«سرآمد» بررسی میکند؛
عقبنشینی تاکتیکی هند برای حفظ موقعیت در «چابهار»
تحریمهای آمریکا عامل سالها انتظار هندیها برای دسترسی «چابهار»
گروه بین الملل - امید اسماعیلی - چرا هندوستان اصلاً به چابهار آمد، چه اهدافی داشت، چه موانعی پیش پایش قرار گرفت و امروز چرا دوباره به دنبال حفظ جای پای خود در این بندر است. دهلینو زمانی چابهار را شاهراه ورود به افغانستان، آسیای مرکزی و قفقاز میدانست. بندری که میتوانست هند را بدون عبور از پاکستان به بازارهای اوراسیا متصل کند. اما بازگشت تحریمهای آمریکا، بسیاری از برنامههای بلندپروازانه را متوقف کرد. اکنون هند نه از چابهار خارج شده و نه توانسته حضور خود را تثبیت کند وضعیتی که آینده مهمترین پروژه مشترک تهران و دهلی را در هالهای از ابهام قرار داده است.
وقتی هند در دهه ۲۰۰۰ میلادی نگاه خود را به آسیای مرکزی و افغانستان معطوف کرد، خیلی زود با یک مانع بزرگ مواجه شد«پاکستان»!.
اسلامآباد نه تنها اجازه دسترسی زمینی هند به افغانستان را نمیداد، بلکه عملاً مسیر ارتباطی دهلینو با آسیای مرکزی را نیز مسدود کرده بود. در چنین شرایطی، بندر چابهار در جنوب شرقی ایران به یک گزینه استراتژیک برای هند تبدیل شد بندری که میتوانست حلقه مفقوده اتصال هند به افغانستان، آسیای مرکزی، روسیه و حتی اروپا باشد.
از نگاه برنامهریزان هندی، «چابهار» ابزاری ژئوپلیتیکی برای دور زدن پاکستان و کاهش نفوذ فزاینده چین در منطقه محسوب میشود.
چرا چابهار برای هند اهمیت پیدا کرد؟
اهمیت چابهار برای هند به چند دلیل اساسی بازمیگردد: -نخست آنکه این بندر نزدیکترین مسیر دریایی هند به افغانستان و آسیای مرکزی به شمار میرود -دوم آنکه چابهار یکی از حلقههای کلیدی کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب (INSTC) است، کریدوری که قرار بود هند را از طریق ایران به روسیه، قفقاز و اروپا متصل کند و سوم آنکه توسعه چابهار میتوانست بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی هند با چین را پوشش دهد. بهویژه در شرایطی که پکن از طریق طرح «کمربند و جاده» و سرمایهگذاری در بندر گوادر پاکستان، حضور خود را در منطقه گسترش داده بود.
به همین دلیل، دهلینو در سال ۲۰۱۶ توافقی برای توسعه فاز نخست بندر شهید بهشتی چابهار امضا کرد و متعهد شد در توسعه تجهیزات بندری و زیرساختهای لجستیکی آن سرمایهگذاری کند.
از امیدهای بزرگ تا بازگشت تحریمها
چابهار در سالهای نخست، یکی از معدود پروژههای ایرانی بود که حتی از سوی آمریکا نیز مورد حمایت ضمنی قرار داشت واشنگتن با توجه به نقش چابهار در کمکرسانی به افغانستان، این بندر را از بخشی از تحریمهای خود معاف کرد و همین مسئله به هند امکان داد بدون نگرانی از مجازاتهای آمریکا در پروژه حضور داشته باشد اما با تشدید سیاست فشار حداکثری علیه ایران، شرایط تغییر کرد.
بازگشت تحریمها، تأمین مالی پروژهها، انتقال تجهیزات و فعالیت شرکتهای هندی را با مشکلات جدی روبهرو ساخت. بسیاری از بانکها و شرکتهای بینالمللی حاضر به همکاری با پروژهای که به ایران مرتبط بود، نشدند و روند توسعه بندر با کندی مواجه شد.
«قرارداد ۱۰ ساله» آخرین تلاش هند برای ماندن
با وجود همه فشارها، هند در سال ۲۰۲۴ بار دیگر نشان داد که حاضر نیست چابهار را به آسانی از دست بدهد در همین چارچوب، شرکت «ایندیا پورت گلوبال» و سازمان بنادر و دریانوردی ایران قرارداد بلندمدت ۱۰ سالهای برای بهرهبرداری از بندر شهید بهشتی امضا کردند.
این قرارداد که ارزش آن حدود ۱۲۰ میلیون دلار برآورد میشد، نشانهای از تداوم علاقه هند به چابهار بودد اما این خوشبینی نیز چندان دوام نیاورد.
پایان معافیت تحریمی و عقبنشینی
تاکتیکی دهلی
در ششم اردیبهشت ۱۴۰۵، معافیت تحریمی آمریکا برای بندر چابهار به پایان رسید و برخلاف گذشته تمدید نشد این اتفاق، دهلینو را در موقعیت دشواری قرار داد.
هند از یک سو نمیخواست سرمایهگذاری چندین ساله خود را از دست بدهد و از سوی دیگر نمیتوانست خطر قرار گرفتن شرکتهای خود در معرض تحریمهای آمریکا را نادیده بگیرد نتیجه، اتخاذ یک راهکار میانه بود.
بر اساس گزارشها، شرکت «هند پورتس گلوبال» سهام خود در شرکت فعال در چابهار را به یک نهاد محلی واگذار کرد تا فعالیتها متوقف نشود. همزمان قرار شد یک اپراتور ایرانی مدیریت عملیاتی بندر را برعهده بگیرد تا در صورت رفع تحریمها یا دریافت معافیت جدید، امکان بازگشت هند فراهم باشد.
این اقدام بیش از آنکه نشانه خروج هند باشد، نوعی عقبنشینی تاکتیکی برای حفظ حضور غیرمستقیم در چابهار ارزیابی میشود.
چرا هند هنوز چابهار را رها نکرده است؟
پاسخ این پرسش را باید در نقشه ژئوپلیتیکی منطقه جستوجو کرد چابهار همچنان تنها مسیر مطمئن هند برای دسترسی به افغانستان بدون عبور از خاک پاکستان است از سوی دیگر، فعال شدن کریدور شمال ـ جنوب میتواند هزینه و زمان انتقال کالا میان هند، روسیه و اروپا را تا ۳۰ الی ۴۰ درصد کاهش دهد.
علاوه بر این، دهلینو برای حضور در آسیای مرکزی، توسعه روابط با ارمنستان و گسترش نفوذ اقتصادی در قفقاز جنوبی نیز به مسیر ایران نیاز دارد به بیان دیگر، چابهار برای هند صرفاً یک بندر نیست گره اتصال چندین پروژه ژئواکونومیکی و ژئوپلیتیکی محسوب
میشود.
پرسش اصلی، «هند» منتظر چیست؟
اکنون پرسش مهم این است که آیا هند حاضر است بدون دریافت معافیت تحریمی آمریکا، حضور خود را در چابهار گسترش دهد؟
اظهارات اخیر مقامهای وزارت خارجه هند نشان میدهد دهلینو همچنان در حال رایزنی با واشنگتن برای دریافت مجدد معافیت است.
این موضوع نشان میدهد هند اگرچه تمایلی به ترک چابهار ندارد، اما هنوز آماده پرداخت کامل هزینههای سیاسی و اقتصادی حضور در این بندر نیز نیست.
جمعبندی «اقتصادسرآمد»
داستان چابهار، داستان تلاقی اقتصاد و ژئوپلیتیک است. هند برای دور زدن پاکستان، دسترسی به افغانستان، ورود به آسیای مرکزی، تقویت کریدور شمال ـ جنوب و رقابت با نفوذ چین به چابهار آمد. اما تحریمهای آمریکا سرعت این پروژه را کاهش داد و دهلینو را به عقبنشینی تاکتیکی واداشت.
اکنون هند در نقطهای ایستاده که نه میتواند از چابهار چشم بپوشد و نه هنوز راهی مطمئن برای توسعه کامل آن یافته است. از همین رو، سرنوشت این بندر بیش از هر زمان دیگری به آینده تحریمها، روابط تهران و واشنگتن و اراده عملی کشورهای عضو کریدور شمال ـ جنوب گره خورده است.
«چابهار» همچنان برای «هند» یک ضرورت راهبردی است اما ضرورت راهبردی لزوماً به معنای سرمایهگذاری بدون ریسک نیست.
گروه بین الملل - امید اسماعیلی - چرا هندوستان اصلاً به چابهار آمد، چه اهدافی داشت، چه موانعی پیش پایش قرار گرفت و امروز چرا دوباره به دنبال حفظ جای پای خود در این بندر است. دهلینو زمانی چابهار را شاهراه ورود به افغانستان، آسیای مرکزی و قفقاز میدانست. بندری که میتوانست هند را بدون عبور از پاکستان به بازارهای اوراسیا متصل کند. اما بازگشت تحریمهای آمریکا، بسیاری از برنامههای بلندپروازانه را متوقف کرد. اکنون هند نه از چابهار خارج شده و نه توانسته حضور خود را تثبیت کند وضعیتی که آینده مهمترین پروژه مشترک تهران و دهلی را در هالهای از ابهام قرار داده است.
وقتی هند در دهه ۲۰۰۰ میلادی نگاه خود را به آسیای مرکزی و افغانستان معطوف کرد، خیلی زود با یک مانع بزرگ مواجه شد«پاکستان»!.
اسلامآباد نه تنها اجازه دسترسی زمینی هند به افغانستان را نمیداد، بلکه عملاً مسیر ارتباطی دهلینو با آسیای مرکزی را نیز مسدود کرده بود. در چنین شرایطی، بندر چابهار در جنوب شرقی ایران به یک گزینه استراتژیک برای هند تبدیل شد بندری که میتوانست حلقه مفقوده اتصال هند به افغانستان، آسیای مرکزی، روسیه و حتی اروپا باشد.
از نگاه برنامهریزان هندی، «چابهار» ابزاری ژئوپلیتیکی برای دور زدن پاکستان و کاهش نفوذ فزاینده چین در منطقه محسوب میشود.
چرا چابهار برای هند اهمیت پیدا کرد؟
اهمیت چابهار برای هند به چند دلیل اساسی بازمیگردد: -نخست آنکه این بندر نزدیکترین مسیر دریایی هند به افغانستان و آسیای مرکزی به شمار میرود -دوم آنکه چابهار یکی از حلقههای کلیدی کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب (INSTC) است، کریدوری که قرار بود هند را از طریق ایران به روسیه، قفقاز و اروپا متصل کند و سوم آنکه توسعه چابهار میتوانست بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی هند با چین را پوشش دهد. بهویژه در شرایطی که پکن از طریق طرح «کمربند و جاده» و سرمایهگذاری در بندر گوادر پاکستان، حضور خود را در منطقه گسترش داده بود.
به همین دلیل، دهلینو در سال ۲۰۱۶ توافقی برای توسعه فاز نخست بندر شهید بهشتی چابهار امضا کرد و متعهد شد در توسعه تجهیزات بندری و زیرساختهای لجستیکی آن سرمایهگذاری کند.
از امیدهای بزرگ تا بازگشت تحریمها
چابهار در سالهای نخست، یکی از معدود پروژههای ایرانی بود که حتی از سوی آمریکا نیز مورد حمایت ضمنی قرار داشت واشنگتن با توجه به نقش چابهار در کمکرسانی به افغانستان، این بندر را از بخشی از تحریمهای خود معاف کرد و همین مسئله به هند امکان داد بدون نگرانی از مجازاتهای آمریکا در پروژه حضور داشته باشد اما با تشدید سیاست فشار حداکثری علیه ایران، شرایط تغییر کرد.
بازگشت تحریمها، تأمین مالی پروژهها، انتقال تجهیزات و فعالیت شرکتهای هندی را با مشکلات جدی روبهرو ساخت. بسیاری از بانکها و شرکتهای بینالمللی حاضر به همکاری با پروژهای که به ایران مرتبط بود، نشدند و روند توسعه بندر با کندی مواجه شد.
«قرارداد ۱۰ ساله» آخرین تلاش هند برای ماندن
با وجود همه فشارها، هند در سال ۲۰۲۴ بار دیگر نشان داد که حاضر نیست چابهار را به آسانی از دست بدهد در همین چارچوب، شرکت «ایندیا پورت گلوبال» و سازمان بنادر و دریانوردی ایران قرارداد بلندمدت ۱۰ سالهای برای بهرهبرداری از بندر شهید بهشتی امضا کردند.
این قرارداد که ارزش آن حدود ۱۲۰ میلیون دلار برآورد میشد، نشانهای از تداوم علاقه هند به چابهار بودد اما این خوشبینی نیز چندان دوام نیاورد.
پایان معافیت تحریمی و عقبنشینی
تاکتیکی دهلی
در ششم اردیبهشت ۱۴۰۵، معافیت تحریمی آمریکا برای بندر چابهار به پایان رسید و برخلاف گذشته تمدید نشد این اتفاق، دهلینو را در موقعیت دشواری قرار داد.
هند از یک سو نمیخواست سرمایهگذاری چندین ساله خود را از دست بدهد و از سوی دیگر نمیتوانست خطر قرار گرفتن شرکتهای خود در معرض تحریمهای آمریکا را نادیده بگیرد نتیجه، اتخاذ یک راهکار میانه بود.
بر اساس گزارشها، شرکت «هند پورتس گلوبال» سهام خود در شرکت فعال در چابهار را به یک نهاد محلی واگذار کرد تا فعالیتها متوقف نشود. همزمان قرار شد یک اپراتور ایرانی مدیریت عملیاتی بندر را برعهده بگیرد تا در صورت رفع تحریمها یا دریافت معافیت جدید، امکان بازگشت هند فراهم باشد.
این اقدام بیش از آنکه نشانه خروج هند باشد، نوعی عقبنشینی تاکتیکی برای حفظ حضور غیرمستقیم در چابهار ارزیابی میشود.
چرا هند هنوز چابهار را رها نکرده است؟
پاسخ این پرسش را باید در نقشه ژئوپلیتیکی منطقه جستوجو کرد چابهار همچنان تنها مسیر مطمئن هند برای دسترسی به افغانستان بدون عبور از خاک پاکستان است از سوی دیگر، فعال شدن کریدور شمال ـ جنوب میتواند هزینه و زمان انتقال کالا میان هند، روسیه و اروپا را تا ۳۰ الی ۴۰ درصد کاهش دهد.
علاوه بر این، دهلینو برای حضور در آسیای مرکزی، توسعه روابط با ارمنستان و گسترش نفوذ اقتصادی در قفقاز جنوبی نیز به مسیر ایران نیاز دارد به بیان دیگر، چابهار برای هند صرفاً یک بندر نیست گره اتصال چندین پروژه ژئواکونومیکی و ژئوپلیتیکی محسوب
میشود.
پرسش اصلی، «هند» منتظر چیست؟
اکنون پرسش مهم این است که آیا هند حاضر است بدون دریافت معافیت تحریمی آمریکا، حضور خود را در چابهار گسترش دهد؟
اظهارات اخیر مقامهای وزارت خارجه هند نشان میدهد دهلینو همچنان در حال رایزنی با واشنگتن برای دریافت مجدد معافیت است.
این موضوع نشان میدهد هند اگرچه تمایلی به ترک چابهار ندارد، اما هنوز آماده پرداخت کامل هزینههای سیاسی و اقتصادی حضور در این بندر نیز نیست.
جمعبندی «اقتصادسرآمد»
داستان چابهار، داستان تلاقی اقتصاد و ژئوپلیتیک است. هند برای دور زدن پاکستان، دسترسی به افغانستان، ورود به آسیای مرکزی، تقویت کریدور شمال ـ جنوب و رقابت با نفوذ چین به چابهار آمد. اما تحریمهای آمریکا سرعت این پروژه را کاهش داد و دهلینو را به عقبنشینی تاکتیکی واداشت.
اکنون هند در نقطهای ایستاده که نه میتواند از چابهار چشم بپوشد و نه هنوز راهی مطمئن برای توسعه کامل آن یافته است. از همین رو، سرنوشت این بندر بیش از هر زمان دیگری به آینده تحریمها، روابط تهران و واشنگتن و اراده عملی کشورهای عضو کریدور شمال ـ جنوب گره خورده است.
«چابهار» همچنان برای «هند» یک ضرورت راهبردی است اما ضرورت راهبردی لزوماً به معنای سرمایهگذاری بدون ریسک نیست.