رونمایی از «راه ابریشم یخی» برای دوری از تنشهای خاورمیانه
گروه بین الملل - سعید قلیچی - کمتر از بیست و چهار ساعت از زمانبندی پیشبینی شده برای مهلت ۶۰ روزه توافق آتشبس و مذاکرات میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا در آبراه راهبردی تنگه هرمز باقی مانده بود که رسانههای جهان خبر عبور یک کشتی تجاری متعلق به کشور چین از مسیر آبهای یخزده اقیانوس منجمد شمالی به مقصد اروپا را منتشر کردند. در حالی که روز گذشته (دوشنبه 26مرداد / 17 آگوست) مهلت 60 روزه آتشبس موقت به پایان رسید، برخی رسانهها از برنامه جدید دولت چین برای تداوم انتقال کالاهای تجاری به قاره سبز از طریق قطب شمال حکایت دارد.
تحلیلگران اقدام جدید دولت چین برای انتقال کالا به مقصد قاره اروپا از مسیر قطب شمال و استمرار فعالیت این خط تجاری را به نوعی رونمایی از «راه ابریشم یخی» میدانند. اقدامی که در شرایط فعلی و همزمان با اوج گرفتن بحرانهای نظامی در تنگههای هرمز و باب المندب، از سوی دولت چین برای دور ماندن تنشهای احتمالی آینده در این آبراههای راهبردی و استراتژیک در دستور کار قرار گرفته است. از طرف دیگر، این نخستین بار است که چین برای استمرار تردد کشتیهای تجاری از مسیر قطب شمال به مقصد اروپا در هفتههای آینده برنامهریزی کرده است.
یافتن مسیر جایگزین برای دور ماندن از درگیریها و تنشهایی که موجب افزایش ریسک و رشد قیمتهای مربوط به تردد کشتیهای تجاری میشود یکی از اولویتهای اصلی برای کشورها و شرکتهای تجاری در حال حاضر است.در چنین شرایطی به باور کارشناسان بحرانهای ژئوپلیتیک و تنشهای مستمر پیرامون تنگه هرمز و دریای سرخ، شاهراههای حیاتی غرب آسیا را به گلوگاههای پرخطر تبدیل کرده و حالا چین بهعنوان یکی از قطبهای اصلی اقتصاد جهان، تصمیم گرفته تا به جای چشم دوختن مسیر آبی جنوب، مسیر خود را به سمت شمال و اقیانوس منجمد شمالی تغییر دهد.
مسیر تازه برای تجارت دریایی جهان
براساس گزارش سازمان ملل متحد برای تجارت و توسعه (UNCTAD)، حدود ۸۰ درصد تجارت کالا در جهان از طریق دریا انجام میشود. بنابراین هرگونه اختلال در مسیرهای دریایی، تنها مسئلهای مربوط به شرکتهای کشتیرانی نیست؛ بلکه مستقیماً بر قیمت کالا، تورم، امنیت انرژی، موجودی انبارها، زمان تحویل و حتی رشد اقتصادی کشورها اثر میگذارد. در سالهای اخیر، این واقعیت بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است. بحران دریای سرخ، حملات به کشتیها در بابالمندب، جنگ روسیه و اوکراین و اکنون تنشهای شدید در تنگه هرمز، شرکتهای کشتیرانی را مجبور کرده است بارها مسیرهای خود را تغییر دهند.
بررسی گزارشهای منتشر شده از سوی نهاد بینالمللی UNCTAD نشان میدهد تغییر مسیر کشتیها در سال ۲۰۲۴ باعث شد مسافت طیشده برای حمل هر تن کالا، یعنی شاخص «تن ـ مایل»، حدود ۵.۹ درصد افزایش پیدا کند؛ رشدی که تقریباً سه برابر رشد حجم تجارت دریایی بود. همزمان، تا ماه مه ۲۰۲۵، حجم تناژ عبوری از کانال سوئز هنوز حدود ۷۰ درصد پایینتر از سطح سال ۲۰۲۳ قرار داشت. در چنین شرایطی، مفهوم «مسیر جایگزین» برای قدرتهای تجاری دیگر یک انتخاب لوکس نیست؛ بخشی از راهبرد امنیت اقتصادی است.
به باور کارشناسان اهمیت رفتار جدید چین درباره تردد کشتیهای تجاری از مسیر قطب شمال به مقصد قاره اروپا را باید در ارتباط مستقیم با تحولات خاورمیانه فهم کرد. تنگه هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است. گزارشهای اخیر رویترز نشان میدهد این آبراه در شرایط کنونی در معرض شدیدترین اختلالهای چند دهه اخیر قرار گرفته است. از سوی دیگر، بابالمندب و دریای سرخ مسیر ارتباطی میان اقیانوس هند و کانال سوئز هستند؛ مسیری که برای تجارت آسیا و اروپا اهمیت حیاتی دارد. به همین دلیل، اگر یک کشتی چینی بخواهد از شرق آسیا به شمال اروپا برسد، مسیر سنتی آن عملاً به مجموعهای از گلوگاههای ژئوپلیتیکی وابسته است.
از نگاه تحلیلگران هرچه تعداد این نقاط حساس برای کشتیهای چینی جهت رسیدن به مقصد بیشتر باشد، آسیبپذیری زنجیره تأمین نیز افزایش پیدا میکند و در چنین شرایطی است که مسیر قطب شمال برای کشتیهای تجاری کشور چین اهمیت ویژهای پیدا میکند. گزارشهای منتشر شده از سوی چین و همچنین بررسی رسانههای تخصصی حوزه تردد دریایی و کشتیرانی نشان میدهد که سفر آزمایشی سال ۲۰۲۵ از بندر نینگبو در چین به بندر فلیکسستو در قاره اروپا حدود ۲۰ روز طول کشیده است؛ در حالی که انجام سفر دریایی از مسیر کانال سوئز در شرایط عادی میتواند حدود ۴۰ روز زمان ببرد و البته تردد کشتیهای تجاری از مسیر دماغه امید نیک، نیز طولانیتر خواهد بود.
نگاه بلندمدت پکن و راه ابریشم یخی
خبرگزاری رویترز پس از انتشار خبری مربوط به تردد کشتی تجاری چین از مسیر قطب شمال برای رسیدن به بنادر اروپا در تحلیلی دیگر نوشت: «رفتار چین در قطب شمال را باید در چارچوب نگرانی قدیمیتر پکن درباره امنیت مسیرهای تجاری تحلیل کرد؛ مسئلهای که در ادبیات راهبردی چین با عنوان «معضل مالاکا» شناخته میشود. تنگه مالاکا یکی از مهمترین مسیرهای عبور انرژی و کالا برای چین است و در صورت بروز بحران نظامی یا دریایی، وابستگی به آن میتواند به یک نقطه آسیبپذیر برای اقتصاد چین تبدیل شود».
براساس ترجمه اختصاصی «اقتصاد سرآمد» در این تحلیل آمده است: «پکن طی دو دهه گذشته مجموعهای از مسیرهای جایگزین را توسعه داده است: خطوط ریلی چین ـ اروپا، کریدورهای زمینی آسیای مرکزی، خطوط انتقال انرژی از روسیه و آسیای مرکزی، توسعه بنادر، ذخایر راهبردی انرژی و اکنون مسیرهای قطبی. این شبکه را نباید مجموعهای از پروژههای جدا از هم دید؛ بلکه میتوان آن را بخشی از یک سیاست بزرگتر برای کاهش ریسک ژئوپلیتیکی زنجیره تأمین چین دانست».
در بخش دیگری از این یادداشت تحلیلی با اشاره به برنامههای تخصصی چین برای افزایش تجارت به قاره سبز نوشته شده است: «نمونه روشن آن، توسعه قطارهای باری چین ـ اروپاست. براساس آمار رسمی چین، این قطارها تا سال ۲۰۲۶ بیش از ۱۳۰ هزار سفر انجام دادهاند و ارزش کالاهای حملشده از ۵۲۰ میلیارد دلار فراتر رفته است. این شبکه اکنون ۱۲۹ شهر چین را به ۲۳۵ شهر در ۲۶ کشور اروپایی متصل میکند».
مطابق ترجمه اختصاصی «اقتصاد سرآمد» خبرگزاری بلومبرگ نیز در گزارشی نوشته است: «چین از سالها پیش حضور خود در قطب شمال را افزایش داده و از مفهوم «جاده ابریشم قطبی» (Polar Silk Road)سخن گفته است. آنچه در سال ۲۰۲۵ آغاز شد و در سال ۲۰۲۶ وارد مرحله سرویس منظم فصلی شده، این مفهوم را از سطح دیپلماسی و مطالعات به سطح تجارت عملیاتی نزدیکتر کرده است.
در بخش دیگری از گزارش بلومبرگ آمده است: «نخستین کشتی تجاری این مسیر در سال ۲۰۲۵، با ظرفیت ۴۸۹۰ TEU از مسیر شمال شرق به اروپا رفت و پس از ورود به فلیکسستو، به بنادر هامبورگ، گدانسک و روتردام نیز دسترسی پیدا کرد. در سال ۲۰۲۶، دامنه عملیات افزایش یافته است. براساس گزارش China Daily، هفت کشتی برای سرویس امسال در نظر گرفته شدهاند و این مسیر قرار است در فاصله اوت تا اکتبر فعال باشد. این اتفاق یک پیام روشن برای بازار دارد: قطب شمال دیگر صرفاً یک مسیر احتمالی آینده نیست؛ بلکه وارد تقویم عملیاتی بخشی از تجارت چین و اروپا شده
است».
فرصتهای اقتصادی تغییر اقلیم
مسیر شمالی از خطرات خاورمیانه فاصله میگیرد، اما وابستگی چین به روسیه را افزایش میدهد. بخش عمده مسیر دریای شمال در حوزه حاکمیت و کنترل روسیه قرار دارد و مسکو نقش مهمی در مجوزها، خدمات یخشکن، زیرساخت و مدیریت مسیر دارد. این همان نقطهای است که اهمیت راهبردی مسیر قطب شمال آشکار میشود. کارشناسان معتقدند که چین در حال حرکت از وابستگی مطلق به یک مسیر به سمت مدیریت چند مسیر و چند شریک است.
از طرف دیگر برای روسیه نیز توسعه مسیر دریای شمال اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی دارد. تحریمهای غرب پس از جنگ اوکراین، مسکو را به سمت بازتعریف مسیرهای صادراتی انرژی به سمت آسیا سوق داده است. گزارش رویترز در اوت ۲۰۲۶ نشان میدهد صادرات نفت روسیه از مسیر قطب شمال به سمت آسیا به شکل قابل توجهی افزایش یافته و تنها در سال جاری میلادی چندین محموله نفتی از این مسیر به سوی بازارهای آسیایی حرکت کردهاند.
از این منظر، منافع مسکو و پکن در قطب شمال تا حدی بر یکدیگر منطبق است: روسیه به بازار و سرمایه نیاز دارد و چین به مسیر، انرژی و تنوع جغرافیایی. به همین دلیل، «راه ابریشم یخی» میتواند در آینده به یکی از عرصههای مهم همکاری اقتصادی چین و روسیه تبدیل شود. با این حال، یک تناقض بزرگ در توسعه کشتیرانی قطبی وجود دارد. مسیر جدید تا حدی به دلیل کاهش یخهای دریایی در قطب شمال قابل استفادهتر شده است؛ پدیدهای که خود نتیجه گرمایش سریع این منطقه است.
تغییرات اقلیمی در حال باز کردن یک مسیر تجاری جدید برای اقتصاد جهانی است، اما همین مسیر میتواند فشارهای زیستمحیطی بیشتری به یکی از شکنندهترین اکوسیستمهای زمین وارد کند. سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) نیز در برخی از گزارشهای خود تأکید کرده است که عملیات دریایی در قطب شمال با خطرات خاصی مانند شرایط متغیر جوی، نقشههای محدودتر، دشواری امدادرسانی و هزینه بالای عملیات پاکسازی در صورت وقوع حادثه همراه است. همچنین از سال ۲۰۲۶ نیز محدودیتهای سختگیرانهتری برای انتشار آلایندههای کشتیها در برخی مناطق قطبی و شمالی وارد مرحله اجرا شده است. بنابراین توسعه مسیر قطبی نمیتواند صرفاً با محاسبه «روزهای کمتر در دریا» یا «سوخت کمتر» ارزیابی شود؛ هزینههای زیستمحیطی، بیمه، امدادرسانی، یخشکنها و استانداردهای فنی نیز بخشی از معادله اقتصادی هستند.
تحلیلگران اقدام جدید دولت چین برای انتقال کالا به مقصد قاره اروپا از مسیر قطب شمال و استمرار فعالیت این خط تجاری را به نوعی رونمایی از «راه ابریشم یخی» میدانند. اقدامی که در شرایط فعلی و همزمان با اوج گرفتن بحرانهای نظامی در تنگههای هرمز و باب المندب، از سوی دولت چین برای دور ماندن تنشهای احتمالی آینده در این آبراههای راهبردی و استراتژیک در دستور کار قرار گرفته است. از طرف دیگر، این نخستین بار است که چین برای استمرار تردد کشتیهای تجاری از مسیر قطب شمال به مقصد اروپا در هفتههای آینده برنامهریزی کرده است.
یافتن مسیر جایگزین برای دور ماندن از درگیریها و تنشهایی که موجب افزایش ریسک و رشد قیمتهای مربوط به تردد کشتیهای تجاری میشود یکی از اولویتهای اصلی برای کشورها و شرکتهای تجاری در حال حاضر است.در چنین شرایطی به باور کارشناسان بحرانهای ژئوپلیتیک و تنشهای مستمر پیرامون تنگه هرمز و دریای سرخ، شاهراههای حیاتی غرب آسیا را به گلوگاههای پرخطر تبدیل کرده و حالا چین بهعنوان یکی از قطبهای اصلی اقتصاد جهان، تصمیم گرفته تا به جای چشم دوختن مسیر آبی جنوب، مسیر خود را به سمت شمال و اقیانوس منجمد شمالی تغییر دهد.
مسیر تازه برای تجارت دریایی جهان
براساس گزارش سازمان ملل متحد برای تجارت و توسعه (UNCTAD)، حدود ۸۰ درصد تجارت کالا در جهان از طریق دریا انجام میشود. بنابراین هرگونه اختلال در مسیرهای دریایی، تنها مسئلهای مربوط به شرکتهای کشتیرانی نیست؛ بلکه مستقیماً بر قیمت کالا، تورم، امنیت انرژی، موجودی انبارها، زمان تحویل و حتی رشد اقتصادی کشورها اثر میگذارد. در سالهای اخیر، این واقعیت بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است. بحران دریای سرخ، حملات به کشتیها در بابالمندب، جنگ روسیه و اوکراین و اکنون تنشهای شدید در تنگه هرمز، شرکتهای کشتیرانی را مجبور کرده است بارها مسیرهای خود را تغییر دهند.
بررسی گزارشهای منتشر شده از سوی نهاد بینالمللی UNCTAD نشان میدهد تغییر مسیر کشتیها در سال ۲۰۲۴ باعث شد مسافت طیشده برای حمل هر تن کالا، یعنی شاخص «تن ـ مایل»، حدود ۵.۹ درصد افزایش پیدا کند؛ رشدی که تقریباً سه برابر رشد حجم تجارت دریایی بود. همزمان، تا ماه مه ۲۰۲۵، حجم تناژ عبوری از کانال سوئز هنوز حدود ۷۰ درصد پایینتر از سطح سال ۲۰۲۳ قرار داشت. در چنین شرایطی، مفهوم «مسیر جایگزین» برای قدرتهای تجاری دیگر یک انتخاب لوکس نیست؛ بخشی از راهبرد امنیت اقتصادی است.
به باور کارشناسان اهمیت رفتار جدید چین درباره تردد کشتیهای تجاری از مسیر قطب شمال به مقصد قاره اروپا را باید در ارتباط مستقیم با تحولات خاورمیانه فهم کرد. تنگه هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است. گزارشهای اخیر رویترز نشان میدهد این آبراه در شرایط کنونی در معرض شدیدترین اختلالهای چند دهه اخیر قرار گرفته است. از سوی دیگر، بابالمندب و دریای سرخ مسیر ارتباطی میان اقیانوس هند و کانال سوئز هستند؛ مسیری که برای تجارت آسیا و اروپا اهمیت حیاتی دارد. به همین دلیل، اگر یک کشتی چینی بخواهد از شرق آسیا به شمال اروپا برسد، مسیر سنتی آن عملاً به مجموعهای از گلوگاههای ژئوپلیتیکی وابسته است.
از نگاه تحلیلگران هرچه تعداد این نقاط حساس برای کشتیهای چینی جهت رسیدن به مقصد بیشتر باشد، آسیبپذیری زنجیره تأمین نیز افزایش پیدا میکند و در چنین شرایطی است که مسیر قطب شمال برای کشتیهای تجاری کشور چین اهمیت ویژهای پیدا میکند. گزارشهای منتشر شده از سوی چین و همچنین بررسی رسانههای تخصصی حوزه تردد دریایی و کشتیرانی نشان میدهد که سفر آزمایشی سال ۲۰۲۵ از بندر نینگبو در چین به بندر فلیکسستو در قاره اروپا حدود ۲۰ روز طول کشیده است؛ در حالی که انجام سفر دریایی از مسیر کانال سوئز در شرایط عادی میتواند حدود ۴۰ روز زمان ببرد و البته تردد کشتیهای تجاری از مسیر دماغه امید نیک، نیز طولانیتر خواهد بود.
نگاه بلندمدت پکن و راه ابریشم یخی
خبرگزاری رویترز پس از انتشار خبری مربوط به تردد کشتی تجاری چین از مسیر قطب شمال برای رسیدن به بنادر اروپا در تحلیلی دیگر نوشت: «رفتار چین در قطب شمال را باید در چارچوب نگرانی قدیمیتر پکن درباره امنیت مسیرهای تجاری تحلیل کرد؛ مسئلهای که در ادبیات راهبردی چین با عنوان «معضل مالاکا» شناخته میشود. تنگه مالاکا یکی از مهمترین مسیرهای عبور انرژی و کالا برای چین است و در صورت بروز بحران نظامی یا دریایی، وابستگی به آن میتواند به یک نقطه آسیبپذیر برای اقتصاد چین تبدیل شود».
براساس ترجمه اختصاصی «اقتصاد سرآمد» در این تحلیل آمده است: «پکن طی دو دهه گذشته مجموعهای از مسیرهای جایگزین را توسعه داده است: خطوط ریلی چین ـ اروپا، کریدورهای زمینی آسیای مرکزی، خطوط انتقال انرژی از روسیه و آسیای مرکزی، توسعه بنادر، ذخایر راهبردی انرژی و اکنون مسیرهای قطبی. این شبکه را نباید مجموعهای از پروژههای جدا از هم دید؛ بلکه میتوان آن را بخشی از یک سیاست بزرگتر برای کاهش ریسک ژئوپلیتیکی زنجیره تأمین چین دانست».
در بخش دیگری از این یادداشت تحلیلی با اشاره به برنامههای تخصصی چین برای افزایش تجارت به قاره سبز نوشته شده است: «نمونه روشن آن، توسعه قطارهای باری چین ـ اروپاست. براساس آمار رسمی چین، این قطارها تا سال ۲۰۲۶ بیش از ۱۳۰ هزار سفر انجام دادهاند و ارزش کالاهای حملشده از ۵۲۰ میلیارد دلار فراتر رفته است. این شبکه اکنون ۱۲۹ شهر چین را به ۲۳۵ شهر در ۲۶ کشور اروپایی متصل میکند».
مطابق ترجمه اختصاصی «اقتصاد سرآمد» خبرگزاری بلومبرگ نیز در گزارشی نوشته است: «چین از سالها پیش حضور خود در قطب شمال را افزایش داده و از مفهوم «جاده ابریشم قطبی» (Polar Silk Road)سخن گفته است. آنچه در سال ۲۰۲۵ آغاز شد و در سال ۲۰۲۶ وارد مرحله سرویس منظم فصلی شده، این مفهوم را از سطح دیپلماسی و مطالعات به سطح تجارت عملیاتی نزدیکتر کرده است.
در بخش دیگری از گزارش بلومبرگ آمده است: «نخستین کشتی تجاری این مسیر در سال ۲۰۲۵، با ظرفیت ۴۸۹۰ TEU از مسیر شمال شرق به اروپا رفت و پس از ورود به فلیکسستو، به بنادر هامبورگ، گدانسک و روتردام نیز دسترسی پیدا کرد. در سال ۲۰۲۶، دامنه عملیات افزایش یافته است. براساس گزارش China Daily، هفت کشتی برای سرویس امسال در نظر گرفته شدهاند و این مسیر قرار است در فاصله اوت تا اکتبر فعال باشد. این اتفاق یک پیام روشن برای بازار دارد: قطب شمال دیگر صرفاً یک مسیر احتمالی آینده نیست؛ بلکه وارد تقویم عملیاتی بخشی از تجارت چین و اروپا شده
است».
فرصتهای اقتصادی تغییر اقلیم
مسیر شمالی از خطرات خاورمیانه فاصله میگیرد، اما وابستگی چین به روسیه را افزایش میدهد. بخش عمده مسیر دریای شمال در حوزه حاکمیت و کنترل روسیه قرار دارد و مسکو نقش مهمی در مجوزها، خدمات یخشکن، زیرساخت و مدیریت مسیر دارد. این همان نقطهای است که اهمیت راهبردی مسیر قطب شمال آشکار میشود. کارشناسان معتقدند که چین در حال حرکت از وابستگی مطلق به یک مسیر به سمت مدیریت چند مسیر و چند شریک است.
از طرف دیگر برای روسیه نیز توسعه مسیر دریای شمال اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی دارد. تحریمهای غرب پس از جنگ اوکراین، مسکو را به سمت بازتعریف مسیرهای صادراتی انرژی به سمت آسیا سوق داده است. گزارش رویترز در اوت ۲۰۲۶ نشان میدهد صادرات نفت روسیه از مسیر قطب شمال به سمت آسیا به شکل قابل توجهی افزایش یافته و تنها در سال جاری میلادی چندین محموله نفتی از این مسیر به سوی بازارهای آسیایی حرکت کردهاند.
از این منظر، منافع مسکو و پکن در قطب شمال تا حدی بر یکدیگر منطبق است: روسیه به بازار و سرمایه نیاز دارد و چین به مسیر، انرژی و تنوع جغرافیایی. به همین دلیل، «راه ابریشم یخی» میتواند در آینده به یکی از عرصههای مهم همکاری اقتصادی چین و روسیه تبدیل شود. با این حال، یک تناقض بزرگ در توسعه کشتیرانی قطبی وجود دارد. مسیر جدید تا حدی به دلیل کاهش یخهای دریایی در قطب شمال قابل استفادهتر شده است؛ پدیدهای که خود نتیجه گرمایش سریع این منطقه است.
تغییرات اقلیمی در حال باز کردن یک مسیر تجاری جدید برای اقتصاد جهانی است، اما همین مسیر میتواند فشارهای زیستمحیطی بیشتری به یکی از شکنندهترین اکوسیستمهای زمین وارد کند. سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) نیز در برخی از گزارشهای خود تأکید کرده است که عملیات دریایی در قطب شمال با خطرات خاصی مانند شرایط متغیر جوی، نقشههای محدودتر، دشواری امدادرسانی و هزینه بالای عملیات پاکسازی در صورت وقوع حادثه همراه است. همچنین از سال ۲۰۲۶ نیز محدودیتهای سختگیرانهتری برای انتشار آلایندههای کشتیها در برخی مناطق قطبی و شمالی وارد مرحله اجرا شده است. بنابراین توسعه مسیر قطبی نمیتواند صرفاً با محاسبه «روزهای کمتر در دریا» یا «سوخت کمتر» ارزیابی شود؛ هزینههای زیستمحیطی، بیمه، امدادرسانی، یخشکنها و استانداردهای فنی نیز بخشی از معادله اقتصادی هستند.