گروه بین الملل - سعید قلیچی - آخرین روز ماه آگوست سال جاری بود که رسانه‌های بین‌المللی از قول سازمان عملیات دریایی بریتانیا اعلام کردند که این نهاد نظارت و رصد تردد دریایی متعلق به انگلیس، گزارش‌هایی درباره حادثه امنیتی برای یک نفتکش در آب‌های شرق عمان و غرب اقیانوس هند دریافت کرده است. ساعتی بعد و در نخستین ساعت‌های اولین روز ماه سپتامبر در صبح سه‌شنبه بود که «پرس تی‌وی» شبکه انگلیسی زبان متعلق به جمهوری اسلامی ایران با انتشار خبری اعلام کرد که یک نفتکش غول‌پیکر متعلق به عربستان سعودی که ظرفیت حمل ۲ میلیون بشکه نفت را داراست، پس از فعال‌کردن سامانه شناسایی خودکار، هنگام عبور از بخش جنوبی تنگه هرمز متوقف شده است.
طی روزهای گذشته و پس از حمله مجدد نیروهای نظامی ایالات متحده آمریکا به جزیره لارک در استان هرمزگان که منجر به شهادت سه نیروی نظامی شد، تنش‌ها در محدوده تنگه هرمز بالا گرفته است. به نظر می‌رسد که با تداوم تنش‌های نظامی میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه و بر سر تردد کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها از تنگه هرمز، حوزه تقابل دو کشور از آب‌های محدود و کم‌عمق آبراه راهبردی تنگه هرمز خارج شده و به پهنه‌های آبی شرق عمان و شمال اقیانوس هند گسترش یافته است.
آبراه راهبردی تنگه هرمز در ماه‌های گذشته دیگر تنها محل رویارویی نیروهای نظامی ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران بر سر عبور کشتی‌ها نبوده است. با آغاز عملیات دریایی غیرقانونی آمریکا برای محاصره دریایی علیه کشتی‌های مرتبط با جمهوری اسلامی ایران، خط تقابل به تدریج از ورودی تنگه به آب‌های شرقی کشور عمان و سپس به مسیرهای دریایی واقع در غرب اقیانوس هند منتقل شده است؛ جایی که فاصله جغرافیایی با کانون اصلی جنگ بیشتر است، با این حال بخش مهمی از صادرات نفت و تجارت دریایی کشورهای منطقه از آن عبور می‌کند.
گسترش درگیری از تنگه هرمز به آب‌های شرق عمان و غرب اقیانوس هند، در حالی که رفت‌وآمد نفتکش‌ها از منطقه نسبت به میزان پیش از آغاز جنگ، سقوط قابل ملاحظه‌ای کرده است، عملاً جغرافیای تنش‌ها را از یک آبراه راهبردی به پهنه‌ای بسیار بزرگ‌تر کشانده است؛ پهنه‌ای که از سواحل جنوبی جمهوری اسلامی ایران و شمال سلطنت عمان ممکن است تا آب‌های غرب اقیانوس هند و حتی آب‌های نزدیک به شمال‌شرق آفریقا امتداد پیدا کند. هرچند پیش از این و اواسط خردادماه نیز فرماندهی نظامی ایالات متحده آمریکا در منطقه اقیانوس هند و آرام مدعی شد که نیروهای این کشور یک عملیات شبانه در اقیانوس هند برای توقیف کشتی بدون پرچم متعلق به جمهوری اسلامی را انجام داده‌اند؛ اما اتفاق سه‌شنبه صبح می‌تواند نشان دهنده گسترش محیط تنش‌های نظامی در منطقه باشد.

رسیدن تنش‌ها به غرب اقیانوس هند
تحلیل‌گران اندیشکده‌های بین‌المللی مانند Crisis Group و داده‌های موسسات امنیت دریانوردی از جمله UKMTO نشان می‌دهند که پس از اعلام محاصره دریایی غیرقانونی بنادر ایران توسط ایالات متحده، خطوط درگیری تغییر موقعیت داده‌اند. ایالات متحده آمریکا با استناد به فرمان‌های عملیاتی سنتکام، ناوگان خود را در نقاط ورودی دریای عمان و شمال اقیانوس هند مستقر کرده تا شناورهایی را که مقصد یا مبدأ آن‌ها بنادر ایران است، پیش از نزدیک شدن به گلوگاه هرمز رهگیری کند.
براساس گزارش‌های منتشر شده توسط خبرگزاری‌های رویترز و الجزیره انگلیسی، این وضعیت موجب شکل‌گیری نقاط مبدا محاصره غیرقانونی و اعمال «حق بازرسی و رهگیری» توسط نیروی دریایی آمریکا در فاصله ده‌ها مایلی خارج از تنگه هرمز شده است؛ موضعی که تهران آن را به عنوان ناقض صریح حقوق بین‌الملل دریاها و کنوانسیون ۱۹۸۲ جامائیکا بر سر حق عبور بی‌ضرر و ترانزیت مجاز محکوم کرده است.
خلیج عمان واقع در آب‌های شرق این کشور و در غربی‌ترین نقطه اقیانوس هند از نظر جغرافیایی حلقه‌ای حیاتی میان تنگه هرمز و این اقیانوس است. هر کشتی که از هرمز به سوی هند، پاکستان، شرق آفریقا یا شرق آسیا حرکت کند، ناگزیر باید از این پهنه عبور کند. در چنین شرایطی کنترل یا ناامن کردن این منطقه می‌تواند عملاً همان نتیجه‌ای را ایجاد کند که مسدود کردن خود تنگه هرمز ایجاد می‌کند. از همین رو، عملیات آمریکا در خلیج عمان اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. گزارش‌ها از رهگیری و تغییر مسیر کشتی‌های مرتبط با ایران در این منطقه حکایت دارد و حتی برخی کشتی‌ها پس از خروج از هرمز در خلیج عمان متوقف یا مجبور به تغییر مسیر شده‌اند.
خبرگزاری رویتر رویترز در ژوئیه گذشته از وجود و تردد نفتکش‌هایی خبر داد که پس از خروج از هرمز در محدوده خلیج عمان متوقف شده‌اند. در مقابل، جمهوری اسلامی ایران نیز تلاش کرده است با اعمال مقررات عبور، تهدید یا توقیف برخی کشتی‌ها، کنترل خود بر مسیر دریایی را حفظ کند. در اواخر اوت، ایران فهرستی کشتی‌های تجاری را در فهرست سیاه قرار داد و آنها را متهم کرد که مقررات عبور از هرمز را نقض کرده‌اند. این اقدام باعث شد برخی پالایشگاه‌های هندی و شرکت‌های نفتی استفاده از این کشتی‌ها را متوقف کنند.
در آخرین روز ماه آگوست (دوشنبه هفته جاری) یک نفتکش در نزدیکی ساحل شرقی عمان مورد اصابت قرار گرفت و موتور آن از کار افتاد. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا اعلام کرد تمام خدمه سالم هستند و در آن زمان گزارشی از آلودگی نفتی منتشر نشد. این حادثه از منظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد: عمان تلاش کرده است خود را به عنوان یکی از امن‌ترین مسیرها و مراکز لجستیکی منطقه معرفی کند، اما گسترش درگیری به آب‌های نزدیک این کشور می‌تواند هزینه بیمه، ریسک ورود کشتی‌ها و جذابیت بنادر عمان را تحت تأثیر قرار دهد.

تبعات گسترش تنش‌ها 
آنچه از فوریه تا سپتامبر ۲۰۲۶ طی ماه‌های گذشته و پس از آغاز جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران رخ داده، نشان می‌دهد جغرافیای درگیری دریایی ایران و آمریکا به تدریج از تنگه هرمز عبور کرده است. برخی از تحلیلگران معتقدند که مسئله تنش‌های منطقه در ابتدا بر سر کنترل هرمز بود؛ اما پس از آغاز عملیات غیرقانونی محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر ایران تنش‌ها را وارد فضای دیگری کرد. با این نگاه باید پذیرفت که دامنه عملیات به خلیج عمان کشیده شده و ممکن است در نهایت، مواردی از رهگیری کشتی‌های مرتبط با ایران در شرق اقیانوس هند ثبت شده باشد.
درگیری هنوز به سراسر اقیانوس هند سرایت نکرده، اما نخستین حلقه‌های آن در شرق عمان، دریای عمان و نزدیک ساحل پاکستان شکل گرفته است. اگر این روند ادامه یابد، بحران هرمز از یک انسداد منطقه‌ای به بحرانی برای بیمه، بنادر، نفتکش‌ها و زنجیره تأمین انرژی در مسیر خلیج فارس-هند-آسیا تبدیل خواهد شد.
تشدید خطر در شرق عمان می‌تواند محدوده «منطقه جنگی» را از خلیج فارس به دریای عمان و دریای عرب گسترش دهد. چنین تغییری معمولاً به افزایش حق بیمه جنگ، هزینه اجاره نفتکش و نرخ حمل منجر می‌شود. این مساله برای صاحبان کالا، این وضعیت به معنای افزایش هزینه هر محموله و دشوارتر شدن برنامه‌ریزی تحویل است. برای مالکان، مسئله اصلی فقط احتمال اصابت نیست؛ بلکه امکان توقیف، تأخیر، قطع ارتباط، از دست‌رفتن پوشش بیمه یا درگیرشدن در دعاوی حقوقی نیز اهمیت دارد.
با کاهش تردد هرمز، اهمیت بنادر خارج از خلیج فارس افزایش یافته است. بنادر عمان، امارات و برخی پایانه‌های شرق عمان ممکن است برای ذخیره‌سازی، انتقال کشتی‌به‌کشتی، سوخت‌گیری و تغییر مسیر محموله‌ها مورد استفاده بیشتری قرار گیرند. اما اگر ناامنی تا شرق عمان گسترش یابد، این بنادر نیز به جای آنکه صرفاً نقش مسیر جایگزین داشته باشند، خود به نقاط تمرکز کشتی‌های متوقف‌شده تبدیل می‌شوند.

سایه تهدید بر سر زیست‌بوم دریایی عمان
یکی از جدی‌ترین پیامدها، خطر آلودگی نفتی است. رویترز گزارش داد نفت نشت‌کرده از یک نفتکش زمین‌گیر در نزدیکی عمان به ساحل اصلی این کشور رسید و لکه نفتی در محدوده‌ای وسیع گسترش یافت. صندوق بین‌المللی جبران خسارت آلودگی نفتی، IOPC Funds، اعلام کرد چون حادثه به‌عنوان «اقدام جنگی» طبقه‌بندی شده، در هزینه‌های پاک‌سازی مشارکت نخواهد کرد. همچنین گزارش شد نفتکش ۲۵ ساله تحت پوشش هیچ بیمه‌گر معتبر غربی نبوده است.
این مسئله برای عمان اهمیت مضاعف دارد، زیرا سواحل این کشور، به‌ویژه مسندم، سواحل شرقی و مناطق نزدیک دریای عمان، هم‌زمان محل فعالیت‌های بندری، شیلات، گردشگری و زیستگاه‌های حساس دریایی‌اند. در صورت اصابت به نفتکش حامل نفت خام یا فرآورده، مسئولیت پاک‌سازی ممکن است میان دولت‌ها، مالک کشتی، بیمه‌گر، شرکت اجاره‌کننده و طرف‌های درگیر تقسیم یا عملاً بلاتکلیف شود.
شرق عمان و دریای عرب مسیر مستقیم اتصال خلیج فارس به هند، پاکستان، سریلانکا و بازارهای شرق آسیاست. حادثه نزدیک ساحل پاکستان، حتی اگر موردی و محدود باشد، به شرکت‌های کشتیرانی هشدار می‌دهد که ارزیابی ریسک را تا خارج از هرمز ادامه دهند. در چنین شرایطی، حتی بدون بسته‌شدن کامل اقیانوس هند، بازار با «کاهش ظرفیت مؤثر» مواجه می‌شود؛ یعنی کشتی و نفت وجود دارد، اما بخش مهمی از ناوگان به دلیل ریسک، بیمه، تحریم یا ملاحظات امنیتی عملاً قابل استفاده نیست.