«سرآمد» گزارش میدهد؛
رقابت قدرتها بر سر طلای سیاه منجمد
قطب جنوب به میدان جدید جنگ انرژی جهان تبدیل شده است؟
گروه انرژی -زهرا عسکری- در حالی که رقابت جهانی برای دستیابی به منابع جدید انرژی هر روز ابعاد گستردهتری پیدا میکند، نگاه قدرتهای بزرگ جهان به منطقهای معطوف شده که دههها به عنوان نماد همکاریهای علمی و صلحآمیز شناخته میشد؛ قاره قطب جنوب.
جنوبگان که حدود ۹۰ درصد یخهای جهان و نزدیک به ۷۰ درصد ذخایر آب شیرین کره زمین را در خود جای داده، امروز بیش از هر زمان دیگری در کانون تحولات ژئوپلیتیکی قرار گرفته است. اگرچه پیمانهای بینالمللی هرگونه بهرهبرداری تجاری از منابع معدنی این منطقه را ممنوع کردهاند، اما افزایش تقاضای انرژی، تحولات بازار جهانی نفت و گاز و پیشرفت فناوریهای اکتشافی باعث شده بسیاری از کشورها بار دیگر ظرفیتهای نهفته این قاره را مورد توجه قرار دهند.
در چنین شرایطی، فعالیتهای گسترده انرژی در آمریکای جنوبی و افزایش تولید نفت و گاز شیل در آرژانتین، بحثهای قدیمی درباره منابع انرژی جنوبگان را بار دیگر به صدر محافل سیاسی و اقتصادی بازگردانده است.
جنوبگان؛ آخرین مرز انرژی جهان
از دهه ۱۹۷۰ میلادی تاکنون، مطالعات زمینشناسی مختلفی احتمال وجود ذخایر نفت و گاز در زیر فلات قاره جنوبگان را مطرح کردهاند.
هرچند ارزیابیهای رسمی در دهه ۱۹۸۰ میلادی نشان میداد استخراج اقتصادی این ذخایر با موانع فنی و مالی قابل توجهی روبهرو است، اما پیشرفت فناوری حفاری در آبهای عمیق و شرایط جدید بازار انرژی، معادلات گذشته را تا حدی تغییر داده است.در سالهای اخیر برخی گزارشهای پژوهشی و دادههای لرزهنگاری منتشرشده از سوی کشورهای فعال در جنوبگان، احتمال وجود منابع هیدروکربنی قابل توجه در بخشهایی از دریای ودل و مناطق مجاور را مطرح کردهاند.
اگرچه هیچیک از این ذخایر تاکنون به مرحله اثبات و بهرهبرداری نرسیدهاند، اما صرف وجود چنین گمانهزنیهایی برای افزایش حساسیتهای ژئوپلیتیکی کافی بوده
است.
پیمان جنوبگان؛ سد راه حفاری نفت
مهمترین مانع در مسیر هرگونه فعالیت نفتی در قطب جنوب، چارچوب حقوقی حاکم بر این قاره است.
پیمان جنوبگان که در سال ۱۹۵۹ امضا و از سال ۱۹۶۱ اجرایی شد، این منطقه را به قلمرویی اختصاصی برای فعالیتهای صلحآمیز و علمی تبدیل کرد. این توافق تاریخی، فعالیتهای نظامی، استقرار تسلیحات و اعمال حاکمیت ملی بر مناطق مختلف جنوبگان را محدود کرد.
سالها بعد، پروتکل مادرید در سال ۱۹۹۱ به عنوان مکمل زیستمحیطی این پیمان تصویب شد و با صراحت هرگونه فعالیت معدنی و استخراجی را در جنوبگان ممنوع اعلام کرد.
بر اساس ماده هفتم این پروتکل، بهرهبرداری تجاری از منابع زیرزمینی شامل نفت، گاز و سایر ذخایر معدنی مجاز نیست و تنها تحقیقات علمی اجازه فعالیت در این حوزه را دارند.
همین موضوع باعث شده جنوبگان تاکنون از سرنوشت بسیاری از مناطق انرژیخیز جهان در امان بماند.
«سال ۲۰۴۸» تاریخی که همه منتظر آن هستند
با وجود محدودیتهای حقوقی موجود، بسیاری از تحلیلگران نگاه خود را به سال ۲۰۴۸ دوختهاند.
بر اساس مفاد پروتکل مادرید، پس از این تاریخ امکان برگزاری نشست بازنگری و بررسی مفاد توافق وجود دارد. هرگونه اصلاح نیز نیازمند حمایت گسترده اعضا خواهد بود.
اگرچه بسیاری از کارشناسان معتقدند لغو ممنوعیت استخراج منابع معدنی در جنوبگان کار آسانی نخواهد بود، اما واقعیت آن است که افزایش فشارهای انرژی و تحولات ژئوپلیتیکی میتواند شرایط جدیدی را رقم بزند.از همین رو، بسیاری از قدرتهای جهانی از هماکنون در حال تقویت حضور علمی، لجستیکی و تحقیقاتی خود در این قاره هستند.
رقابت خاموش قدرتها زیر سایه تحقیقات علمی
یکی از مهمترین تحولات سالهای اخیر، افزایش فعالیت روسیه و چین در جنوبگان بوده است. این دو کشور به صورت موازی برنامههایی برای توسعه ایستگاههای تحقیقاتی، ارتقای زیرساختهای پشتیبانی و گسترش حضور دائمی خود در این منطقه را دنبال میکنند.
چین در قالب برنامههای بلندمدت خود، احداث ایستگاههای جدید تحقیقاتی را در دستور کار قرار داده و روسیه نیز پروژه نوسازی و بازگشایی برخی پایگاههای قدیمی خود را آغاز کرده است.اگرچه تمامی این اقدامات در چارچوب مقررات پیمان جنوبگان انجام میشود، اما بسیاری از ناظران معتقدند رقابت علمی امروز میتواند به رقابت اقتصادی و انرژی فردا تبدیل شود.
آمریکا؛ قدرت سنتی جنوبگان در معرض چالش
در سوی دیگر این رقابت، ایالات متحده همچنان بزرگترین ظرفیت عملیاتی و لجستیکی را در جنوبگان در اختیار دارد.
شبکه گسترده پایگاههای تحقیقاتی، زیرساختهای حملونقل و توان پشتیبانی آمریکا باعث شده واشنگتن همچنان بازیگر اصلی این منطقه باقی بماند.
با این حال، کاهش برخی بودجههای عملیاتی و محدودیتهای مالی در سالهای اخیر نگرانیهایی را درباره تداوم برتری آمریکا در جنوبگان ایجاد کرده است.
برخی تحلیلگران معتقدند در صورت تداوم این روند، چین و روسیه میتوانند فاصله خود را با آمریکا کاهش دهند و معادلات ژئوپلیتیکی این منطقه را تغییر دهند.
آرژانتین، شیلی و بریتانیا؛
بازیگران قدیمی مناقشه
در کنار قدرتهای جهانی، برخی کشورهای منطقهای نیز نگاه ویژهای به آینده جنوبگان دارند. آرژانتین، شیلی و بریتانیا سالهاست ادعاهای ارضی همپوشانی در بخشهایی از جنوبگان مطرح میکنند. اگرچه این ادعاها در چارچوب پیمان جنوبگان عملاً تعلیق شدهاند، اما در صورت تغییر شرایط حقوقی آینده، بار دیگر میتوانند به موضوعی مناقشهبرانگیز تبدیل شوند.بهویژه آنکه برخی از مناطق مورد ادعا، همان مناطقی هستند که احتمال وجود ذخایر نفت و گاز در آنها مطرح شده است.
نفت، گاز و امنیت انرژی
واقعیت آن است که اهمیت جنوبگان تنها به ذخایر احتمالی نفت و گاز محدود نمیشود.
در جهانی که رقابت بر سر امنیت انرژی به یکی از مهمترین محورهای سیاست خارجی کشورها تبدیل شده، هر منطقهای که بتواند در آینده بخشی از نیاز انرژی جهان را تأمین کند، به یک دارایی ژئوپلیتیکی تبدیل خواهد شد.
بحرانهای انرژی سالهای اخیر، جنگ اوکراین، اختلال در زنجیرههای تأمین و افزایش رقابت میان قدرتهای بزرگ نشان داده است که دسترسی به منابع جدید انرژی همچنان یکی از اولویتهای اصلی دولتهاست.
از این منظر، جنوبگان بیش از آنکه یک مسئله زیستمحیطی باشد، به یک پرونده راهبردی برای آینده انرژی جهان تبدیل شده است.
تهدیدی برای محیط زیست یا فرصتی اقتصادی؟
در مقابل تمامی این مباحث، کارشناسان محیط زیست هشدار میدهند که هرگونه فعالیت استخراجی در جنوبگان میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای یکی از شکنندهترین اکوسیستمهای جهان داشته باشد.
شرایط اقلیمی خاص، تنوع زیستی منحصر به فرد و نقش کلیدی جنوبگان در تنظیم آبوهوای جهانی باعث شده بسیاری از دانشمندان با هرگونه ایده بهرهبرداری تجاری از منابع این منطقه مخالفت کنند.
به باور آنان، سود اقتصادی کوتاهمدت نباید به بهای از دست رفتن تعادل زیستمحیطی سیاره تمام شود.
جنوبگان؛ میدان رقابت قرن آینده؟
آنچه امروز در جنوبگان جریان دارد، هنوز رقابتی آرام و عمدتاً در قالب فعالیتهای علمی و تحقیقاتی است. اما نشانهها حاکی از آن است که این قاره در دهههای آینده میتواند به یکی از حساسترین مناطق ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شود.
افزایش نیاز به انرژی، احتمال بازنگری در توافقات بینالمللی، حضور فزاینده قدرتهای بزرگ و جذابیت ذخایر احتمالی نفت و گاز، مجموعهای از عوامل را شکل دادهاند که آینده جنوبگان را به موضوعی فراتر از یک مسئله علمی تبدیل میکند.
جمعبندی اقتصادسرآمد
جنوبگان امروز آخرین منطقه جهان است که هنوز از رقابت مستقیم انرژی و منازعات اقتصادی در امان مانده است؛ اما این وضعیت ممکن است همیشگی نباشد. هرچه جهان به سال ۲۰۴۸ نزدیکتر میشود، پرسشهای بیشتری درباره سرنوشت منابع انرژی زیر یخهای جنوبگان مطرح خواهد شد. پرسش اصلی این است که آیا جامعه جهانی میتواند این قاره را به عنوان میراث مشترک بشریت حفظ کند یا اینکه جنوبگان نیز به صحنه تازهای از رقابت قدرتها بر سر نفت، گاز و نفوذ ژئوپلیتیکی تبدیل خواهد شد؟
گروه انرژی -زهرا عسکری- در حالی که رقابت جهانی برای دستیابی به منابع جدید انرژی هر روز ابعاد گستردهتری پیدا میکند، نگاه قدرتهای بزرگ جهان به منطقهای معطوف شده که دههها به عنوان نماد همکاریهای علمی و صلحآمیز شناخته میشد؛ قاره قطب جنوب.
جنوبگان که حدود ۹۰ درصد یخهای جهان و نزدیک به ۷۰ درصد ذخایر آب شیرین کره زمین را در خود جای داده، امروز بیش از هر زمان دیگری در کانون تحولات ژئوپلیتیکی قرار گرفته است. اگرچه پیمانهای بینالمللی هرگونه بهرهبرداری تجاری از منابع معدنی این منطقه را ممنوع کردهاند، اما افزایش تقاضای انرژی، تحولات بازار جهانی نفت و گاز و پیشرفت فناوریهای اکتشافی باعث شده بسیاری از کشورها بار دیگر ظرفیتهای نهفته این قاره را مورد توجه قرار دهند.
در چنین شرایطی، فعالیتهای گسترده انرژی در آمریکای جنوبی و افزایش تولید نفت و گاز شیل در آرژانتین، بحثهای قدیمی درباره منابع انرژی جنوبگان را بار دیگر به صدر محافل سیاسی و اقتصادی بازگردانده است.
جنوبگان؛ آخرین مرز انرژی جهان
از دهه ۱۹۷۰ میلادی تاکنون، مطالعات زمینشناسی مختلفی احتمال وجود ذخایر نفت و گاز در زیر فلات قاره جنوبگان را مطرح کردهاند.
هرچند ارزیابیهای رسمی در دهه ۱۹۸۰ میلادی نشان میداد استخراج اقتصادی این ذخایر با موانع فنی و مالی قابل توجهی روبهرو است، اما پیشرفت فناوری حفاری در آبهای عمیق و شرایط جدید بازار انرژی، معادلات گذشته را تا حدی تغییر داده است.در سالهای اخیر برخی گزارشهای پژوهشی و دادههای لرزهنگاری منتشرشده از سوی کشورهای فعال در جنوبگان، احتمال وجود منابع هیدروکربنی قابل توجه در بخشهایی از دریای ودل و مناطق مجاور را مطرح کردهاند.
اگرچه هیچیک از این ذخایر تاکنون به مرحله اثبات و بهرهبرداری نرسیدهاند، اما صرف وجود چنین گمانهزنیهایی برای افزایش حساسیتهای ژئوپلیتیکی کافی بوده
است.
پیمان جنوبگان؛ سد راه حفاری نفت
مهمترین مانع در مسیر هرگونه فعالیت نفتی در قطب جنوب، چارچوب حقوقی حاکم بر این قاره است.
پیمان جنوبگان که در سال ۱۹۵۹ امضا و از سال ۱۹۶۱ اجرایی شد، این منطقه را به قلمرویی اختصاصی برای فعالیتهای صلحآمیز و علمی تبدیل کرد. این توافق تاریخی، فعالیتهای نظامی، استقرار تسلیحات و اعمال حاکمیت ملی بر مناطق مختلف جنوبگان را محدود کرد.
سالها بعد، پروتکل مادرید در سال ۱۹۹۱ به عنوان مکمل زیستمحیطی این پیمان تصویب شد و با صراحت هرگونه فعالیت معدنی و استخراجی را در جنوبگان ممنوع اعلام کرد.
بر اساس ماده هفتم این پروتکل، بهرهبرداری تجاری از منابع زیرزمینی شامل نفت، گاز و سایر ذخایر معدنی مجاز نیست و تنها تحقیقات علمی اجازه فعالیت در این حوزه را دارند.
همین موضوع باعث شده جنوبگان تاکنون از سرنوشت بسیاری از مناطق انرژیخیز جهان در امان بماند.
«سال ۲۰۴۸» تاریخی که همه منتظر آن هستند
با وجود محدودیتهای حقوقی موجود، بسیاری از تحلیلگران نگاه خود را به سال ۲۰۴۸ دوختهاند.
بر اساس مفاد پروتکل مادرید، پس از این تاریخ امکان برگزاری نشست بازنگری و بررسی مفاد توافق وجود دارد. هرگونه اصلاح نیز نیازمند حمایت گسترده اعضا خواهد بود.
اگرچه بسیاری از کارشناسان معتقدند لغو ممنوعیت استخراج منابع معدنی در جنوبگان کار آسانی نخواهد بود، اما واقعیت آن است که افزایش فشارهای انرژی و تحولات ژئوپلیتیکی میتواند شرایط جدیدی را رقم بزند.از همین رو، بسیاری از قدرتهای جهانی از هماکنون در حال تقویت حضور علمی، لجستیکی و تحقیقاتی خود در این قاره هستند.
رقابت خاموش قدرتها زیر سایه تحقیقات علمی
یکی از مهمترین تحولات سالهای اخیر، افزایش فعالیت روسیه و چین در جنوبگان بوده است. این دو کشور به صورت موازی برنامههایی برای توسعه ایستگاههای تحقیقاتی، ارتقای زیرساختهای پشتیبانی و گسترش حضور دائمی خود در این منطقه را دنبال میکنند.
چین در قالب برنامههای بلندمدت خود، احداث ایستگاههای جدید تحقیقاتی را در دستور کار قرار داده و روسیه نیز پروژه نوسازی و بازگشایی برخی پایگاههای قدیمی خود را آغاز کرده است.اگرچه تمامی این اقدامات در چارچوب مقررات پیمان جنوبگان انجام میشود، اما بسیاری از ناظران معتقدند رقابت علمی امروز میتواند به رقابت اقتصادی و انرژی فردا تبدیل شود.
آمریکا؛ قدرت سنتی جنوبگان در معرض چالش
در سوی دیگر این رقابت، ایالات متحده همچنان بزرگترین ظرفیت عملیاتی و لجستیکی را در جنوبگان در اختیار دارد.
شبکه گسترده پایگاههای تحقیقاتی، زیرساختهای حملونقل و توان پشتیبانی آمریکا باعث شده واشنگتن همچنان بازیگر اصلی این منطقه باقی بماند.
با این حال، کاهش برخی بودجههای عملیاتی و محدودیتهای مالی در سالهای اخیر نگرانیهایی را درباره تداوم برتری آمریکا در جنوبگان ایجاد کرده است.
برخی تحلیلگران معتقدند در صورت تداوم این روند، چین و روسیه میتوانند فاصله خود را با آمریکا کاهش دهند و معادلات ژئوپلیتیکی این منطقه را تغییر دهند.
آرژانتین، شیلی و بریتانیا؛
بازیگران قدیمی مناقشه
در کنار قدرتهای جهانی، برخی کشورهای منطقهای نیز نگاه ویژهای به آینده جنوبگان دارند. آرژانتین، شیلی و بریتانیا سالهاست ادعاهای ارضی همپوشانی در بخشهایی از جنوبگان مطرح میکنند. اگرچه این ادعاها در چارچوب پیمان جنوبگان عملاً تعلیق شدهاند، اما در صورت تغییر شرایط حقوقی آینده، بار دیگر میتوانند به موضوعی مناقشهبرانگیز تبدیل شوند.بهویژه آنکه برخی از مناطق مورد ادعا، همان مناطقی هستند که احتمال وجود ذخایر نفت و گاز در آنها مطرح شده است.
نفت، گاز و امنیت انرژی
واقعیت آن است که اهمیت جنوبگان تنها به ذخایر احتمالی نفت و گاز محدود نمیشود.
در جهانی که رقابت بر سر امنیت انرژی به یکی از مهمترین محورهای سیاست خارجی کشورها تبدیل شده، هر منطقهای که بتواند در آینده بخشی از نیاز انرژی جهان را تأمین کند، به یک دارایی ژئوپلیتیکی تبدیل خواهد شد.
بحرانهای انرژی سالهای اخیر، جنگ اوکراین، اختلال در زنجیرههای تأمین و افزایش رقابت میان قدرتهای بزرگ نشان داده است که دسترسی به منابع جدید انرژی همچنان یکی از اولویتهای اصلی دولتهاست.
از این منظر، جنوبگان بیش از آنکه یک مسئله زیستمحیطی باشد، به یک پرونده راهبردی برای آینده انرژی جهان تبدیل شده است.
تهدیدی برای محیط زیست یا فرصتی اقتصادی؟
در مقابل تمامی این مباحث، کارشناسان محیط زیست هشدار میدهند که هرگونه فعالیت استخراجی در جنوبگان میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای یکی از شکنندهترین اکوسیستمهای جهان داشته باشد.
شرایط اقلیمی خاص، تنوع زیستی منحصر به فرد و نقش کلیدی جنوبگان در تنظیم آبوهوای جهانی باعث شده بسیاری از دانشمندان با هرگونه ایده بهرهبرداری تجاری از منابع این منطقه مخالفت کنند.
به باور آنان، سود اقتصادی کوتاهمدت نباید به بهای از دست رفتن تعادل زیستمحیطی سیاره تمام شود.
جنوبگان؛ میدان رقابت قرن آینده؟
آنچه امروز در جنوبگان جریان دارد، هنوز رقابتی آرام و عمدتاً در قالب فعالیتهای علمی و تحقیقاتی است. اما نشانهها حاکی از آن است که این قاره در دهههای آینده میتواند به یکی از حساسترین مناطق ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شود.
افزایش نیاز به انرژی، احتمال بازنگری در توافقات بینالمللی، حضور فزاینده قدرتهای بزرگ و جذابیت ذخایر احتمالی نفت و گاز، مجموعهای از عوامل را شکل دادهاند که آینده جنوبگان را به موضوعی فراتر از یک مسئله علمی تبدیل میکند.
جمعبندی اقتصادسرآمد
جنوبگان امروز آخرین منطقه جهان است که هنوز از رقابت مستقیم انرژی و منازعات اقتصادی در امان مانده است؛ اما این وضعیت ممکن است همیشگی نباشد. هرچه جهان به سال ۲۰۴۸ نزدیکتر میشود، پرسشهای بیشتری درباره سرنوشت منابع انرژی زیر یخهای جنوبگان مطرح خواهد شد. پرسش اصلی این است که آیا جامعه جهانی میتواند این قاره را به عنوان میراث مشترک بشریت حفظ کند یا اینکه جنوبگان نیز به صحنه تازهای از رقابت قدرتها بر سر نفت، گاز و نفوذ ژئوپلیتیکی تبدیل خواهد شد؟