«سرآمد» گزارش میدهد؛
مانگروهای ایران در محاصره تهدیدها
ضرورت حفاظت و مدیریت یکپارچه جنگلهای حرای ایران
گروه محیطزیست دریایی-یاسر فاطمی- نخستین ردهبندی حفاظتی جهانی جنگلهای حرا(مانگرو) توسط اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت طی روزهای گذشته منتشر شده است؛ ارزیابی جامعی که به گفته کارشناسان، تصویری نگرانکننده از آینده یکی از مهمترین زیستبومهای ساحلی جهان ارائه میدهد. آنطور که رسانهها در گزارشهای خود اعلام کردهاند، نتایج این گزارش نشان میدهد که در حال حاضر۵۰درصد واحدهای اکوسیستم مانگرو در جهان در ردههای آسیبپذیر، در معرض خطر یا بحرانی قرار گرفتهاند و یک واحد از هر پنج واحد در معرض خطر فروپاشی شدید است.
به گزارش «اقتصادسرآمد»، جنگلهای مانگرو، این اکوسیستمهای ساحلی منحصربهفردی در کره زمین هستند که براساس مطالعات انجامشده طی سالهای گذشته با شتاب زیادی در حال از دست رفتن و نابودی هستند. آخرین ارزیابیهای جهانی اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت نشان میدهد که بیش از نیمی از اکوسیستمهای مانگروی جهان در معرض خطر فروپاشی قرار دارند و یکپنجم آنها در وضعیت بحرانی (در معرض انقراض یا آسیبپذیر شدید) بهسر میبرند. این گزارش جهانی بر پایه دادههای ماهوارهای و تحلیلهای میدانی از ۳۶منطقه جغرافیایی تهیه شده که نشان میدهد تا سال ۲۰۵۰، بدون اقدامات فوری حفاظتی، بیش از نیمی از این جنگلها ممکن است از بین بروند.
براساس پیشبینیهای ارائهشده در این گزارش، در صورت نبود اقدامات مؤثر تا سال۲۰۵۰ حدود ۷۰۶۵کیلومترمربع از مانگروها از بین خواهد رفت و ۲۳۶۷۲کیلومترمربع نیز زیر آب خواهد رفت. برآورد میشود چنین روندی موجب آزادشدن ۱۶درصد کل کربن ذخیرهشده در این اکوسیستمها شده و هزینه اجتماعی آن حدود ۳۳۰میلیارد دلار باشد. همچنین احتمال میرود نقش حفاظتی مانگروها در برابر بلایای ساحلی برای حدود ۱.۲میلیون نفر از دست برود و ۱۷میلیون روز–صیادی در سال کاهش یابد.
این در حالی است که پیش از این تحقیقات صورتگرفته توسط محققان پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی نشاندهنده این موضوع است که جنگلهای حرا(مانگرو)، یکی از ارزشمندترین اکوسیستمهای ساحلی ایران، در معرض تهدیدات جدی قرار دارند. بررسی این مطالعات همچنین بر لزوم اتخاذ رویکردهای مدیریتی هوشمندانه و استفاده از فناوریهای نوین برای حفظ و احیای جنگلهای حرا تأکید میکند، چراکه براساس نظر پژوهشگران نادیده گرفتن این تهدیدات میتواند عواقب جبرانناپذیری برای محیطزیست کشور در پی داشته باشد.
نخستین تصویر جامع از وضعیت مانگروها
در پی انتشار نخستین ردهبندی حفاظتی جهانی جنگلهای حرا(مانگرو) توسط اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت، دکتر یاسر فاطمی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی و رئیس مرکز اقیانوسشناسی بوشهر، با اشاره به اهمیت نتایج این ردهبندی جهانی گفت: این گزارش نخستین تصویر جامع از وضعیت حفاظتی مانگروهای جهان ارائه و نشان میدهد این اکوسیستمهای کلیدی تحت فشار شدید قرار دارند. بخش مهمی از این تهدیدها مرتبط با تغییرات اقلیمی است و افزایش سطح آب دریا همچنان اصلیترین تهدید جهانی مانگروها محسوب میشود.
این عضو هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی در ادامه صحبتهای خود درباره این گزارش بینالمللی توضیح داد: حدود ۱۱میلیارد تن کربن در مانگروها ذخیره شده و این میزان به ازای واحد سطح 10برابر جنگلهای خشکی است. تخریب این جنگلها معادل آزادسازی حجم عظیمی از گازهای گلخانهای است و پیامدهای اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی قابلتوجهی بههمراه دارد.
طبقهبندی مانگروهای خلیجفارس
و جایگاه ایران
«فاطمی» در بخش دیگری از صحبتهای خود و در توضیح نتایج مرتبط با ایران و منطقه گفت: در ارزیابی جدید IUCN، جنگلهای حرا در خلیجفارس از نظر شاخصهای زیستی و غیرزیستی و همچنین شاخص محدودیت در پراکنش جغرافیایی در رده کمترین نگرانی قرار گرفتهاند، اما از نظر شاخص تغییرات در پراکنش جغرافیایی(کاهش وسعت جنگلها) در رده آسیبپذیر طبقهبندی شدهاند. همین کاهش سطح موجب شده مجموعاً جنگلهای حرا در خلیجفارس و دریای عمان در رده حفاظتی آسیبپذیر قرار گیرند.
این عضو هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی در ادامه افزود: این طبقهبندی به این معناست که اگر روندهای فعلی ادامه یابد، احتمال حرکت این اکوسیستمها به سمت وضعیتهای خطرناکتر وجود دارد. بنابراین نیاز به مداخله و مدیریت علمی بسیار ضروری است. «فاطمی» توضیح داد: در ایران عمده جنگلهای حرا از گونه Avicennia marina تشکیل شدهاند و تنها در سیریک و گابریک گونه Rhizophora mucranata دیده میشود. بزرگترین پهنه نیز در ذخیرهگاه زیستکره قشم و بندرخمیر قرار دارد. این در حالی است که طبق دادههای منتشرشده در منابع مختلف، در پهنههای خلیجفارس و دریای عمان حدود ۲۵۰کیلومترمربع جنگل حرا وجود دارد که ایران با ۱۳۸کیلومترمربع بزرگترین سهم را داراست.
ضرورت حفاظت و مدیریت یکپارچه جنگلهای مانگرو
در منابع مختلف عوامل متعددی بهعنوان تهدید برای جنگلهای حرا برشمرده شده که از مهمترین آنها میتوان به مجاورت با صنایع آلاینده نفت، گاز و پتروشیمی، پساب مزارع آبزیپروری برداشت چوب، چرای دام و ساختوسازهای غیراصولی، گردشگری بیضابطه آفات گیاهی، کاهش ورودی آب شیرین بهدلیل سدسازی ورود سموم کشاورزی اشاره کرد. عضو هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی همچنین گفت: این فشارها پایداری اکوسیستم را در برخی مناطق مختل کرده و روند احیای طبیعی را کاهش داده است.
«فاطمی» در بخش پایانی صحبتهای خود با اشاره به اهمیت حفاظت بلندمدت از این زیستبومها گفت: حفاظت و احیای جنگلهای حرا نهتنها برای تنوعزیستی و سلامت اکوسیستمهای دریایی ضروری است، بلکه نقشی حیاتی در کاهش اثرات تغییرات اقلیمی، حفظ امنیت ساحلی، امنیت غذایی و بهبود رفاه جوامع ساحلنشین دارد. وی افزود: نتایج ارزیابی جهانی IUCN میتواند مبنایی مهم برای تصمیمگیریهای ملی و منطقهای باشد و نشان میدهد که برنامهریزی، پایش مستمر و مدیریت یکپارچه این اکوسیستمها باید در اولویت قرار گیرد.
تهدیدهای ویژه مانگروها برای ایران
خلیجفارس یکی از مناطق پرتردد نفتی دنیاست؛ آلودگی نفتی، نشت کرنکلها و راهزنیهای نفتی میتواند اکوسیستمهای مانگرو را بهشدت آسیبپذیر کند. پژوهشها نشان دادهاند که آلودگی نفتی در خلیجفارس پیامدهای زیانباری برای زیستبومهای ساحلی دارد. در این میان خروجیهای شور و مواد شیمیایی از تاسیسات ساحلی میتواند شوری و کیفیت آب را تغییر داده و رشد مانگرو را مختل کند. شواهد منطقهای و مطالعات حوضهای نشاندهنده حساسیت مانگرو به تغییرات شوری و کیفیت آباند. از طرف دیگر، ساخت اسکلهها، بنادر و تفرجگاهها با حذف زیستگاه و فشردن بومسازه، منطقه را تضعیف میکند.برخی گزارشها حاکی است که کاهش رسوب بهخاطر تغییرات آبی بالادست در جنگلهای مانگرو ایران زیاد مشاهده میشود و سدها و تغییرات در روانابها میتواند رسوبات لازم برای تثبیت سواحل را کاهش دهد و نقاطی را به فرسایش بکشاند. در این میان باید به خاطر داشت که با توجه به گرمشدن سریعتر بخشهای دریایی و تغییر الگوهای بارش و طوفان، مانگروهای مرزی ایران(که در مرز تحمل حرارتیاند) بسیار آسیبپذیرند. کاهش حفاظت ساحلی(افزایش آسیبپذیری در برابر طوفانها)، کاهش ذخیره کربن آبی، افت ذخایر شیلاتی و زیستگاههای نوزادی گونههای ماهیان و آبزیان؛ این پیامدها بهطور مستقیم بر معیشت جوامع ساحلی و امنیت غذایی منطقه اثر میگذارند.
ضرورت اجتماعی و اقتصادی
حفاظت از مانگروها
مانگروها سرمایهای زیستمحیطی و اقتصادیاند که همزمان پتانسیلِ بالایی برای بازسازی دارند و هم در برابر تغییرات سریع اقلیمی و فشارهای انسانی آسیبپذیرند. دادههای جهانی تصویر روشنی از آسیبپذیری گسترده ارائه میکنند: شرایط «قابلتغییر» باقی است اما نیازمند اقدام فوری، میانسازمانی و مبتنی بر داده است. در ایران، ترکیب تهدیدهای نفتی، توسعه بندری و فشارهای آبیِ منطقهای این اکوسیستمها را در معرض خطر قرار داده؛ اگر سیاستگذاران، جوامع محلی و پژوهشگران متحد شوند، میتوان روند را کند یا معکوس کرد.
باید توجه داشت که حفاظت از مانگروها نهتنها یک ضرورت زیستمحیطی، بلکه سرمایهگذاری اقتصادی برای نسلهای آینده است. ایران با موقعیت استراتژیک، میتواند الگویی برای خلیج فارس باشد، اما زمان رو به اتمام است. سازمان حفاظت محیطزیست و ذینفعان محلی باید فوراً اقدام کنند تا این «جنگلهای آبی» را نجات دهند.
گروه محیطزیست دریایی-یاسر فاطمی- نخستین ردهبندی حفاظتی جهانی جنگلهای حرا(مانگرو) توسط اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت طی روزهای گذشته منتشر شده است؛ ارزیابی جامعی که به گفته کارشناسان، تصویری نگرانکننده از آینده یکی از مهمترین زیستبومهای ساحلی جهان ارائه میدهد. آنطور که رسانهها در گزارشهای خود اعلام کردهاند، نتایج این گزارش نشان میدهد که در حال حاضر۵۰درصد واحدهای اکوسیستم مانگرو در جهان در ردههای آسیبپذیر، در معرض خطر یا بحرانی قرار گرفتهاند و یک واحد از هر پنج واحد در معرض خطر فروپاشی شدید است.
به گزارش «اقتصادسرآمد»، جنگلهای مانگرو، این اکوسیستمهای ساحلی منحصربهفردی در کره زمین هستند که براساس مطالعات انجامشده طی سالهای گذشته با شتاب زیادی در حال از دست رفتن و نابودی هستند. آخرین ارزیابیهای جهانی اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت نشان میدهد که بیش از نیمی از اکوسیستمهای مانگروی جهان در معرض خطر فروپاشی قرار دارند و یکپنجم آنها در وضعیت بحرانی (در معرض انقراض یا آسیبپذیر شدید) بهسر میبرند. این گزارش جهانی بر پایه دادههای ماهوارهای و تحلیلهای میدانی از ۳۶منطقه جغرافیایی تهیه شده که نشان میدهد تا سال ۲۰۵۰، بدون اقدامات فوری حفاظتی، بیش از نیمی از این جنگلها ممکن است از بین بروند.
براساس پیشبینیهای ارائهشده در این گزارش، در صورت نبود اقدامات مؤثر تا سال۲۰۵۰ حدود ۷۰۶۵کیلومترمربع از مانگروها از بین خواهد رفت و ۲۳۶۷۲کیلومترمربع نیز زیر آب خواهد رفت. برآورد میشود چنین روندی موجب آزادشدن ۱۶درصد کل کربن ذخیرهشده در این اکوسیستمها شده و هزینه اجتماعی آن حدود ۳۳۰میلیارد دلار باشد. همچنین احتمال میرود نقش حفاظتی مانگروها در برابر بلایای ساحلی برای حدود ۱.۲میلیون نفر از دست برود و ۱۷میلیون روز–صیادی در سال کاهش یابد.
این در حالی است که پیش از این تحقیقات صورتگرفته توسط محققان پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی نشاندهنده این موضوع است که جنگلهای حرا(مانگرو)، یکی از ارزشمندترین اکوسیستمهای ساحلی ایران، در معرض تهدیدات جدی قرار دارند. بررسی این مطالعات همچنین بر لزوم اتخاذ رویکردهای مدیریتی هوشمندانه و استفاده از فناوریهای نوین برای حفظ و احیای جنگلهای حرا تأکید میکند، چراکه براساس نظر پژوهشگران نادیده گرفتن این تهدیدات میتواند عواقب جبرانناپذیری برای محیطزیست کشور در پی داشته باشد.
نخستین تصویر جامع از وضعیت مانگروها
در پی انتشار نخستین ردهبندی حفاظتی جهانی جنگلهای حرا(مانگرو) توسط اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت، دکتر یاسر فاطمی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی و رئیس مرکز اقیانوسشناسی بوشهر، با اشاره به اهمیت نتایج این ردهبندی جهانی گفت: این گزارش نخستین تصویر جامع از وضعیت حفاظتی مانگروهای جهان ارائه و نشان میدهد این اکوسیستمهای کلیدی تحت فشار شدید قرار دارند. بخش مهمی از این تهدیدها مرتبط با تغییرات اقلیمی است و افزایش سطح آب دریا همچنان اصلیترین تهدید جهانی مانگروها محسوب میشود.
این عضو هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی در ادامه صحبتهای خود درباره این گزارش بینالمللی توضیح داد: حدود ۱۱میلیارد تن کربن در مانگروها ذخیره شده و این میزان به ازای واحد سطح 10برابر جنگلهای خشکی است. تخریب این جنگلها معادل آزادسازی حجم عظیمی از گازهای گلخانهای است و پیامدهای اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی قابلتوجهی بههمراه دارد.
طبقهبندی مانگروهای خلیجفارس
و جایگاه ایران
«فاطمی» در بخش دیگری از صحبتهای خود و در توضیح نتایج مرتبط با ایران و منطقه گفت: در ارزیابی جدید IUCN، جنگلهای حرا در خلیجفارس از نظر شاخصهای زیستی و غیرزیستی و همچنین شاخص محدودیت در پراکنش جغرافیایی در رده کمترین نگرانی قرار گرفتهاند، اما از نظر شاخص تغییرات در پراکنش جغرافیایی(کاهش وسعت جنگلها) در رده آسیبپذیر طبقهبندی شدهاند. همین کاهش سطح موجب شده مجموعاً جنگلهای حرا در خلیجفارس و دریای عمان در رده حفاظتی آسیبپذیر قرار گیرند.
این عضو هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی در ادامه افزود: این طبقهبندی به این معناست که اگر روندهای فعلی ادامه یابد، احتمال حرکت این اکوسیستمها به سمت وضعیتهای خطرناکتر وجود دارد. بنابراین نیاز به مداخله و مدیریت علمی بسیار ضروری است. «فاطمی» توضیح داد: در ایران عمده جنگلهای حرا از گونه Avicennia marina تشکیل شدهاند و تنها در سیریک و گابریک گونه Rhizophora mucranata دیده میشود. بزرگترین پهنه نیز در ذخیرهگاه زیستکره قشم و بندرخمیر قرار دارد. این در حالی است که طبق دادههای منتشرشده در منابع مختلف، در پهنههای خلیجفارس و دریای عمان حدود ۲۵۰کیلومترمربع جنگل حرا وجود دارد که ایران با ۱۳۸کیلومترمربع بزرگترین سهم را داراست.
ضرورت حفاظت و مدیریت یکپارچه جنگلهای مانگرو
در منابع مختلف عوامل متعددی بهعنوان تهدید برای جنگلهای حرا برشمرده شده که از مهمترین آنها میتوان به مجاورت با صنایع آلاینده نفت، گاز و پتروشیمی، پساب مزارع آبزیپروری برداشت چوب، چرای دام و ساختوسازهای غیراصولی، گردشگری بیضابطه آفات گیاهی، کاهش ورودی آب شیرین بهدلیل سدسازی ورود سموم کشاورزی اشاره کرد. عضو هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی همچنین گفت: این فشارها پایداری اکوسیستم را در برخی مناطق مختل کرده و روند احیای طبیعی را کاهش داده است.
«فاطمی» در بخش پایانی صحبتهای خود با اشاره به اهمیت حفاظت بلندمدت از این زیستبومها گفت: حفاظت و احیای جنگلهای حرا نهتنها برای تنوعزیستی و سلامت اکوسیستمهای دریایی ضروری است، بلکه نقشی حیاتی در کاهش اثرات تغییرات اقلیمی، حفظ امنیت ساحلی، امنیت غذایی و بهبود رفاه جوامع ساحلنشین دارد. وی افزود: نتایج ارزیابی جهانی IUCN میتواند مبنایی مهم برای تصمیمگیریهای ملی و منطقهای باشد و نشان میدهد که برنامهریزی، پایش مستمر و مدیریت یکپارچه این اکوسیستمها باید در اولویت قرار گیرد.
تهدیدهای ویژه مانگروها برای ایران
خلیجفارس یکی از مناطق پرتردد نفتی دنیاست؛ آلودگی نفتی، نشت کرنکلها و راهزنیهای نفتی میتواند اکوسیستمهای مانگرو را بهشدت آسیبپذیر کند. پژوهشها نشان دادهاند که آلودگی نفتی در خلیجفارس پیامدهای زیانباری برای زیستبومهای ساحلی دارد. در این میان خروجیهای شور و مواد شیمیایی از تاسیسات ساحلی میتواند شوری و کیفیت آب را تغییر داده و رشد مانگرو را مختل کند. شواهد منطقهای و مطالعات حوضهای نشاندهنده حساسیت مانگرو به تغییرات شوری و کیفیت آباند. از طرف دیگر، ساخت اسکلهها، بنادر و تفرجگاهها با حذف زیستگاه و فشردن بومسازه، منطقه را تضعیف میکند.برخی گزارشها حاکی است که کاهش رسوب بهخاطر تغییرات آبی بالادست در جنگلهای مانگرو ایران زیاد مشاهده میشود و سدها و تغییرات در روانابها میتواند رسوبات لازم برای تثبیت سواحل را کاهش دهد و نقاطی را به فرسایش بکشاند. در این میان باید به خاطر داشت که با توجه به گرمشدن سریعتر بخشهای دریایی و تغییر الگوهای بارش و طوفان، مانگروهای مرزی ایران(که در مرز تحمل حرارتیاند) بسیار آسیبپذیرند. کاهش حفاظت ساحلی(افزایش آسیبپذیری در برابر طوفانها)، کاهش ذخیره کربن آبی، افت ذخایر شیلاتی و زیستگاههای نوزادی گونههای ماهیان و آبزیان؛ این پیامدها بهطور مستقیم بر معیشت جوامع ساحلی و امنیت غذایی منطقه اثر میگذارند.
ضرورت اجتماعی و اقتصادی
حفاظت از مانگروها
مانگروها سرمایهای زیستمحیطی و اقتصادیاند که همزمان پتانسیلِ بالایی برای بازسازی دارند و هم در برابر تغییرات سریع اقلیمی و فشارهای انسانی آسیبپذیرند. دادههای جهانی تصویر روشنی از آسیبپذیری گسترده ارائه میکنند: شرایط «قابلتغییر» باقی است اما نیازمند اقدام فوری، میانسازمانی و مبتنی بر داده است. در ایران، ترکیب تهدیدهای نفتی، توسعه بندری و فشارهای آبیِ منطقهای این اکوسیستمها را در معرض خطر قرار داده؛ اگر سیاستگذاران، جوامع محلی و پژوهشگران متحد شوند، میتوان روند را کند یا معکوس کرد.
باید توجه داشت که حفاظت از مانگروها نهتنها یک ضرورت زیستمحیطی، بلکه سرمایهگذاری اقتصادی برای نسلهای آینده است. ایران با موقعیت استراتژیک، میتواند الگویی برای خلیج فارس باشد، اما زمان رو به اتمام است. سازمان حفاظت محیطزیست و ذینفعان محلی باید فوراً اقدام کنند تا این «جنگلهای آبی» را نجات دهند.