سوچیترا دورای، سفیر پیشین هند در تایلند
«هند» پیشگام قابل اعتماد در امدادرسانی
گروه بین الملل - سوچیترا دورای، سفیر پیشین هند در تایلند و کمیسر عالی پیشین هند در کنیا - صبح روز ۲۶ دسامبر ۲۰۰۴، هنگامی که موجی عظیم از آب دریا به ساحل مارینا در چنای برخورد کرد و ماهیگیران و گروهی از کودکانی را که مشغول بازی کریکت بودند با خود کشاند، دیگر ساکنان منطقه هنوز نمیدانستند که یک منطقه وسیع بهطور کامل گرفتار این فاجعه شده است و در آن سوی خلیج بنگال نیز مردم محلی و گردشگران خارجی در سواحل تایلند و اندونزی به کام امواج کشیده شدهاند.
سونامی اقیانوس هند در دسامبر ۲۰۰۴، فاجعهای طبیعی با ابعادی بود که بشریت در دوران معاصر کمتر نظیر آن را تجربه کرده بود. این فاجعه به مرگ نزدیک به 250 هزار نفر و آوارگی حدود دو میلیون نفر در ۱۴ کشور منطقه هند-آرام انجامید.
این رویداد همچنین نقطه عطفی در بلوغ ظرفیت نهادی هند در زمینه «کمکهای بشردوستانه و امدادرسانی در بلایا(HADR)» بود. هند نهتنها با مرگ و ویرانی گسترده در سرزمین اصلی خود، بهویژه در ایالتهای ساحلی آندرا پرادش و تامیل نادو، و همچنین خسارات سنگین در قلمرو جزیرهای آندامان و نیکوبار (A&N) مقابله کرد، بلکه بهسرعت به کشورهای جنوب و جنوبشرق آسیا، از جمله سریلانکا، مالدیو، تایلند و اندونزی نیز کمکرسانی کرد. هند بهطور همزمان پنج عملیات امدادرسانی، شامل دو عملیات داخلی و سه عملیات بینالمللی، را آغاز کرد: عملیات «مدد» (سواحل جنوب هند)، عملیات «امواج دریا» (آندامان و نیکوبار)، عملیات «کاستور» (مالدیو)، عملیات «رِینبو» (سریلانکا) و عملیات «گامبیر» (اندونزی). هر سه نیروی دفاعی هند به همراه گارد ساحلی این کشور در این عملیاتها مشارکت داشتند و بیش از ۴۰ کشتی، چندین هواپیمای ترابری و بالگرد و همچنین بیش از ۲۰ هزار نیروی نظامی به کار گرفته شدند.
اقدامات هند موجب شد این کشور بهعنوان یک «نخستین واکنش دهنده» معتبر در منطقه هند-آرام شناخته شود. اندکی پس از آن، پارلمان هند «قانون مدیریت بلایای ۲۰۰۵» را تصویب کرد که چارچوب حقوقی و نهادی لازم برای آمادگی در برابر بلایا، کاهش پیامدهای آنها و واکنش به بحرانها را فراهم ساخت. این قانون همچنین ساختاری سهسطحی در سطوح ملی، ایالتی و منطقهای ایجاد کرد و زمینه تأسیس نیرویی تخصصی با عنوان نیروی ملی واکنش به بلایا (NDRF)را برای مقابله با چنین حوادثی فراهم آورد.سونامی سال ۲۰۰۴ همچنین زمینهساز همکاری نیروهای دریایی چهار کشور استرالیا، هند، ژاپن و ایالات متحده برای هماهنگی در ارسال کمکها شد؛ همکاری مشترکی که در نهایت به شکلگیری و توسعه کواد (Quad) انجامید.هند طی چند دهه گذشته در مدیریت و امدادرسانی به چندین بلای طبیعی بزرگ، هم در کشورهای همسایه و هم در مناطق دوردست، نقش داشته است.در دسامبر ۲۰۱۴، هند یکی از پیچیدهترین مأموریتهای بشردوستانه خود، موسوم به عملیات نیر(Operation Neer)، را برای تأمین آب آشامیدنی مالدیو آغاز کرد؛ این اقدام پس از آن صورت گرفت که تنها تأسیسات آبشیرینکن آن کشور از کار افتاد. هواپیماهای نیروی هوایی و کشتیهای نیروی دریایی هند بهصورت شبانهروزی فعالیت کردند و بیش از ۱٬۵۰۰ تن آب آشامیدنی به مالدیو رساندند. بدین ترتیب، هند نخستین کشوری بود که به درخواست کمک مالدیو پاسخ داد.
در آوریل ۲۰۱۵، هنگامی که زمینلرزهای عظیم نپال را لرزاند، هند ظرف شش ساعت پس از نخستین لرزشها، مأموریت جامع امداد و نجاتی را تحت عنوان عملیات مایتری (Operation Maitri) آغاز کرد. چندین هزار شهروند هندی و اتباع خارجی گرفتار در منطقه از طریق مسیرهای هوایی و زمینی تخلیه شدند و صدها تن اقلام ضروری به مناطق آسیبدیده ارسال شد. همچنین چندین بیمارستان صحرایی برپا گردید. پس از پایان عملیات امدادی، هند بستهای بزرگ به ارزش حدود دو میلیارد دلار برای بازسازی و احیای نپال اختصاص داد.
پس از زمینلرزه ویرانگری که در اواخر مارس ۲۰۲۵ میانمار را درنوردید، هند عملیات برهما (Operation Brahma) را آغاز کرد؛ مأموریتی گسترده با مشارکت هر سه نیروی مسلح و نیروی ملی واکنش به بلایا (NDRF) که طی آن بیش از ۷۵۰ تن اقلام و تجهیزات، از جمله داروهای ضروری و کمکهای غذایی، ارسال شد. بیمارستانهای صحرایی در ماندالای برپا شدند و تیمهای مهندسی نیز برای شناسایی و ارزیابی خسارات سازهای اعزام شدند. عملیات برهما نمونهای شاخص از رویکرد «تمامیت دولت» هند در حوزه کمکهای بشردوستانه و امدادرسانی در بلایا بود.
در اواخر سال ۲۰۲۵، هند در چارچوب عملیات ساگار باندو (Operation Sagar Bandhu) حمایت گستردهای از سریلانکا، که بر اثر توفند «دیتواه» آسیب دیده بود، به عمل آورد. مواد غذایی، تجهیزات، دارو و دیگر اقلام ضروری ارسال شد و بیش از هزار تن جیره غذایی خشک در اختیار این کشور قرار گرفت.
فراتر از همسایگی بلافصل خود، هند در سال ۲۰۲۳ و پس از وقوع زمینلرزه در ترکیه و سوریه نیز بهسرعت به درخواستهای کمک این دو کشور پاسخ داد. در چارچوب عملیات دوست (Operation Dost)، هند بهعنوان یکی از نخستین پاسخدهندگان، تیمهای بزرگ جستوجو و نجات (SAR) متشکل از بیش از ۲۵۰ نفر را به همراه تیمهای پزشکی و گروههای سگهای جستوجوگر به هر دو کشور اعزام کرد و کمکهای مادی نیز در اختیار آنها قرار داد.در مارس ۲۰۱۹، هند به موزامبیک که بر اثر یک گردباد آسیب دیده بود، کمکهای بشردوستانه و امدادرسانی در بلایا ارائه کرد و در سال ۲۰۲۳ نیز به مالاوی، که تحت تأثیر یک گردباد گرمسیری قرار گرفته بود، کمکرسانی کرد.اخیراً، در ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶، هند بلندپروازانهترین ابتکار خود در زمینه کمکهای بشردوستانه و امدادرسانی در بلایا را به اجرا گذاشت؛ زمانی که ۳۰ تن اقلام امدادی بشردوستانه به همراه یک تیم ۴۱ نفره متشکل از نیروهای باتجربه امداد و نجات و متخصصان پزشکی، با دو فروند هواپیمای C-17 وارد ونزوئلای زلزلهزده شدند.
در دوران همهگیری کووید-۱۹، هند از ژانویه ۲۰۲۱ در چارچوب ابتکار واکسن مایتری (Vaccine Maitri)، ۳۰۰ میلیون دوز واکسن به ۹۹ کشور و دو نهاد سازمان ملل متحد ارسال کرد و در کنار آن، داروهای ضروری و حمایتهای پزشکی نیز ارائه داد.
برای هند، کمکهای بشردوستانه و امدادرسانی در بلایا (HADR) از فعالیتی موردی و مقطعی به نوعی تعامل مستمر جهانی تبدیل شده است. این حوزه اکنون یکی از مؤلفههای اساسی سیاست خارجی و امنیتی هند به شمار میرود؛ رویکردی که بهطور رسمی در دکترین امنیت و رشد برای همه در منطقه (SAGAR) تبیین شد. این دکترین را نخستوزیر هند ناندرا مودی در جریان سفر خود به موریس در مارس ۲۰۱۵ اعلام کرد و از آن زمان، مبنای رویکرد هند نسبت به منطقه اقیانوس هند بوده است. این سیاست سپس به بخشی جداییناپذیر از «چشمانداز هند-آرام» و ابتکار اقیانوسهای هند-آرام (IPOI)، که در سال ۲۰۱۹ اعلام شد، تبدیل گردید و در ادامه به چشمانداز «MAHASAGAR» که نخستوزیر مودی در مارس ۲۰۲۵ تشریح کرد، تکامل یافت.
رویکرد هند صرفاً واکنشی نیست. این کشور همچنین با مشارکت در ایجاد یک سامانه بینالمللی هشدار سونامی و نیز راهاندازی ائتلاف زیرساختهای تابآور در برابر بلایا (CDRI)، چارچوبهایی را برای همکاری بینالمللی در زمینه پیشگیری و کاهش پیامدهای بلایا ایجاد کرده است. ائتلاف CDRI که ۶۰ کشور عضو آن هستند، با ۲۵ کشور کوچک جزیرهای در حال توسعه همکاری میکند تا زیرساختهای مقاوم و تابآور در برابر بلایا، از جمله مدارس، بیمارستانها و خانهها، ایجاد شود.
هند با ارائه کمکهای سریع و متناسب با نیازها در شرایط اضطراری و نیز از طریق تلاش برای توسعه ظرفیتهایی در راستای منافع متقابل، بهعنوان یک نخستین پاسخدهنده قابل اعتماد و نیرویی در خدمت خیر و منفعت جهانی شناخته میشود.
سونامی اقیانوس هند در دسامبر ۲۰۰۴، فاجعهای طبیعی با ابعادی بود که بشریت در دوران معاصر کمتر نظیر آن را تجربه کرده بود. این فاجعه به مرگ نزدیک به 250 هزار نفر و آوارگی حدود دو میلیون نفر در ۱۴ کشور منطقه هند-آرام انجامید.
این رویداد همچنین نقطه عطفی در بلوغ ظرفیت نهادی هند در زمینه «کمکهای بشردوستانه و امدادرسانی در بلایا(HADR)» بود. هند نهتنها با مرگ و ویرانی گسترده در سرزمین اصلی خود، بهویژه در ایالتهای ساحلی آندرا پرادش و تامیل نادو، و همچنین خسارات سنگین در قلمرو جزیرهای آندامان و نیکوبار (A&N) مقابله کرد، بلکه بهسرعت به کشورهای جنوب و جنوبشرق آسیا، از جمله سریلانکا، مالدیو، تایلند و اندونزی نیز کمکرسانی کرد. هند بهطور همزمان پنج عملیات امدادرسانی، شامل دو عملیات داخلی و سه عملیات بینالمللی، را آغاز کرد: عملیات «مدد» (سواحل جنوب هند)، عملیات «امواج دریا» (آندامان و نیکوبار)، عملیات «کاستور» (مالدیو)، عملیات «رِینبو» (سریلانکا) و عملیات «گامبیر» (اندونزی). هر سه نیروی دفاعی هند به همراه گارد ساحلی این کشور در این عملیاتها مشارکت داشتند و بیش از ۴۰ کشتی، چندین هواپیمای ترابری و بالگرد و همچنین بیش از ۲۰ هزار نیروی نظامی به کار گرفته شدند.
اقدامات هند موجب شد این کشور بهعنوان یک «نخستین واکنش دهنده» معتبر در منطقه هند-آرام شناخته شود. اندکی پس از آن، پارلمان هند «قانون مدیریت بلایای ۲۰۰۵» را تصویب کرد که چارچوب حقوقی و نهادی لازم برای آمادگی در برابر بلایا، کاهش پیامدهای آنها و واکنش به بحرانها را فراهم ساخت. این قانون همچنین ساختاری سهسطحی در سطوح ملی، ایالتی و منطقهای ایجاد کرد و زمینه تأسیس نیرویی تخصصی با عنوان نیروی ملی واکنش به بلایا (NDRF)را برای مقابله با چنین حوادثی فراهم آورد.سونامی سال ۲۰۰۴ همچنین زمینهساز همکاری نیروهای دریایی چهار کشور استرالیا، هند، ژاپن و ایالات متحده برای هماهنگی در ارسال کمکها شد؛ همکاری مشترکی که در نهایت به شکلگیری و توسعه کواد (Quad) انجامید.هند طی چند دهه گذشته در مدیریت و امدادرسانی به چندین بلای طبیعی بزرگ، هم در کشورهای همسایه و هم در مناطق دوردست، نقش داشته است.در دسامبر ۲۰۱۴، هند یکی از پیچیدهترین مأموریتهای بشردوستانه خود، موسوم به عملیات نیر(Operation Neer)، را برای تأمین آب آشامیدنی مالدیو آغاز کرد؛ این اقدام پس از آن صورت گرفت که تنها تأسیسات آبشیرینکن آن کشور از کار افتاد. هواپیماهای نیروی هوایی و کشتیهای نیروی دریایی هند بهصورت شبانهروزی فعالیت کردند و بیش از ۱٬۵۰۰ تن آب آشامیدنی به مالدیو رساندند. بدین ترتیب، هند نخستین کشوری بود که به درخواست کمک مالدیو پاسخ داد.
در آوریل ۲۰۱۵، هنگامی که زمینلرزهای عظیم نپال را لرزاند، هند ظرف شش ساعت پس از نخستین لرزشها، مأموریت جامع امداد و نجاتی را تحت عنوان عملیات مایتری (Operation Maitri) آغاز کرد. چندین هزار شهروند هندی و اتباع خارجی گرفتار در منطقه از طریق مسیرهای هوایی و زمینی تخلیه شدند و صدها تن اقلام ضروری به مناطق آسیبدیده ارسال شد. همچنین چندین بیمارستان صحرایی برپا گردید. پس از پایان عملیات امدادی، هند بستهای بزرگ به ارزش حدود دو میلیارد دلار برای بازسازی و احیای نپال اختصاص داد.
پس از زمینلرزه ویرانگری که در اواخر مارس ۲۰۲۵ میانمار را درنوردید، هند عملیات برهما (Operation Brahma) را آغاز کرد؛ مأموریتی گسترده با مشارکت هر سه نیروی مسلح و نیروی ملی واکنش به بلایا (NDRF) که طی آن بیش از ۷۵۰ تن اقلام و تجهیزات، از جمله داروهای ضروری و کمکهای غذایی، ارسال شد. بیمارستانهای صحرایی در ماندالای برپا شدند و تیمهای مهندسی نیز برای شناسایی و ارزیابی خسارات سازهای اعزام شدند. عملیات برهما نمونهای شاخص از رویکرد «تمامیت دولت» هند در حوزه کمکهای بشردوستانه و امدادرسانی در بلایا بود.
در اواخر سال ۲۰۲۵، هند در چارچوب عملیات ساگار باندو (Operation Sagar Bandhu) حمایت گستردهای از سریلانکا، که بر اثر توفند «دیتواه» آسیب دیده بود، به عمل آورد. مواد غذایی، تجهیزات، دارو و دیگر اقلام ضروری ارسال شد و بیش از هزار تن جیره غذایی خشک در اختیار این کشور قرار گرفت.
فراتر از همسایگی بلافصل خود، هند در سال ۲۰۲۳ و پس از وقوع زمینلرزه در ترکیه و سوریه نیز بهسرعت به درخواستهای کمک این دو کشور پاسخ داد. در چارچوب عملیات دوست (Operation Dost)، هند بهعنوان یکی از نخستین پاسخدهندگان، تیمهای بزرگ جستوجو و نجات (SAR) متشکل از بیش از ۲۵۰ نفر را به همراه تیمهای پزشکی و گروههای سگهای جستوجوگر به هر دو کشور اعزام کرد و کمکهای مادی نیز در اختیار آنها قرار داد.در مارس ۲۰۱۹، هند به موزامبیک که بر اثر یک گردباد آسیب دیده بود، کمکهای بشردوستانه و امدادرسانی در بلایا ارائه کرد و در سال ۲۰۲۳ نیز به مالاوی، که تحت تأثیر یک گردباد گرمسیری قرار گرفته بود، کمکرسانی کرد.اخیراً، در ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶، هند بلندپروازانهترین ابتکار خود در زمینه کمکهای بشردوستانه و امدادرسانی در بلایا را به اجرا گذاشت؛ زمانی که ۳۰ تن اقلام امدادی بشردوستانه به همراه یک تیم ۴۱ نفره متشکل از نیروهای باتجربه امداد و نجات و متخصصان پزشکی، با دو فروند هواپیمای C-17 وارد ونزوئلای زلزلهزده شدند.
در دوران همهگیری کووید-۱۹، هند از ژانویه ۲۰۲۱ در چارچوب ابتکار واکسن مایتری (Vaccine Maitri)، ۳۰۰ میلیون دوز واکسن به ۹۹ کشور و دو نهاد سازمان ملل متحد ارسال کرد و در کنار آن، داروهای ضروری و حمایتهای پزشکی نیز ارائه داد.
برای هند، کمکهای بشردوستانه و امدادرسانی در بلایا (HADR) از فعالیتی موردی و مقطعی به نوعی تعامل مستمر جهانی تبدیل شده است. این حوزه اکنون یکی از مؤلفههای اساسی سیاست خارجی و امنیتی هند به شمار میرود؛ رویکردی که بهطور رسمی در دکترین امنیت و رشد برای همه در منطقه (SAGAR) تبیین شد. این دکترین را نخستوزیر هند ناندرا مودی در جریان سفر خود به موریس در مارس ۲۰۱۵ اعلام کرد و از آن زمان، مبنای رویکرد هند نسبت به منطقه اقیانوس هند بوده است. این سیاست سپس به بخشی جداییناپذیر از «چشمانداز هند-آرام» و ابتکار اقیانوسهای هند-آرام (IPOI)، که در سال ۲۰۱۹ اعلام شد، تبدیل گردید و در ادامه به چشمانداز «MAHASAGAR» که نخستوزیر مودی در مارس ۲۰۲۵ تشریح کرد، تکامل یافت.
رویکرد هند صرفاً واکنشی نیست. این کشور همچنین با مشارکت در ایجاد یک سامانه بینالمللی هشدار سونامی و نیز راهاندازی ائتلاف زیرساختهای تابآور در برابر بلایا (CDRI)، چارچوبهایی را برای همکاری بینالمللی در زمینه پیشگیری و کاهش پیامدهای بلایا ایجاد کرده است. ائتلاف CDRI که ۶۰ کشور عضو آن هستند، با ۲۵ کشور کوچک جزیرهای در حال توسعه همکاری میکند تا زیرساختهای مقاوم و تابآور در برابر بلایا، از جمله مدارس، بیمارستانها و خانهها، ایجاد شود.
هند با ارائه کمکهای سریع و متناسب با نیازها در شرایط اضطراری و نیز از طریق تلاش برای توسعه ظرفیتهایی در راستای منافع متقابل، بهعنوان یک نخستین پاسخدهنده قابل اعتماد و نیرویی در خدمت خیر و منفعت جهانی شناخته میشود.