«سرآمد» تحلیل میدهد؛
«بنادرهوشمند» ضرورتی اجتنابناپذیر برای تجارت دریایی ایران
گروه تحلیل - ناصر بوهندی - شتاب تحول دیجیتال در صنعت حملونقل دریایی، مفهوم «بندر هوشمند» را از یک چشمانداز آیندهنگر به ضرورتی انکارناپذیر تبدیل کرده است امروز رقابت میان بنادر جهان دیگر تنها بر پایه تعداد اسکلهها، وسعت محوطهها یا تجهیزات تخلیه و بارگیری شکل نمیگیرد؛ بلکه شاخصهایی همچون سرعت گردش کالا، مدیریت هوشمند اطلاعات، بهرهگیری از هوش مصنوعی، اتوماسیون فرآیندها و تصمیمگیری مبتنی بر داده، معیارهای اصلی ارزیابی عملکرد بنادر به شمار میروند.
«ناصربوهندی» کارشناس ارشد مدیریت حمل و نقل دریایی بین قارهای در نوشتاری به «سرآمد» آورده است: برای ایران نیز که بیش از ۹۰ درصد تجارت خارجی آن از طریق دریا انجام میشود، توسعه بنادر هوشمند دیگر یک انتخاب فناورانه نیست، بلکه ضرورتی اقتصادی و راهبردی است. بنادر مهم کشور در سواحل خلیج فارس و دریای عمان از جمله شهید رجایی، امام خمینی، بوشهر، عسلویه، چابهار، شهید باهنر و سایر بنادر جنوبی، نقش تعیینکنندهای در تجارت، ترانزیت و توسعه اقتصاد دریامحور دارند.
افزایش حجم مبادلات، رقابت شدید بنادر منطقه و ضرورت کاهش هزینههای لجستیکی، ایجاب میکند که مدیریت این بنادر نیز همگام با استانداردهای جهانی متحول شود.
مدیریت یک بندر مدرن، فراتر از ساماندهی ورود و خروج کشتیهاست. برنامهریزی پهلوگیری شناورها، تخصیص اسکله، مدیریت محوطههای کانتینری، کنترل تجهیزات، هدایت تردد کامیونها، هماهنگی با خطوط کشتیرانی، تبادل اطلاعات با گمرک، صاحبان کالا و شرکتهای حملونقل، مجموعهای از فرآیندهای پیچیده و بههمپیوسته را تشکیل میدهد که کوچکترین اختلال در هر بخش، زنجیره عملیات را با تأخیر و افزایش هزینه مواجه میکند.
در همین راستا، بسیاری از بنادر پیشرفته جهان طی سالهای اخیر به سمت استفاده از سامانههای یکپارچه مدیریت عملیات ترمینال (Terminal Operations Management System) حرکت کردهاند. این سامانهها با بهرهگیری از هوش مصنوعی، رایانش ابری، اینترنت اشیا، تحلیل کلاندادهها و داشبوردهای مدیریتی، امکان کنترل همزمان تمامی فرآیندهای بندری را فراهم میکنند و مدیران را قادر میسازند تصمیمهای خود را بر پایه اطلاعات لحظهای اتخاذ کنند.
یکی از نمونههای قابل توجه در این حوزه، سامانه iTOMS است که توسط شرکت Infyz توسعه یافته است. این سامانه تمامی بخشهای عملیاتی بندر، از مدیریت عملیات دریایی و اسکلهها تا محوطههای نگهداری کالا، دروازههای ورود و خروج، تجهیزات و حملونقل داخلی را در قالب یک بستر یکپارچه مدیریت میکند.
بر اساس اطلاعات منتشر شده از سوی این شرکت، استفاده از چنین سامانههایی میتواند زمان توقف کشتیها را بین ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش دهد، بهرهوری محوطههای بندری را تا ۲۵ درصد افزایش دهد و فرآیند ورود و خروج کامیونها را نیز به میزان قابل توجهی تسریع کند. دستاوردهایی که در نهایت به کاهش هزینههای عملیاتی، افزایش ظرفیت بنادر و ارتقای کیفیت خدمات منجر میشود.
نکته قابل توجه آن است که نسل جدید سامانههای مدیریت بندری صرفاً ابزار ثبت اطلاعات نیستند؛ بلکه با استفاده از هوش مصنوعی قادرند وضعیت اشغال اسکلهها را پیشبینی کنند، بهترین محل استقرار کانتینرها را پیشنهاد دهند، مسیر حرکت تجهیزات را بهینه سازند، اسناد را بهصورت هوشمند پردازش کنند، از طریق تشخیص پلاک خودروها تردد را کنترل نمایند و حتی با تحلیل دادههای عملیاتی، احتمال بروز گلوگاهها و ازدحام را پیش از وقوع شناسایی کنند.
در بسیاری از بنادر پیشرفته جهان، فناوریهای هوشمند به یکی از مهمترین عوامل افزایش رقابتپذیری تبدیل شدهاند. تجربه کشورهایی مانند سنگاپور، هلند، چین، امارات متحده عربی و همچنین شرکتهای فناوری فعال در حوزه لجستیک نشان میدهد که سرمایهگذاری در سامانههای مدیریت هوشمند، بازگشت سرمایه قابل توجهی از طریق کاهش زمان عملیات، افزایش بهرهوری تجهیزات و رضایت بیشتر مشتریان به همراه دارد.
برای ایران نیز این تجربیات میتواند الگویی ارزشمند باشد. اگرچه طی سالهای اخیر اقدامات مهمی در زمینه توسعه زیرساختهای بندری انجام شده است، اما مرحله بعدی توسعه، هوشمندسازی مدیریت عملیات خواهد بود.
بهرهگیری از تجربه شرکتهای بینالمللی، انتقال فناوری، همکاری با شرکتهای دانشبنیان داخلی و بومیسازی سامانههای مدیریت هوشمند، میتواند بنادر کشور را برای رقابت در کریدورهای بینالمللی شمال–جنوب، شرق–غرب و مسیرهای ترانزیتی منطقه آمادهتر کند.
از سوی دیگر، سیاستهای کلی توسعه اقتصاد دریامحور ایران که ابلاغ شده است، بر ارتقای بهرهوری، توسعه فناوری و افزایش نقش بنادر در رشد اقتصادی کشور تأکید دارد. تحقق این اهداف بدون حرکت به سمت بنادر هوشمند و استقرار سامانههای نوین مدیریت عملیات، دشوار خواهد بود.
اکنون زمان آن رسیده است که توسعهبنادر تنها در ساخت اسکلههای جدید، خرید جرثقیلهای مدرن یا افزایش ظرفیت فیزیکی خلاصه نشود.
آینده صنعت بندری ایران در گرو ایجاد زیرساختهای دیجیتال، مدیریت دادهمحور، استفاده از هوش مصنوعی و استقرار سامانههای یکپارچه مدیریت عملیات است؛ مسیری که بسیاری از بنادر پیشرو جهان آن را پیمودهاند و نتایج آن را در افزایش بهرهوری، کاهش هزینهها و جذب سهم بیشتری از تجارت جهانی مشاهده کردهاند.
بنادر جنوبی ایران، به دلیل موقعیت ممتاز ژئوپلیتیکی و قرار گرفتن در مسیر کریدورهای بینالمللی، ظرفیت آن را دارند که به هاب لجستیکی منطقه تبدیل شوند؛ اما تحقق این هدف، نیازمند آن است که توسعه سختافزاری با تحول نرمافزاری و مدیریتی همراه شود.
تجربه سامانههایی مانند iTOMS نشان میدهد که آینده مدیریت بنادر، آیندهای هوشمند، یکپارچه و مبتنی بر داده است؛ آیندهای که هرچه زودتر برای آن برنامهریزی شود، سهم بیشتری از تجارت جهانی نصیب کشور خواهد
شد.
«ناصربوهندی» کارشناس ارشد مدیریت حمل و نقل دریایی بین قارهای در نوشتاری به «سرآمد» آورده است: برای ایران نیز که بیش از ۹۰ درصد تجارت خارجی آن از طریق دریا انجام میشود، توسعه بنادر هوشمند دیگر یک انتخاب فناورانه نیست، بلکه ضرورتی اقتصادی و راهبردی است. بنادر مهم کشور در سواحل خلیج فارس و دریای عمان از جمله شهید رجایی، امام خمینی، بوشهر، عسلویه، چابهار، شهید باهنر و سایر بنادر جنوبی، نقش تعیینکنندهای در تجارت، ترانزیت و توسعه اقتصاد دریامحور دارند.
افزایش حجم مبادلات، رقابت شدید بنادر منطقه و ضرورت کاهش هزینههای لجستیکی، ایجاب میکند که مدیریت این بنادر نیز همگام با استانداردهای جهانی متحول شود.
مدیریت یک بندر مدرن، فراتر از ساماندهی ورود و خروج کشتیهاست. برنامهریزی پهلوگیری شناورها، تخصیص اسکله، مدیریت محوطههای کانتینری، کنترل تجهیزات، هدایت تردد کامیونها، هماهنگی با خطوط کشتیرانی، تبادل اطلاعات با گمرک، صاحبان کالا و شرکتهای حملونقل، مجموعهای از فرآیندهای پیچیده و بههمپیوسته را تشکیل میدهد که کوچکترین اختلال در هر بخش، زنجیره عملیات را با تأخیر و افزایش هزینه مواجه میکند.
در همین راستا، بسیاری از بنادر پیشرفته جهان طی سالهای اخیر به سمت استفاده از سامانههای یکپارچه مدیریت عملیات ترمینال (Terminal Operations Management System) حرکت کردهاند. این سامانهها با بهرهگیری از هوش مصنوعی، رایانش ابری، اینترنت اشیا، تحلیل کلاندادهها و داشبوردهای مدیریتی، امکان کنترل همزمان تمامی فرآیندهای بندری را فراهم میکنند و مدیران را قادر میسازند تصمیمهای خود را بر پایه اطلاعات لحظهای اتخاذ کنند.
یکی از نمونههای قابل توجه در این حوزه، سامانه iTOMS است که توسط شرکت Infyz توسعه یافته است. این سامانه تمامی بخشهای عملیاتی بندر، از مدیریت عملیات دریایی و اسکلهها تا محوطههای نگهداری کالا، دروازههای ورود و خروج، تجهیزات و حملونقل داخلی را در قالب یک بستر یکپارچه مدیریت میکند.
بر اساس اطلاعات منتشر شده از سوی این شرکت، استفاده از چنین سامانههایی میتواند زمان توقف کشتیها را بین ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش دهد، بهرهوری محوطههای بندری را تا ۲۵ درصد افزایش دهد و فرآیند ورود و خروج کامیونها را نیز به میزان قابل توجهی تسریع کند. دستاوردهایی که در نهایت به کاهش هزینههای عملیاتی، افزایش ظرفیت بنادر و ارتقای کیفیت خدمات منجر میشود.
نکته قابل توجه آن است که نسل جدید سامانههای مدیریت بندری صرفاً ابزار ثبت اطلاعات نیستند؛ بلکه با استفاده از هوش مصنوعی قادرند وضعیت اشغال اسکلهها را پیشبینی کنند، بهترین محل استقرار کانتینرها را پیشنهاد دهند، مسیر حرکت تجهیزات را بهینه سازند، اسناد را بهصورت هوشمند پردازش کنند، از طریق تشخیص پلاک خودروها تردد را کنترل نمایند و حتی با تحلیل دادههای عملیاتی، احتمال بروز گلوگاهها و ازدحام را پیش از وقوع شناسایی کنند.
در بسیاری از بنادر پیشرفته جهان، فناوریهای هوشمند به یکی از مهمترین عوامل افزایش رقابتپذیری تبدیل شدهاند. تجربه کشورهایی مانند سنگاپور، هلند، چین، امارات متحده عربی و همچنین شرکتهای فناوری فعال در حوزه لجستیک نشان میدهد که سرمایهگذاری در سامانههای مدیریت هوشمند، بازگشت سرمایه قابل توجهی از طریق کاهش زمان عملیات، افزایش بهرهوری تجهیزات و رضایت بیشتر مشتریان به همراه دارد.
برای ایران نیز این تجربیات میتواند الگویی ارزشمند باشد. اگرچه طی سالهای اخیر اقدامات مهمی در زمینه توسعه زیرساختهای بندری انجام شده است، اما مرحله بعدی توسعه، هوشمندسازی مدیریت عملیات خواهد بود.
بهرهگیری از تجربه شرکتهای بینالمللی، انتقال فناوری، همکاری با شرکتهای دانشبنیان داخلی و بومیسازی سامانههای مدیریت هوشمند، میتواند بنادر کشور را برای رقابت در کریدورهای بینالمللی شمال–جنوب، شرق–غرب و مسیرهای ترانزیتی منطقه آمادهتر کند.
از سوی دیگر، سیاستهای کلی توسعه اقتصاد دریامحور ایران که ابلاغ شده است، بر ارتقای بهرهوری، توسعه فناوری و افزایش نقش بنادر در رشد اقتصادی کشور تأکید دارد. تحقق این اهداف بدون حرکت به سمت بنادر هوشمند و استقرار سامانههای نوین مدیریت عملیات، دشوار خواهد بود.
اکنون زمان آن رسیده است که توسعهبنادر تنها در ساخت اسکلههای جدید، خرید جرثقیلهای مدرن یا افزایش ظرفیت فیزیکی خلاصه نشود.
آینده صنعت بندری ایران در گرو ایجاد زیرساختهای دیجیتال، مدیریت دادهمحور، استفاده از هوش مصنوعی و استقرار سامانههای یکپارچه مدیریت عملیات است؛ مسیری که بسیاری از بنادر پیشرو جهان آن را پیمودهاند و نتایج آن را در افزایش بهرهوری، کاهش هزینهها و جذب سهم بیشتری از تجارت جهانی مشاهده کردهاند.
بنادر جنوبی ایران، به دلیل موقعیت ممتاز ژئوپلیتیکی و قرار گرفتن در مسیر کریدورهای بینالمللی، ظرفیت آن را دارند که به هاب لجستیکی منطقه تبدیل شوند؛ اما تحقق این هدف، نیازمند آن است که توسعه سختافزاری با تحول نرمافزاری و مدیریتی همراه شود.
تجربه سامانههایی مانند iTOMS نشان میدهد که آینده مدیریت بنادر، آیندهای هوشمند، یکپارچه و مبتنی بر داده است؛ آیندهای که هرچه زودتر برای آن برنامهریزی شود، سهم بیشتری از تجارت جهانی نصیب کشور خواهد
شد.