به گزارش اقتصادسرآمد، در سوی دیگر، سازمان هواشناسی نسبت به فعالیت سامانه‌های بارشی و احتمال رگبار، رعدوبرق و سیلاب در بخش‌هایی از جنوب کشور هشدار داده و جنوب و جنوب‌غرب کرمان و شمال هرمزگان نیز در مقاطعی در محدوده هشدار نارنجی قرار گرفته‌اند و این دو تصویر ظاهراً متضادند، اما یک پیام مشترک دارند که مسئله امروز ایران فقط کمبود بارش نیست؛ مسئله، تغییر رفتار بارش و افزایش احتمال رخدادهای حدی است.

تبدیل باران از نعمت به مخاطره 
بارش به خودی خود بحران نیست، بحران زمانی شکل می‌گیرد که شدت، مدت یا محل بارش با ظرفیت طبیعی و زیرساختی منطقه تناسب نداشته باشدو وقتی در مدت کوتاه، حجم بزرگی از آب وارد یک حوضه آبریز می‌شود، حتی منطقه‌ای که در مجموع با کمبود آب مواجه است ممکن است با سیلاب روبه‌رو شود که این تناقض ظاهری، یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تغییر الگوی اقلیم است که کم‌آبی و سیلاب می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند و در واقع، بخشی از آب بارش‌های بسیار شدید ممکن است به‌جای نفوذ تدریجی در خاک و تغذیه سفره‌های زیرزمینی، از طریق رواناب از دسترس خارج شود و به همین دلیل، پرسش بعد از هر سیلاب نباید فقط این باشد که «چقدر باران آمد؟» بلکه باید پرسید که چه میزان از این آب توانستیم ذخیره، مهار یا به سفره‌های زیرزمینی منتقل کنیم؟

ال‌نینو مقصر مستقیم نیست
در روزهای اخیر، برخی روایت‌ها تلاش کرده‌اند سیلاب شمال را مستقیماً به ال‌نینو نسبت دهند که این نسبت دادن، از نظر علمی نیازمند احتیاط است. ال‌نینو یک سامانه اقلیمی جهانی است و می‌تواند احتمال برخی ناهنجاری‌های بارشی و دمایی را در مناطق مختلف تغییر دهد، اما یک سامانه بارشی مشخص در گیلان یا مازندران را نمی‌توان صرفاً با گفتن «ال‌نینو» توضیح داد. بارش سنگین شمال ایران به مجموعه‌ای از عوامل جوی، رطوبت دریای خزر، ناوه‌ها و سامانه‌های بارشی، شرایط محلی و ویژگی‌های توپوگرافی وابسته است که حتی گزارش‌های کارشناسی منتشرشده درباره سیلاب اخیر شمال تأکید کرده‌اند که نسبت دادن مستقیم آن به «سوپر ال‌نینو» علمی نیست و در شرایط تقویت ال‌نینو و تغییرپذیری اقلیم، احتمال رخدادهای حدی باید جدی‌تر گرفته شود.»

اما داستان جنوب متفاوت است
در جنوب‌شرق ایران، مسئله مهم دیگری وجود دارد که پیش‌تر از سوی مسئولان مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی اعلام شده بود که استقرار ال‌نینو در تابستان می‌تواند با کاهش بارش‌های تابستانه در جنوب سیستان‌وبلوچستان، شرق هرمزگان و جنوب کرمان همراه شود و با این نکته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخش‌هایی از جنوب‌شرق کشور به بارش‌های موسمی تابستانه وابسته‌اند و اگر این بارش‌ها کمتر از حد معمول باشند، فشار بر منابع آب، کشاورزی، مراتع و اقتصاد روستایی افزایش می‌یابد. اما در اینجا نیز یک پارادوکس شکل می‌گیرد، جنوب می‌تواند هم‌زمان با کاهش بارش فصلی، در مقاطعی شاهد رگبارهای بسیار شدید و سیلابی باشد و این همان چیزی است که باید آن را «ناپایداری بارش» نامید.

ال‌نینو ۲۰۲۶؛ زنگ هشدار جدی‌تر شده
بحث ال‌نینو در سال جاری دیگر صرفاً یک احتمال دوردست نیست، سازمان جهانی هواشناسی در سوم سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که ال‌نینو در حال تقویت است و می‌تواند به وضعیت بسیار قوی برسد؛ سازمان جهانی هواشناسی همچنین درباره افزایش خطر رخدادهای حدی آب‌وهوایی تا سال ۲۰۲۷ هشدار داده است و این تحول برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا کشور در شرایطی وارد این دوره می‌شود که از قبل با کاهش ذخایر آب، افزایش دمای میانگین، خشکسالی‌های انباشته، فرسایش خاک، افت سطح آب‌های زیرزمینی، فشار بر شبکه برق و آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها مواجه است. بنابراین، حتی اگر ال‌نینو به تنهایی عامل یک رخداد نباشد، می‌تواند در کنار سایر عوامل، شرایط را پیچیده‌تر کند.

ایران؛ از «بحران خشکی» به «بحران ناپایداری»
شاید مهم‌ترین تغییر در ادبیات اقلیمی ایران همین باشد که سال‌ها درباره خشکسالی صحبت شده است اما اکنون باید در کنار خشکسالی، درباره بارش‌های حدی نیز صحبت شود و یعنی ممکن است یک منطقه برای ماه‌ها با کمبود آب مواجه باشد و سپس در چند ساعت حجم عظیمی از بارش دریافت کند و در این شرایط، زیرساخت‌هایی که صرفاً برای «کم‌آبی» طراحی شده‌اند کافی نیستند و ما به زیرساخت‌هایی نیاز داریم که هم‌زمان بتوانند آب را ذخیره کنند، سیلاب را مهار کنند و از خسارت بارش‌های حدی بکاهند.

گیلان و مازندران؛ هشدار برای مدیریت سرزمین
سیلاب اخیر شمال تنها یک حادثه هواشناسی نیست و این رخداد دوباره مسئله ظرفیت رودخانه‌ها، آبراهه‌ها، ساخت‌وساز در حریم رودخانه، تغییر کاربری اراضی، پوشش گیاهی، زهکشی شهری و مدیریت رواناب را به مرکز توجه آورده است و وقتی بارش سنگین اتفاق می‌افتد، ضعف هر یک از این حلقه‌ها می‌تواند خسارت را چند برابر کند و در نتیجه، مدیریت سیلاب نباید از زمان صدور هشدار هواشناسی آغاز شود بلکه مدیریت سیلاب از زمان صدور مجوز ساخت‌وساز آغاز می‌شود.

جنوب؛ مسئله فقط سیلاب نیست
در هرمزگان، سیستان‌وبلوچستان و جنوب کرمان، مسئله دیگری نیز وجود دارد و در این مناطق، بارش‌های موسمی و رگباری بخش مهمی از چرخه آب هستند و با کاهش بارش یا تغییر زمان آن می‌تواند بر کشاورزی، منابع آب، دامداری و زیست‌بوم‌ها اثر بگذارد و برای هرمزگان، این مسئله با گردشگری نیز گره خورده است که با گرمای شدید، رطوبت بالا و تغییر الگوی بارش می‌تواند زمان و شکل سفر گردشگران را تغییر دهد.

قشم؛ جایی میان گرما، دریا و بارش‌های حدی
جزیره قشم در این میان وضعیت خاصی دارد، قشم هم‌زمان با روند گرمایش، افزایش فشار بر منابع آب، وابستگی به دریا، گردشگری، اقتصاد صیادی و آسیب‌پذیری اکوسیستم‌های ساحلی مواجه است و بنابراین، برنامه‌ریزی اقلیمی در قشم نمی‌تواند صرفاً به مدیریت بحران محدود شود و جزیره نیازمند یک برنامه جامع تاب‌آوری اقلیمی است که این برنامه باید گردشگری، شیلات، آب، انرژی، محیط زیست، حمل‌ونقل دریایی، سکونتگاه‌ها و میراث طبیعی را در یک چارچوب واحد قرار دهد.

حرا؛ خط دفاع طبیعی جزیره
جنگل‌های حرا تنها یک جاذبه گردشگری نیستند بلکه این اکوسیستم ساحلی بخشی از سپر طبیعی جزیره در برابر فرسایش و تغییرات محیطی است و زیستگاه مهمی برای گونه‌های مختلف به شمار می‌رود و در شرایط تغییر اقلیم، حفاظت از حرا باید از یک موضوع محیط‌زیستی به یک موضوع امنیت اکولوژیک و اقتصادی تبدیل شود و همان‌گونه که ساخت سد و دیوار ساحلی هزینه دارد، حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی نیز نوعی سرمایه‌گذاری در زیرساخت محسوب می‌شود.

شیلات؛ قربانی خاموش تغییرات اقلیمی
افزایش دمای آب می‌تواند بر پراکنش، مهاجرت و چرخه زندگی برخی آبزیان اثر بگذارد و برای جوامع صیادی جنوب، تغییر در رفتار آبزیان مستقیماً به تغییر در درآمد خانوار تبدیل می‌شود. بنابراین، پایش دمای آب، وضعیت ذخایر، تغییر مسیر مهاجرت گونه‌ها و ثبت داده‌های صید باید بخشی از برنامه سازگاری اقلیمی استان باشد.
گردشگری ایران هنوز تا حد زیادی به شرایط آب‌وهوایی مطلوب وابسته است، اما تغییر اقلیم این معادله را تغییر می‌دهد و در جزیره قشم، پاسخ می‌تواند توسعه گردشگری چهار فصل، گردشگری شبانه، رویدادهای فرهنگی، گردشگری میراثی، موزه‌ها، مراکز فرهنگی، بازارهای شبانه و برنامه‌های دریایی متناسب با شرایط جوی باشد که در واقع، تغییر اقلیم می‌تواند فرصتی برای اصلاح تقویم گردشگری جزیره نیز ایجاد کند.

هشدار اصلی؛ غافلگیر نشویم
مسئله اصلی ال‌نینو نیست، مسئله اصلی آمادگی ما برای جهانی است که نوسان‌های اقلیمی در آن می‌توانند شدیدتر و پرهزینه‌تر شوند، اگر شمال ایران با بارش شدید مواجه می‌شود، باید ظرفیت مدیریت سیلاب افزایش یابد و اگر جنوب با کاهش بارش تابستانه مواجه می‌شود، باید ذخیره آب و مدیریت مصرف تقویت شود و اگر رگبارهای شدید محتمل‌اند، سامانه هشدار سریع و مدیریت حوضه‌های آبریز باید جدی گرفته شود و اگر گرما افزایش می‌یابد، شهرها و مقاصد گردشگری باید برای اقلیم گرم‌تر طراحی شوند.

از «هشدار» تا «حکمرانی اقلیم»
اکنون زمان آن رسیده است که هشدارهای هواشناسی از سطح اطلاع‌رسانی روزانه فراتر بروند و هر هشدار باید به یک تصمیم مدیریتی متصل شود و هشدار بارش شدید یعنی بررسی آبراهه‌ها و نقاط پرخطر، هشدار گرما یعنی مدیریت مصرف انرژی و حفاظت از گروه‌های آسیب‌پذیر، هشدار خشکسالی یعنی بازنگری در برداشت آب و هشدار دریایی یعنی تنظیم فعالیت‌های صیادی و گردشگری است و این همان چیزی است که می‌توان آن را حکمرانی اقلیم نامید.

باران شمال و هشدار جنوب، دو روی یک مسئله
سیلاب گیلان و مازندران را نباید ساده‌انگارانه به ال‌نینو نسبت داد؛ همان‌طور که هشدارهای جنوب نیز به معنای وقوع قطعی یک بحران گسترده نیستند، اما کنار هم گذاشتن این رخدادها یک پیام جدی دارد که ایران باید خود را برای اقلیمی آماده کند که در آن «کم‌آبی» و «سیلاب»، «گرمای شدید» و «بارش سنگین» می‌توانند در فاصله‌ای کوتاه و در نقاط مختلف کشور هم‌زمان وجود داشته باشند و ال‌نینو یک مجرم نیست؛ یک متغیر اقلیمی است.
اما وقتی این متغیر با گرمایش جهانی، ضعف زیرساخت، تغییر کاربری زمین، تخریب پوشش گیاهی و مدیریت ناکافی منابع آب ترکیب شود، نتیجه می‌تواند بسیار پرهزینه باشد که برای هرمزگان، سیستان‌وبلوچستان و جنوب کرمان، پیام روشن است که صرفاً منتظر باران نباشیم؛ برای نوسان باران آماده شویم و برای جزیره قشم، شاید زمان آن رسیده باشد که تاب‌آوری اقلیمی از یک موضوع تخصصی محیط‌زیست خارج شود و به یکی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی گردشگری، اقتصاد دریاپایه و توسعه جزیره تبدیل شود، زیرا آینده قشم فقط به این بستگی ندارد که «چقدر باران می‌بارد»، به این بستگی دارد که با هر قطره باران، هر درجه افزایش دما و هر تغییر در آب دریا، چگونه رفتار می‌کنیم.