محمدحسین بازگیر در گفت وگو با «سرآمد» :
«فرهنگ دریا» باید به فرهنگ عمومی کشور تبدیل شود
گروه فرهنگ دریا - عطیه صفی زاده - مدیرکل مشارکتهای مردمی و مسئولیت اجتماعی سازمان حفاظت محیط زیست، با تشریح ابعاد و اهمیت برگزاری نخستین جلسه کارگروه مشترک توسعه فرهنگ دریایی کشور، بر ضرورت نهادینهسازی فرهنگ دریا بهعنوان پیشنیاز تحقق توسعه دریامحور تأکید کرد.
محمدحسین بازگیر در این باره در گفتوگو با خبرنگار «سرآمد»، درباره اهمیت این نشست اظهار داشت: ایران کشوری با ظرفیت عظیم دریایی است؛ اما واقعیت این است که «دریا» هنوز در الگووارههای ذهنی جامعه، سبک زندگی مردم، برنامههای آموزشی، تولیدات رسانهای و حتی در نظام تصمیمسازی فرهنگی کشور جایگاه متناسب با ظرفیتهای واقعی خود پیدا نکرده است.
بازگیر افزود: توسعه صنایع دریایی، شناورسازی، مناطق آزاد تجاری و اقتصادی، شیلات، گردشگری دریایی، فعالیتهای فراساحل، دریانوردی و کشتیرانی بدون پذیرش فرهنگی و آمادگی اجتماعی با کندی و حتی مقاومت روبهرو خواهد شد. اگر قرار است توسعه دریامحور در کشور محقق شود و صنایع دریاپایه گسترش یابد، ناگزیر باید فرهنگ دریایی نیز بهموازات آن توسعه پیدا کند.
ترکیبی کمسابقه برای یک موضوع ملی
مدیرکل مشارکتهای مردمی و مسئولیت اجتماعی سازمان حفاظت محیط زیست درباره ویژگی این نشست گفت: نخستین جلسه کارگروه توسعه فرهنگ دریایی از چند جهت جلسهای خاص و کمسابقه بود. مهمترین ویژگی آن، ترکیب متنوع حاضران بود؛ بهگونهای که برای نخستینبار مجموعهای از دستگاههای اجرایی، نهادهای علمی و رسانهای، صنایع دریایی و فعالان صنعتی و اقتصادی مرتبط با دریا در کنار هم نشستند تا موضوع فرهنگ دریایی را بهعنوان یک ضرورت ملی بررسی کنند.
وی ادامه داد: در این جلسه نمایندگانی از شورای عالی صنایع دریایی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، پژوهشگاه اقیانوسشناسی و علوم جوی، انجمن مهندسی دریایی ایران، شورای عالی مناطق آزاد تجاری، شرکت ملی نفتکش، سازمان صنایع دریایی وزارت دفاع، وزارت نفت، میراث فرهنگی و گردشگری، رسانههای تخصصی حوزه دریا و صنایع دریایی، صندوق توسعه فرهنگی، برخی صاحبنظران و کارآفرینان حوزه دریا و همچنین تعدادی از تهیهکنندگان و فیلمسازان فعال در این حوزه حضور داشتند.
بازگیر در عین حال تصریح کرد: جای خالی برخی تشکلهای مردمنهاد و نهادها و دستگاههای متولی فرهنگ از جمله نمایندگان شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای فرهنگ عمومی کشور، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صدا و سیما، آموزش و پرورش و وزارت علوم در این جلسه محسوس بود و امیدواریم در ادامه مسیر، این حلقه نیز تکمیل شود.
چهار ضرورت کلیدی تشکیل کارگروه
وی درباره اهمیت و ضرورت این کارگروه توضیح داد: اهمیت این کارگروه را میتوان از چند زاویه تبیین کرد.
نخست، ضرورت راهبردی؛ ایران دارای ظرفیتهای مهم دریایی است، اما دریا به اندازه ظرفیت واقعی خود در فرهنگ عمومی، نظام آموزشی، رسانهها و سبک زندگی مردم جایگاه نیافته است. توسعه دریامحور مستلزم آن است که دریا به موضوعی شناختهشده، پذیرفتهشده و مورد توجه در افکار عمومی تبدیل شود.
دوم، ضرورت حکمرانی و مدیریتی؛ فرهنگ صرفاً موضوعی توصیهای یا تبلیغاتی نیست، بلکه مجموعهای از ارزشها، باورها و رفتارهای نهادینهشده است که با فکر مشترک، تصمیم مشترک، برنامه مشترک و اجرای مشترک شکل میگیرد. ما باید فرهنگ دریایی را بهصورت یک سیستم قابل طراحی، قابل اجرا و قابل اصلاح ببینیم تا خروجیهای روشن، قابل سنجش و اثرگذار داشته باشیم.
سوم، ضرورت اجتماعی و مشارکتی؛ بخش قابل توجهی از مسائل دریایی کشور از جمله حفاظت از سواحل، کاهش آلودگیها، مدیریت پسماندهای ساحلی، گردشگری مسئولانه، صید پایدار و حفاظت از زیستبومهای حساس دریایی، ریشههای فرهنگی و رفتاری دارد. بنابراین توسعه دریایی بدون مشارکت مردم و بدون فرهنگسازی عمومی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
چهارم، ضرورت اقتصادی؛ فرهنگ دریایی زیرساخت توسعه اقتصاد دریامحور است. وقتی جامعه نسبت به اهمیت دریا شناخت پیدا کند، مسیر سرمایهگذاری، کارآفرینی، تربیت نیروی انسانی و رشد صنایع دریایی نیز هموارتر خواهد شد.
پیشنهاد تدوین
«سند توسعه فرهنگ دریایی کشور
بازگیر درباره مهمترین مباحث مطرحشده در جلسه گفت: در این نشست تأکید شد که برای تحقق توسعه دریامحور، اقدامات فرهنگی و آموزشی باید بهصورت برنامهریزیشده و منسجم دنبال شود.
وی افزود: پیشنهاد شد تدوین یک سند عالی با عنوان «سند توسعه فرهنگ دریایی کشور» در دستور کار قرار گیرد. همچنین مقرر شد هر دستگاه و سازمان مرتبط با دریا، پیوست فرهنگی دریایی خود را مشخص و تدوین کند؛ به این معنا که روشن کند چه جایگاهی در موضوع دریا دارد، چه ظرفیتهایی دارد، چه فعالیتهایی انجام میدهد و چه مسئولیتهایی باید در حوزه فرهنگ دریایی بر عهده بگیرد.
مدیرکل مشارکتهای مردمی و مسئولیت اجتماعی سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: موضوع ایجاد بانک جامع اطلاعات فرهنگ دریایی کشور نیز مطرح شد تا ظرفیتها، فعالان، تولیدات، برنامهها و خلأهای این حوزه بهصورت منسجم شناسایی و ثبت شود. همچنین پیشنهاد شد سلسله نشستهای تخصصی با رویکرد ملی و بخشی برگزار شود تا ابعاد مختلف توسعه فرهنگ دریایی بهصورت عمیقتر بررسی شود.
به گفته وی، برنامههای فرهنگی این حوزه باید همه ابعاد فرهنگ از جمله علمی، اجتماعی، رسانهای، هنری، ادبی و آموزشی را پوشش دهد و برای تمامی گروههای سنی و اقشار جامعه طراحی شود.
چشمانداز پیشرو؛ از موضوع تخصصی
تا فرهنگ عمومی
بازگیر درباره آینده این حرکت گفت: در صورتی که این کارگروه بهصورت مستمر، نتیجهمحور و با تقسیم کار مشخص پیش برود، میتوان آیندهای امیدوارکننده برای توسعه فرهنگ دریایی کشور ترسیم کرد.
وی تصریح کرد: در چشمانداز مطلوب، فرهنگ دریایی باید از یک موضوع محدود و تخصصی به یک موضوع فراگیر و عمومی تبدیل شود؛ بهگونهای که مردم دریا را صرفاً یک پهنه جغرافیایی یا محل تفریح ندانند، بلکه آن را بخشی از هویت، اقتصاد، امنیت و آینده کشور تلقی کنند.
او افزود: اگر اقدامات فرهنگی بهصورت هماهنگ و برنامهریزیشده اجرا شود، میتوان انتظار داشت آموزشهای دریایی در نظام آموزشی تقویت شود، رسانهها و تولیدات فرهنگی دریایی حرفهایتر و گستردهتر شود، هنر و ادبیات دریایی رونق بگیرد، گردشگری دریایی به سمت الگوهای مسئولانه و پایدار حرکت کند و در نهایت فرهنگ دریایی بهعنوان بخشی از فرهنگ عمومی کشور تثبیت شود.
موضع سازمان حفاظت محیط زیست
بازگیر در پایان با اشاره به رویکرد سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد:سازمان حفاظت محیط زیست از این حرکت استقبال میکند و آن را یک ضرورت ملی میداند. دریا و زیستبومهای ساحلی از حساسترین و ارزشمندترین بخشهای محیط زیست کشور هستند و ریشه بسیاری از تهدیدهای موجود در این حوزه، از جمله آلودگیهای دریایی، تخریب سواحل، کاهش ذخایر دریایی و آسیب به تنوع زیستی، فرهنگی ـ اجتماعی است.
وی افزود: از این منظر، توسعه فرهنگ دریایی برای سازمان حفاظت محیط زیست موضوعی حاشیهای نیست، بلکه بخشی از مسیر حفاظت و توسعه پایدار کشور است. ارتقای فرهنگ حفاظت از محیط زیست دریایی بهعنوان بخشی از برنامه ارتقای فرهنگ حفاظت از محیط زیست کشور مورد تأکید ماست و ساماندهی و انسجامبخشی به فعالیتهای آموزشی و فرهنگی این حوزه در دستور کار دبیرخانه کارگروه ملی ارتقای فرهنگ حفاظت از محیط زیست قرار دارد.
او اولویتهای سازمان را در این حوزه چنین برشمرد: ایجاد پیوند میان توسعه فرهنگ دریایی و فرهنگ حفاظت از محیط زیست، طراحی سیاستهای تشویقی در کنار برنامههای فرهنگی، بهرهگیری از ظرفیت مسئولیت اجتماعی دستگاههای اجرایی و بنگاههای اقتصادی، توجه جدی به مشارکت مردمی و نقش نهادهای مدنی، نخبگان و جوامع محلی ساحلی و نیز توجه به دانش سنتی، تاریخ شفاهی دریا و روایتهای بومی بهعنوان بخشی از سرمایه فرهنگی دریایی کشور.
بازگیر در پایان خاطرنشان کرد: توسعه دریامحور فقط یک موضوع فنی یا اقتصادی نیست؛ دریا بخشی از آینده کشور است. اگر فرهنگ دریایی در کشور تقویت شود، مسیر توسعه دریامحور نیز واقعیتر، پایدارتر و کمهزینهتر خواهد بود. این کارگروه میتواند آغاز یک حرکت ملی باشد تا توسعه دریامحور از یک موضوع تخصصی به یک موضوع عمومی و فرهنگی در سطح جامعه ایران تبدیل شود و سازمان حفاظت محیط زیست آمادگی دارد در چارچوب مأموریتهای خود این مسیر را بهصورت علمی، مشارکتی و نتیجهمحور همراهی کند.
محمدحسین بازگیر در این باره در گفتوگو با خبرنگار «سرآمد»، درباره اهمیت این نشست اظهار داشت: ایران کشوری با ظرفیت عظیم دریایی است؛ اما واقعیت این است که «دریا» هنوز در الگووارههای ذهنی جامعه، سبک زندگی مردم، برنامههای آموزشی، تولیدات رسانهای و حتی در نظام تصمیمسازی فرهنگی کشور جایگاه متناسب با ظرفیتهای واقعی خود پیدا نکرده است.
بازگیر افزود: توسعه صنایع دریایی، شناورسازی، مناطق آزاد تجاری و اقتصادی، شیلات، گردشگری دریایی، فعالیتهای فراساحل، دریانوردی و کشتیرانی بدون پذیرش فرهنگی و آمادگی اجتماعی با کندی و حتی مقاومت روبهرو خواهد شد. اگر قرار است توسعه دریامحور در کشور محقق شود و صنایع دریاپایه گسترش یابد، ناگزیر باید فرهنگ دریایی نیز بهموازات آن توسعه پیدا کند.
ترکیبی کمسابقه برای یک موضوع ملی
مدیرکل مشارکتهای مردمی و مسئولیت اجتماعی سازمان حفاظت محیط زیست درباره ویژگی این نشست گفت: نخستین جلسه کارگروه توسعه فرهنگ دریایی از چند جهت جلسهای خاص و کمسابقه بود. مهمترین ویژگی آن، ترکیب متنوع حاضران بود؛ بهگونهای که برای نخستینبار مجموعهای از دستگاههای اجرایی، نهادهای علمی و رسانهای، صنایع دریایی و فعالان صنعتی و اقتصادی مرتبط با دریا در کنار هم نشستند تا موضوع فرهنگ دریایی را بهعنوان یک ضرورت ملی بررسی کنند.
وی ادامه داد: در این جلسه نمایندگانی از شورای عالی صنایع دریایی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، پژوهشگاه اقیانوسشناسی و علوم جوی، انجمن مهندسی دریایی ایران، شورای عالی مناطق آزاد تجاری، شرکت ملی نفتکش، سازمان صنایع دریایی وزارت دفاع، وزارت نفت، میراث فرهنگی و گردشگری، رسانههای تخصصی حوزه دریا و صنایع دریایی، صندوق توسعه فرهنگی، برخی صاحبنظران و کارآفرینان حوزه دریا و همچنین تعدادی از تهیهکنندگان و فیلمسازان فعال در این حوزه حضور داشتند.
بازگیر در عین حال تصریح کرد: جای خالی برخی تشکلهای مردمنهاد و نهادها و دستگاههای متولی فرهنگ از جمله نمایندگان شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای فرهنگ عمومی کشور، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صدا و سیما، آموزش و پرورش و وزارت علوم در این جلسه محسوس بود و امیدواریم در ادامه مسیر، این حلقه نیز تکمیل شود.
چهار ضرورت کلیدی تشکیل کارگروه
وی درباره اهمیت و ضرورت این کارگروه توضیح داد: اهمیت این کارگروه را میتوان از چند زاویه تبیین کرد.
نخست، ضرورت راهبردی؛ ایران دارای ظرفیتهای مهم دریایی است، اما دریا به اندازه ظرفیت واقعی خود در فرهنگ عمومی، نظام آموزشی، رسانهها و سبک زندگی مردم جایگاه نیافته است. توسعه دریامحور مستلزم آن است که دریا به موضوعی شناختهشده، پذیرفتهشده و مورد توجه در افکار عمومی تبدیل شود.
دوم، ضرورت حکمرانی و مدیریتی؛ فرهنگ صرفاً موضوعی توصیهای یا تبلیغاتی نیست، بلکه مجموعهای از ارزشها، باورها و رفتارهای نهادینهشده است که با فکر مشترک، تصمیم مشترک، برنامه مشترک و اجرای مشترک شکل میگیرد. ما باید فرهنگ دریایی را بهصورت یک سیستم قابل طراحی، قابل اجرا و قابل اصلاح ببینیم تا خروجیهای روشن، قابل سنجش و اثرگذار داشته باشیم.
سوم، ضرورت اجتماعی و مشارکتی؛ بخش قابل توجهی از مسائل دریایی کشور از جمله حفاظت از سواحل، کاهش آلودگیها، مدیریت پسماندهای ساحلی، گردشگری مسئولانه، صید پایدار و حفاظت از زیستبومهای حساس دریایی، ریشههای فرهنگی و رفتاری دارد. بنابراین توسعه دریایی بدون مشارکت مردم و بدون فرهنگسازی عمومی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
چهارم، ضرورت اقتصادی؛ فرهنگ دریایی زیرساخت توسعه اقتصاد دریامحور است. وقتی جامعه نسبت به اهمیت دریا شناخت پیدا کند، مسیر سرمایهگذاری، کارآفرینی، تربیت نیروی انسانی و رشد صنایع دریایی نیز هموارتر خواهد شد.
پیشنهاد تدوین
«سند توسعه فرهنگ دریایی کشور
بازگیر درباره مهمترین مباحث مطرحشده در جلسه گفت: در این نشست تأکید شد که برای تحقق توسعه دریامحور، اقدامات فرهنگی و آموزشی باید بهصورت برنامهریزیشده و منسجم دنبال شود.
وی افزود: پیشنهاد شد تدوین یک سند عالی با عنوان «سند توسعه فرهنگ دریایی کشور» در دستور کار قرار گیرد. همچنین مقرر شد هر دستگاه و سازمان مرتبط با دریا، پیوست فرهنگی دریایی خود را مشخص و تدوین کند؛ به این معنا که روشن کند چه جایگاهی در موضوع دریا دارد، چه ظرفیتهایی دارد، چه فعالیتهایی انجام میدهد و چه مسئولیتهایی باید در حوزه فرهنگ دریایی بر عهده بگیرد.
مدیرکل مشارکتهای مردمی و مسئولیت اجتماعی سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: موضوع ایجاد بانک جامع اطلاعات فرهنگ دریایی کشور نیز مطرح شد تا ظرفیتها، فعالان، تولیدات، برنامهها و خلأهای این حوزه بهصورت منسجم شناسایی و ثبت شود. همچنین پیشنهاد شد سلسله نشستهای تخصصی با رویکرد ملی و بخشی برگزار شود تا ابعاد مختلف توسعه فرهنگ دریایی بهصورت عمیقتر بررسی شود.
به گفته وی، برنامههای فرهنگی این حوزه باید همه ابعاد فرهنگ از جمله علمی، اجتماعی، رسانهای، هنری، ادبی و آموزشی را پوشش دهد و برای تمامی گروههای سنی و اقشار جامعه طراحی شود.
چشمانداز پیشرو؛ از موضوع تخصصی
تا فرهنگ عمومی
بازگیر درباره آینده این حرکت گفت: در صورتی که این کارگروه بهصورت مستمر، نتیجهمحور و با تقسیم کار مشخص پیش برود، میتوان آیندهای امیدوارکننده برای توسعه فرهنگ دریایی کشور ترسیم کرد.
وی تصریح کرد: در چشمانداز مطلوب، فرهنگ دریایی باید از یک موضوع محدود و تخصصی به یک موضوع فراگیر و عمومی تبدیل شود؛ بهگونهای که مردم دریا را صرفاً یک پهنه جغرافیایی یا محل تفریح ندانند، بلکه آن را بخشی از هویت، اقتصاد، امنیت و آینده کشور تلقی کنند.
او افزود: اگر اقدامات فرهنگی بهصورت هماهنگ و برنامهریزیشده اجرا شود، میتوان انتظار داشت آموزشهای دریایی در نظام آموزشی تقویت شود، رسانهها و تولیدات فرهنگی دریایی حرفهایتر و گستردهتر شود، هنر و ادبیات دریایی رونق بگیرد، گردشگری دریایی به سمت الگوهای مسئولانه و پایدار حرکت کند و در نهایت فرهنگ دریایی بهعنوان بخشی از فرهنگ عمومی کشور تثبیت شود.
موضع سازمان حفاظت محیط زیست
بازگیر در پایان با اشاره به رویکرد سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد:سازمان حفاظت محیط زیست از این حرکت استقبال میکند و آن را یک ضرورت ملی میداند. دریا و زیستبومهای ساحلی از حساسترین و ارزشمندترین بخشهای محیط زیست کشور هستند و ریشه بسیاری از تهدیدهای موجود در این حوزه، از جمله آلودگیهای دریایی، تخریب سواحل، کاهش ذخایر دریایی و آسیب به تنوع زیستی، فرهنگی ـ اجتماعی است.
وی افزود: از این منظر، توسعه فرهنگ دریایی برای سازمان حفاظت محیط زیست موضوعی حاشیهای نیست، بلکه بخشی از مسیر حفاظت و توسعه پایدار کشور است. ارتقای فرهنگ حفاظت از محیط زیست دریایی بهعنوان بخشی از برنامه ارتقای فرهنگ حفاظت از محیط زیست کشور مورد تأکید ماست و ساماندهی و انسجامبخشی به فعالیتهای آموزشی و فرهنگی این حوزه در دستور کار دبیرخانه کارگروه ملی ارتقای فرهنگ حفاظت از محیط زیست قرار دارد.
او اولویتهای سازمان را در این حوزه چنین برشمرد: ایجاد پیوند میان توسعه فرهنگ دریایی و فرهنگ حفاظت از محیط زیست، طراحی سیاستهای تشویقی در کنار برنامههای فرهنگی، بهرهگیری از ظرفیت مسئولیت اجتماعی دستگاههای اجرایی و بنگاههای اقتصادی، توجه جدی به مشارکت مردمی و نقش نهادهای مدنی، نخبگان و جوامع محلی ساحلی و نیز توجه به دانش سنتی، تاریخ شفاهی دریا و روایتهای بومی بهعنوان بخشی از سرمایه فرهنگی دریایی کشور.
بازگیر در پایان خاطرنشان کرد: توسعه دریامحور فقط یک موضوع فنی یا اقتصادی نیست؛ دریا بخشی از آینده کشور است. اگر فرهنگ دریایی در کشور تقویت شود، مسیر توسعه دریامحور نیز واقعیتر، پایدارتر و کمهزینهتر خواهد بود. این کارگروه میتواند آغاز یک حرکت ملی باشد تا توسعه دریامحور از یک موضوع تخصصی به یک موضوع عمومی و فرهنگی در سطح جامعه ایران تبدیل شود و سازمان حفاظت محیط زیست آمادگی دارد در چارچوب مأموریتهای خود این مسیر را بهصورت علمی، مشارکتی و نتیجهمحور همراهی کند.