راز جنگلهای دریایی حَرّا در جزیره قشم
سواحل شمالی جزیره قشم، در منطقه لافت،طبل، گورزین و دهخدا دارای حدود 12 هزار هکتار جنگل دریایی حَرّا است که این جنگل ها علاوه بر حفاظت از سواحل، به نوبه خود یکی از جاذبه های شگفت انگیز گردشگری جزیره را تشکیل می دهند، این درختان در هر ساحلی که بوده اند زندگی انسان ها و موجودات زنده را نجات داده اند.گفته می شود، درختان مانگرو (حرا) ۳۵ میلیون سال پیش بر روی کره زمین به وجود آمده اند. رویشگاه های حرا به دلیل قرار گرفتن در حد فاصل خشکی و دریا یکی از غنی ترین زیستگاه ها به شمار می روند و به دلیل نقش عمده ای که در باروری آبزیان ایفا می کنند، از اهمیت خاصی برخوردارند.
نجات زندگی موجودات زنده راز جنگل های دریایی حَرّا در قشم
رشد، نمو و ادامه حیات بسیاری از جانوران و گیاهان در این اکو سیستم وابسته به پدیده شگفت انگیز جزر و مد دریاست. آب در طول شبانه روز ۲ بار عقب نشینی می کند و ۲ بار پیشروی و این عمل مداوم شرایط زیستی ویژه ای به این جنگل دریایی زیبا می بخشد.جوامع جنگلی مانگرو در طول میلیونها سال موفق شده اند تا سازگاری اعجاب انگیزی با آب شور دریا و سواحل جزر و مدی پیدا کنند. از پایه درختان مانگرو قادر نیستند دمای کمتر از پنج درجه سانتی گراد را تحمل کنند، ضمن اینکه شوری بین ۲۰ تا ۳۰ در هزار برای رشد آنها مناسب است.حرا گیاهی از گروه شوره زی و تیره شاه پسند است. دانه این گیاه بر روی درخت مار می روید و نهال تولید می کند. نهال از درخت جدا شده و در آب می افتد. برگ های این گیاه بیضی شکل است و قاعده ای باریک (دوکی شکل) با رویه ای سبز و براق دارند.
طول برگهای این گیاه پنج تا ۵.۷ سانتی متر است و میوه آن بادامی شکل است که به یک خامه باریک منتهی می شود. ریشه حرا نامنظم و گل کوچک این گیاه چهار برگ به رنگ طلایی است.حرا عطری شیرین و خنک دارد که تا شعاع چند متری گیاه به مشام می رسد. درخت حرا سه تا ۶ متر ارتفاع و شاخ و برگ های سبز و روشن دارد. این گیاه در آب های شور و دریا می روید. در فاصله بین قشم و بندر خمیر، جریان بسیار کم امواج سبب شده بیشتر بذرها در این نواحی رشد کند.
نجات زندگی موجودات زنده راز جنگل های دریایی حَرّا در قشم
برگ درختان حرا نیز علاوه بر آنکه منبع مهم غذایی برای آبزیان گیاه خوار است، به عنوان علوفه مورد تغذیه دام، به خصوص گاو و شتر قرار می گیرد.
به عقیده مردمان ساکن در مجاورت جنگل حرا، برگ درختان حرا دارای خواص بهداشتی است به طوری که حیوان با خوردن آن در مقابل بیماری های دامی بیمه می شود.آنها معتقدند که ماده نیرومندی در ساقه و برگ درختان حرا یافت می شود که برای باروری و حفظ نسل دام بسیار مفید است.امروزه یکی از موارد بسیار مهم استفاده از رویشگاه حرا محیط های پرورش میگو است زیرا بیش از ۷۵ درصد مواد غذایی که مورد استفاده میگو قرار می گیرد و در استخرهای پرورش میگو به کار می روند به صورت مواد آلوده کننده و بازدارنده رشد میگو در می آیند، اما این مواد مضر در اثر تجزیه توسط باکتریها به مواد مصرفی قابل جذب در درختان حرا تبدیل می شوند.
درختان حرا همچنین با معتدل کردن شرایط فیزیکی و تاثیراتی که بر روی فعالیت های بیولوژیکی منطقه می گذارند به عنوان یکی از مهمترین محل های پرورش ماهی هامور یا «تُن» شناخته شده اند.جنگل های حرا از جمله زیستگاه های مناسب برای رشد ۲ کفه ای ها، شک پایان، انواع خرچنگ ها و بارباکه ها، سخت پوستانی که به هر شی سختی در دریا از ساقه و ریشه های درختان حرا گرفته تا سنگ ها و حتی بر بدن بسیاری از جانوران آبی می چسبند، است.اجتماع درختان حرا و خورهای این جنگل دریایی محلی بسیار مناسب برای تغذیه پرندگان مهاجر و آبزی در اواسط پاییز تا پایان فصل زمستان است که در این منطقه زمستان گذرانی می کنند.تنوع بسیار زیاد مواد غذایی جامعه جنگلی حرا باعث شده است تا در این منطقه، شمار انواع پرندگان مهاجر و بومی به بیش از ۱۰۰ نوع برسد.گرچه تنووع پرندگان این منطقه بسیار زیاد است و گونه هایی از جمله اگرت ساحلی در ۲ رنگ خاکستری مایل به آبی و سفید، حواصیل های سفید و خاکستری، سلیم خرچنگ خوار، کاکایی، مرغ شنی، سنقر تالابی، آبچلیک، عقاب ماهی خوار، گیلانشاه دم سیاه و ابرو سفید و چاق لق هندی و دهها نوع پرندگان دیگر در این اکو سیستم یافت می شود، اما شاید بتوان گفت که هیچ کدام حضوری چشمگیرتر از اگرت ندارند.سرشاخه های نورس درختان جنگل دریایی حرا غذای مورد علاقه دام های جزیره قشم است که به ویژه در سال های خشک و کم باران، برداشت از جنگل شدت بیشتری می گیرد و هر روز بیش از پیش این جنگل اعجاب انگیز دریایی را تحلیل می برد.اما چاره چیست؟ بنیه اقتصادی خانواده های قشمی چنان نیست که بتوانند از جنگل حرا چشم بپوشند و با قبول هزینه های سنگین اقدام به خرید علیق و انتقال آن از سرزمین اصلی برای تغذیه دام های خود کنند.
چشم پوشی از نگهداری دام، که تامین کننده شیر و ماست و بخشی از غذای روزانه است، هم ممکن نیست. اما چه باید کرد؟
راه دیگری جز بهره برداری منصفانه و آگاهانه از جنگل (مانند هر جای دیگر دنیا که جنگلی هست و مردمانی در جوار آن) و سپس ترمیم و احیای آن به شیوه های علمی و صحیح نیست.شرایط محیطی و طبیعی جزیره و حاکم بودن آب و هوای گرم و مرطوب و به ویژه کاهش چشمگیر نزولات جوی (باران) در سال های اخیر، پدیده بیابان زایی را به شدت دامن زده است و باید در تقابل با این پدیده ویرانگر، برنامه ریزی ها و اقداماتی به منظور مهار و کنترل بیابان زایی و کاهش اثرات زیست محیطی این پدیده در دستور کار مسوولان جزیره قرار بگیرد.امروزه دولت های کشورهایی که بدترین آسیب را از فاجعه سونامی دیده اند، طرحی را اعلام کرده اند که بر اساس آن در سرتاسر سواحل خود اقدام به کاشتن جنگلی از درختان حرا می کنند.آنها دیگر اطمینان یافته اند که این درختان در هر ساحل که بوده اند زندگی انسان ها و موجودات زنده را نجات داده اند. طرح گسترش درختان آب شورزی حرا حتی موجب بهبود شیلات در طول سواحل اقیانوس هند شده است.با توجه به اینکه در دو یا سه دهه اخیر که بخاطر احداث راههای ارتباطی برای گردشگران و محل های پرورش میگو (برای تامین نیازهای فلات های غربی و دیگر شهرک های اطراف)، درختان جنگلی این مناطق را قطع کرده بودند و این سواحل تبدیل به زمین های باتلاقی انبوهی شده بود.
شواهد و مدارک اولیه نشانگر آن است که در آن ناحیه، درختان حرا به طور شگفت انگیزی سالم مانده اند و در برابر امواج خشمگین دریا مقاومت کرده اند، به طوری که تعداد کمی از این درختان دچار حادثه شده اند. این درختان جنگی نقش یک دیوار و حایل را در حیات منطقه ایفا کرده و موجب حفاظت سواحل شده اند.شواهد و مدارک اولیه نشانگر آن است که در آن ناحیه، درختان حرا به طور شگفت انگیزی سالم مانده اند و در برابر امواج خشمگین دریا مقاومت کرده اند، به طوری که تعداد کمی از این درختان دچار حادثه شده اند. این درختان جنگی نقش یک دیوار و حایل را در حیات منطقه ایفا کرده و موجب حفاظت سواحل شده اند.برپایه این گزارش، بعد از وقوع سونامی پنج روستا در سواحل ایلات ایزه (اندونزی) محفوظ مانده بودند و فقط چهار نفر در سایمیولیوی ایسلند کشته شدند که در آنجا با وجود اینکه فاصله درختان حرا از مرکز سونامی فقط ۳۰ مایل بوده است، تمامی این درختان سالم مانده اند.همچنین یک مقام نظامی در هند نیز اعلام کرده بود، ما هم باید در سرتاسر سواحل خود اقدام به کاشت این گونه گیاهان مقاوم کنیم.یادآور می شود، در جاهایی از جهان که درختان حرا را قطع کرده اند، خطوط ساحلی دست خوش فرسایش شده و به طور سریع در حال نابود شدن هستند.اما وجود و حضور درختان آب شورزیی حرا، به ویژه آنجا که تشکیل گستره ای جنگل ماندن داده اند، خطوط ساحلی همچنان زنده و پایدار مانده اند.جنگلهای دریایی گونه ای که از جنگل در مناطق استوایی و نیمه استوایی هستند. این جنگل ها در جهان با نام عمومی «مانگرو» - (mangrove) و با نام علمی «اوسینا مارینا» (Avicennia marina) شناخته می شوند.در ایران این جنگل ها به «جنگل های حرا» معروفند. شهرت این نام به دلیل وجود درختچه ای در این اکوسیستم است که ابو علی سینا، حکیم و دانشمند ایرانی، آن را «حرا» نامیده است. بنا بر افسانه ای کهن نیز «حرا» درختی است که از اشک چشم انسان روییده است.