«سرآمد» بررسی کرد؛
فاز تازه توسعه ترانزیت ریلی در منطقه
چشمانداز همکاری روسیه و چین برای تکمیل خطآهن رشت-آستارا
گروه حملونقل-امید عباسی- تکمیل راهآهن رشت-آستارا، امکان اتصال ریلی ایران به قاره اروپا را بدون عبور از ترکیه فراهم میکند. به همین دلیل است که بسیاری از کارشناسان باور دارند سرعت گرفتن روند اجرای این پروژه در حال حاضر یک ضرورت انکارناپذیر است. پروژه ریلی رشت-آستارا یکی از حلقههای مفقوده شاخه غربی کریدور شمال-جنوب بهشمار میرود و تکمیل آن برای برقراری اتصال کامل ریلی بین ایران و روسیه، بهویژه مسکو و سنپترزبورگ، اهمیت اساسی دارد. حالا با تامین مالی ۱.۶میلیارد یورویی روسیه و همکاری چین وارد فاز تازهای شده، پروژهای که تکمیل آن میتواند جایگزین مسیرهای سنتی تجارت جهانی شود و موقعیت ایران را در معادلات ترانزیتی بینالمللی ارتقا دهد. به باور کارشناسان، پروژه ریلی رشت-آستارا که سالهاست به عنوان حلقه مفقوده کریدورهای مهم بینالمللی در منطقه مطرح میشود، اکنون وارد مرحلهای سرنوشتساز شده است.
به گزارش اقتصاد سرآمد، بررسیها نشان میدهد که اتصال ریلی ایران به روسیه صرفاً به این پروژه محدود نیست و راهآهن ایران از چند مسیر دیگر نیز به شبکه ریلی روسیه متصل است. در حال حاضر از ناحیه سرخس و همچنین از طریق اینچهبرون، ایران به روسیه به صورت تمامریلی متصل است که این اتصال با عبور از ترکمنستان و قزاقستان برقرار میشود. افزون بر این، از مسیر دریای خزر نیز اتصال کریدور شمال-جنوب به روسیه وجود دارد. از طرف دیگر، در شاخه غربی دریای خزر، راهآهن رشت به عنوان پروژهای مهم مطرح است و مسیر جلفا نیز که در گذشته فعال بوده، به دلیل نبود زیرساخت ریلی در نخجوان فعلاً بلااستفاده است. جمهوری اسلامی ایران پیگیری میکند که تمامی این مسیرها تکمیل شده و از نظر ظرفیت نیز توسعه یابند. همچنین در کنار این پروژه، توسعه ظرفیت در اینچهبرون، سرخس، کشتیرانی در دریای خزر و توسعه بنادر نیز بهطور جدی در دستور کار قرار دارد. در همین راستا، طی دوسال گذشته اتصال ریلی بندر کاسپین نیز به شبکه سراسری برقرار شد که گامی مهم در تقویت این کریدور بهشمار میرود.
کریدور شمال-جنوب نیز یکی از مهمترین راههای ترانزیتی بینالمللی است که ارتباط بین کشورهای حوزه خلیجفارس، ایران، دریای خزر، قفقاز، روسیه و اروپا را برقرار کرده و با کاهش قابلتوجه زمان و هزینه انتقال کالا، به افزایش رقابتپذیری حملونقل ایران در سطح جهانی کمک میکند. آنطور که گفته میشود، تکمیل راهآهن رشت-آستارا به تکمیل کریدور بینالمللی ریلی میانجامد و راهآهن ایران را به راهآهن کشورهای قفقاز، روسیه، اسکاندیناوی و شمال اروپا متصل میکند. از سوی دیگر، تکمیل این مسیر ریلی، مزایایی از جمله تسهیل در مبادلات بازرگانی از مبادی و مقاصد بندر هلسینکی فنلاند، هامبورگ آلمان، باتومی گرجستان با بنادر جنوبی ایران، دهلی هند، کراچی پاکستان و بانکوک تایلند را به دنبال دارد.
برآوردهای رسمی منتشرشده نیز نشان میدهد که با بهرهبرداری از این مسیر ریلی، ظرفیت جابهجایی بار سالانه تا ۱۵میلیون تن افزایش خواهد یافت که این امر نهتنها فشار حملونقل جادهای را کاهش میدهد، بلکه باعث کاهش آلایندههای زیستمحیطی نیز میشود. افزایش حجم بار ترانزیتی همچنین به توسعه زیرساختهای لجستیکی و اقتصادی منطقه گیلان و بهطور کل کشور کمک شایانی خواهد کرد. پیش از این نیز در گزارش خبرگزاری دولتی تاس آمده بود: پیشبینی میشود خط رشت-آستارا با مشارکت مسکو و تهران و خط آستارا(واقع در ایران)-آستارا(واقع در جمهوری آذربایجان) با مشارکت سهجانبه مسکو، تهران و باکو احداث شود.
مشارکت چین و روسیه برای اتصال ریلی ایران
امین ترفع، رئیس مرکز امور بینالملل وزارت راه و شهرسازی در گفتوگو با رسانهها اعلام کرده است که تملک زمینهای این مسیر تا پایان سالجاری تکمیل خواهد شد و با اختصاص وام ۱.۶میلیارد یورویی روسیه، عملیات اجرایی در مقیاس وسیع آغاز میشود. این مقام مسئول در وزارت راه و شهرسازی همچنین در تازهترین اظهارات خود تاکید کرده است که پیششرط اجرای چنین طرحهای زیرساختی، آزادسازی اراضی و تامین منابع مالی است. او خبر داد که تاکنون بخشهایی از زمینهای مورد نیاز به پیمانکار روس تحویل داده شده و مطالعات اجرایی آغاز شده است. به گفته «ترفع»، این روند به صورت مرحلهای ادامه خواهد داشت و با تکمیل تملک، سرعت پروژه بیشتر خواهد شد. رئیس مرکز امور بینالملل وزارت راه و شهرسازی همچنین از همکاری های مشترک با چین در این پروژه خبر داد و گفت: چندماه قبل جلسهای برای بررسی پیشرفت پروژه راهآهن برگزار شد تا هماهنگیهای لازم برای شروع عملیات اجرایی انجام گیرد.
اهمیت راهبردی این پروژه تنها به بعد عمرانی محدود نمیشود. در سفر اخیر مسعود پزشکیان، رئیسجمهور به آستارا، وی تکمیل مسیر رشت-آستارا را از اولویتهای اصلی دولت دانست و آن را حلقه نهایی اتصال ایران به شبکه اوراسیا معرفی کرد. به گفته پزشکیان، این مسیر میتواند نقش جایگزین برای مسیرهای سنتی مانند کانال سوئز و مسیر ترکیه ایفا کند و سهم ایران از تجارت جهانی را افزایش دهد. براساس گزارشهای موجود، این خطآهن علاوهبر تسهیل ترانزیت کالا، ظرفیتهای مرزی آستارا را نیز فعال خواهد کرد. وجود بندر، پایانه ریلی مشترک با جمهوری آذربایجان و دسترسی مستقیم به بازارهای روسیه و اروپایشرقی، موقعیت استراتژیک این شهرستان مرزی را بیش از پیش تقویت میکند.
مزیتهای رقابتی پروژه ریلی بینالمللی
بسیاری از کارشناسان باور دارند که تکمیل این پروژه به کاهش قابلتوجه هزینه و زمان حملونقل منجر میشود؛ بهطوری که مسیر انتقال بار میان هند و اروپا تا ۴۰درصد کوتاهتر خواهد شد. کریدور شمال-جنوب که در اوایل دهه۲۰۰۰ با حضور ایران، روسیه و هند پایهگذاری شد، اکنون با تکمیل رشت-آستارا بهطور کامل عملیاتی خواهد شد. این کریدور سهشاخه اصلی دارد: مسیر شرقی از آسیایمرکزی، مسیر میانی از طریق دریای خزر و مسیر غربی که از آذربایجان میگذرد. پروژه رشت-آستارا دقیقاً در بخش غربی قرار گرفته و تکمیل آن امکان انتقال سالانه ۱۵میلیون تن بار را فراهم خواهد کرد.
کارشناسان اقتصادی و حوزه حملونقل همچنین معتقدند که این پروژه زیربنایی بینالمللی علاوهبر پیوند با روسیه و قفقاز، ظرفیت همپوشانی با کریدور جنوب-غرب(از خلیجفارس به دریای سیاه) را نیز دارد و میتواند مسیر ایران به اروپا را کوتاهتر و رقابتیتر کند. به بیان دیگر، پروژه ریلی رشت-آستارا نهتنها یک طرح زیرساختی، بلکه پیوندی ژئوپلیتیکی و اقتصادی است که ایران را در جایگاه هاب ترانزیتی منطقه و حتی اوراسیا قرار میدهد. با آغاز فاز اجرایی و ورود سرمایه روسیه و همکاری چین، این خط ریلی بیش از هر زمان دیگر به واقعیت نزدیک شده و میتواند به موتور محرک توسعه اقتصادی شمال ایران و رونق دیپلماسی اقتصادی کشور بدل شود.
با تکمیل رشت-آستارا تا ۲۰۲۸، انتظار میرود حجم تجارت بین ایران و روسیه دوبرابر شده و INSTC به عنوان مسیری کلیدی برای آسیا-اروپا ظاهر شود. کارشناسان معتقدند که موفقیت وابسته به حل چالشهای تحریم و هماهنگی منطقهای است. در نهایت، این پروژه نهتنها اقتصادی، بلکه نمادی از همگرایی ژئوپلیتیکی تهران-مسکو در برابر غرب خواهد بود. از طرف دیگر، به نظر میرسد با بهبود چشمانداز دستیابی به صلح در اوکراین، روسیه در حال آمادهسازی خود برای آغاز هرچه سریعتر بهرهبرداری از کریدور شمال-جنوب به محض برطرفشدن تحریمهاست. موضوع دیگری که مسکو را برای دستیابی به توافق با آمریکا تحت فشار قرار داده، قطع واردات نفت صادراتی این کشور از سوی چین و اعمال فشار ترامپ برای نشان دادن رفتاری مشابه از سوی هند در قبال واردات نفت روسیه است.
این در حالی است که از دست رفتن مسیرهای ترانزیتی روسیه از جمله کریدور شمال-جنوب و شاخه شمالی پروژه کمربند و جاده، آن هم زمانی که کشورهایCIS در حال بهرهبرداری حداکثری از ظرفیت ژئوپلیتیک خود برای پرکردن جای خالی این کشور در ترانزیت شرق-غرب هستند، میتواند مشوق بزرگی برای تکمیل هرچه سریعتر کریدور شمال-جنوب از سوی روسیه محسوب شود که نهایتا راهآهن جمهوری اسلامی ایران نیز از این موهبت بهرهمند خواهد
شد.
گروه حملونقل-امید عباسی- تکمیل راهآهن رشت-آستارا، امکان اتصال ریلی ایران به قاره اروپا را بدون عبور از ترکیه فراهم میکند. به همین دلیل است که بسیاری از کارشناسان باور دارند سرعت گرفتن روند اجرای این پروژه در حال حاضر یک ضرورت انکارناپذیر است. پروژه ریلی رشت-آستارا یکی از حلقههای مفقوده شاخه غربی کریدور شمال-جنوب بهشمار میرود و تکمیل آن برای برقراری اتصال کامل ریلی بین ایران و روسیه، بهویژه مسکو و سنپترزبورگ، اهمیت اساسی دارد. حالا با تامین مالی ۱.۶میلیارد یورویی روسیه و همکاری چین وارد فاز تازهای شده، پروژهای که تکمیل آن میتواند جایگزین مسیرهای سنتی تجارت جهانی شود و موقعیت ایران را در معادلات ترانزیتی بینالمللی ارتقا دهد. به باور کارشناسان، پروژه ریلی رشت-آستارا که سالهاست به عنوان حلقه مفقوده کریدورهای مهم بینالمللی در منطقه مطرح میشود، اکنون وارد مرحلهای سرنوشتساز شده است.
به گزارش اقتصاد سرآمد، بررسیها نشان میدهد که اتصال ریلی ایران به روسیه صرفاً به این پروژه محدود نیست و راهآهن ایران از چند مسیر دیگر نیز به شبکه ریلی روسیه متصل است. در حال حاضر از ناحیه سرخس و همچنین از طریق اینچهبرون، ایران به روسیه به صورت تمامریلی متصل است که این اتصال با عبور از ترکمنستان و قزاقستان برقرار میشود. افزون بر این، از مسیر دریای خزر نیز اتصال کریدور شمال-جنوب به روسیه وجود دارد. از طرف دیگر، در شاخه غربی دریای خزر، راهآهن رشت به عنوان پروژهای مهم مطرح است و مسیر جلفا نیز که در گذشته فعال بوده، به دلیل نبود زیرساخت ریلی در نخجوان فعلاً بلااستفاده است. جمهوری اسلامی ایران پیگیری میکند که تمامی این مسیرها تکمیل شده و از نظر ظرفیت نیز توسعه یابند. همچنین در کنار این پروژه، توسعه ظرفیت در اینچهبرون، سرخس، کشتیرانی در دریای خزر و توسعه بنادر نیز بهطور جدی در دستور کار قرار دارد. در همین راستا، طی دوسال گذشته اتصال ریلی بندر کاسپین نیز به شبکه سراسری برقرار شد که گامی مهم در تقویت این کریدور بهشمار میرود.
کریدور شمال-جنوب نیز یکی از مهمترین راههای ترانزیتی بینالمللی است که ارتباط بین کشورهای حوزه خلیجفارس، ایران، دریای خزر، قفقاز، روسیه و اروپا را برقرار کرده و با کاهش قابلتوجه زمان و هزینه انتقال کالا، به افزایش رقابتپذیری حملونقل ایران در سطح جهانی کمک میکند. آنطور که گفته میشود، تکمیل راهآهن رشت-آستارا به تکمیل کریدور بینالمللی ریلی میانجامد و راهآهن ایران را به راهآهن کشورهای قفقاز، روسیه، اسکاندیناوی و شمال اروپا متصل میکند. از سوی دیگر، تکمیل این مسیر ریلی، مزایایی از جمله تسهیل در مبادلات بازرگانی از مبادی و مقاصد بندر هلسینکی فنلاند، هامبورگ آلمان، باتومی گرجستان با بنادر جنوبی ایران، دهلی هند، کراچی پاکستان و بانکوک تایلند را به دنبال دارد.
برآوردهای رسمی منتشرشده نیز نشان میدهد که با بهرهبرداری از این مسیر ریلی، ظرفیت جابهجایی بار سالانه تا ۱۵میلیون تن افزایش خواهد یافت که این امر نهتنها فشار حملونقل جادهای را کاهش میدهد، بلکه باعث کاهش آلایندههای زیستمحیطی نیز میشود. افزایش حجم بار ترانزیتی همچنین به توسعه زیرساختهای لجستیکی و اقتصادی منطقه گیلان و بهطور کل کشور کمک شایانی خواهد کرد. پیش از این نیز در گزارش خبرگزاری دولتی تاس آمده بود: پیشبینی میشود خط رشت-آستارا با مشارکت مسکو و تهران و خط آستارا(واقع در ایران)-آستارا(واقع در جمهوری آذربایجان) با مشارکت سهجانبه مسکو، تهران و باکو احداث شود.
مشارکت چین و روسیه برای اتصال ریلی ایران
امین ترفع، رئیس مرکز امور بینالملل وزارت راه و شهرسازی در گفتوگو با رسانهها اعلام کرده است که تملک زمینهای این مسیر تا پایان سالجاری تکمیل خواهد شد و با اختصاص وام ۱.۶میلیارد یورویی روسیه، عملیات اجرایی در مقیاس وسیع آغاز میشود. این مقام مسئول در وزارت راه و شهرسازی همچنین در تازهترین اظهارات خود تاکید کرده است که پیششرط اجرای چنین طرحهای زیرساختی، آزادسازی اراضی و تامین منابع مالی است. او خبر داد که تاکنون بخشهایی از زمینهای مورد نیاز به پیمانکار روس تحویل داده شده و مطالعات اجرایی آغاز شده است. به گفته «ترفع»، این روند به صورت مرحلهای ادامه خواهد داشت و با تکمیل تملک، سرعت پروژه بیشتر خواهد شد. رئیس مرکز امور بینالملل وزارت راه و شهرسازی همچنین از همکاری های مشترک با چین در این پروژه خبر داد و گفت: چندماه قبل جلسهای برای بررسی پیشرفت پروژه راهآهن برگزار شد تا هماهنگیهای لازم برای شروع عملیات اجرایی انجام گیرد.
اهمیت راهبردی این پروژه تنها به بعد عمرانی محدود نمیشود. در سفر اخیر مسعود پزشکیان، رئیسجمهور به آستارا، وی تکمیل مسیر رشت-آستارا را از اولویتهای اصلی دولت دانست و آن را حلقه نهایی اتصال ایران به شبکه اوراسیا معرفی کرد. به گفته پزشکیان، این مسیر میتواند نقش جایگزین برای مسیرهای سنتی مانند کانال سوئز و مسیر ترکیه ایفا کند و سهم ایران از تجارت جهانی را افزایش دهد. براساس گزارشهای موجود، این خطآهن علاوهبر تسهیل ترانزیت کالا، ظرفیتهای مرزی آستارا را نیز فعال خواهد کرد. وجود بندر، پایانه ریلی مشترک با جمهوری آذربایجان و دسترسی مستقیم به بازارهای روسیه و اروپایشرقی، موقعیت استراتژیک این شهرستان مرزی را بیش از پیش تقویت میکند.
مزیتهای رقابتی پروژه ریلی بینالمللی
بسیاری از کارشناسان باور دارند که تکمیل این پروژه به کاهش قابلتوجه هزینه و زمان حملونقل منجر میشود؛ بهطوری که مسیر انتقال بار میان هند و اروپا تا ۴۰درصد کوتاهتر خواهد شد. کریدور شمال-جنوب که در اوایل دهه۲۰۰۰ با حضور ایران، روسیه و هند پایهگذاری شد، اکنون با تکمیل رشت-آستارا بهطور کامل عملیاتی خواهد شد. این کریدور سهشاخه اصلی دارد: مسیر شرقی از آسیایمرکزی، مسیر میانی از طریق دریای خزر و مسیر غربی که از آذربایجان میگذرد. پروژه رشت-آستارا دقیقاً در بخش غربی قرار گرفته و تکمیل آن امکان انتقال سالانه ۱۵میلیون تن بار را فراهم خواهد کرد.
کارشناسان اقتصادی و حوزه حملونقل همچنین معتقدند که این پروژه زیربنایی بینالمللی علاوهبر پیوند با روسیه و قفقاز، ظرفیت همپوشانی با کریدور جنوب-غرب(از خلیجفارس به دریای سیاه) را نیز دارد و میتواند مسیر ایران به اروپا را کوتاهتر و رقابتیتر کند. به بیان دیگر، پروژه ریلی رشت-آستارا نهتنها یک طرح زیرساختی، بلکه پیوندی ژئوپلیتیکی و اقتصادی است که ایران را در جایگاه هاب ترانزیتی منطقه و حتی اوراسیا قرار میدهد. با آغاز فاز اجرایی و ورود سرمایه روسیه و همکاری چین، این خط ریلی بیش از هر زمان دیگر به واقعیت نزدیک شده و میتواند به موتور محرک توسعه اقتصادی شمال ایران و رونق دیپلماسی اقتصادی کشور بدل شود.
با تکمیل رشت-آستارا تا ۲۰۲۸، انتظار میرود حجم تجارت بین ایران و روسیه دوبرابر شده و INSTC به عنوان مسیری کلیدی برای آسیا-اروپا ظاهر شود. کارشناسان معتقدند که موفقیت وابسته به حل چالشهای تحریم و هماهنگی منطقهای است. در نهایت، این پروژه نهتنها اقتصادی، بلکه نمادی از همگرایی ژئوپلیتیکی تهران-مسکو در برابر غرب خواهد بود. از طرف دیگر، به نظر میرسد با بهبود چشمانداز دستیابی به صلح در اوکراین، روسیه در حال آمادهسازی خود برای آغاز هرچه سریعتر بهرهبرداری از کریدور شمال-جنوب به محض برطرفشدن تحریمهاست. موضوع دیگری که مسکو را برای دستیابی به توافق با آمریکا تحت فشار قرار داده، قطع واردات نفت صادراتی این کشور از سوی چین و اعمال فشار ترامپ برای نشان دادن رفتاری مشابه از سوی هند در قبال واردات نفت روسیه است.
این در حالی است که از دست رفتن مسیرهای ترانزیتی روسیه از جمله کریدور شمال-جنوب و شاخه شمالی پروژه کمربند و جاده، آن هم زمانی که کشورهایCIS در حال بهرهبرداری حداکثری از ظرفیت ژئوپلیتیک خود برای پرکردن جای خالی این کشور در ترانزیت شرق-غرب هستند، میتواند مشوق بزرگی برای تکمیل هرچه سریعتر کریدور شمال-جنوب از سوی روسیه محسوب شود که نهایتا راهآهن جمهوری اسلامی ایران نیز از این موهبت بهرهمند خواهد
شد.