«سرآمد» گزارش می‌دهد؛
تغییر الگوی مواجهه نظامی در تنگه هرمز
گروه جزایر - سعید قلیچی - حمله به یک کشتی تجاری ایرانی در نزدیکی قشم، در حالی یک کشته و چند مجروح بر جای گذاشته که تنگه هرمز طی ماه‌های اخیر به صحنه رویارویی مستقیم آمریکا و ایران بر سر کنترل تردد دریایی تبدیل شده است؛ رویارویی‌ای که از نفتکش در برابر نفتکش عبور کرده و اکنون به کشتی‌های تجاری و تلاش برای شکستن محاصره دریایی رسیده است. این کشتی تجاری ایرانی بامداد یکشنبه در محدوده جزیره قشم و تنگه هرمز هدف اصابت یک پرتابه قرار گرفته است.
بررسی اخبار و گزارش‌های منتشر شده حاکی از این است که حدود ساعت 5 بامداد روز یکشنبه (22 شهریور) یک کشتی تجاری کانتینربر، مورد اصابت پرتابه‌های متعلق به نیروهای ارتش ایالات متحده آمریکا قرار گرفت. حسین امیری تیموری، فرماندار قشم نیز روز گذشته در گفتگو با خبرگزاری‌های ایران، اظهار کرد: این حمله حدود ساعت پنج صبح روز یکشنبه در محدوده آب‌های نزدیک به جزیره هنگام و ساحل شیب‌دراز قشم به وقوع پیوست. در زمان این حادثه، ۱۰ خدمه در کشتی حضور داشتند که درپی اصابت پرتابه به شناور، یکی از خدمه به نام «جمشید رجبی» به فیض شهادت نائل آمد و چهار نفر دیگر دچار جراحت شدند.
در همین حال خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز با استناد به رسانه‌های دولتی ایران، وقوع حمله و تلفات را گزارش کرده است، با این حال این رسانه تأکید کرده که مشخص نیست عامل حمله چه طرفی بوده است. از طرف دیگر، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا، UKMTO، از اصابت یک پرتابه ناشناس به یک شناور در تنگه هرمز خبر داده، بدون آنکه عامل حمله را معرفی کند. عدم معرفی نیروهای ارتش ایالات متحده آمریکا به‌عنوان عامل این حمله در حالی از سوی برخی رسانه‌های بین‌المللی صورت گرفته که آمریکا از ماه‌ها قبل عملیات محاصره دریایی علیه بنادر و کشتیرانی ایران را دنبال کرده و طی روزهای اخیر نیز رویارویی دریایی میان دو کشور شدت گرفته است.
از طرف دیگر گزارش‌های منتشر شده توسط خبرگزاری‌های مهر، ایسنا، همشهری و انتخاب به نقل از منابع محلی حاکی از آن است که نیروهای امداد دریایی و ارگان‌های متولی به سرعت برای رسیدگی به وضعیت مصدومان و مهار تبعات حادثه وارد عمل شده‌اند. همزمان، شرکت امنیت دریایی امبری و برخی رسانه‌های بین‌المللی مانند رویترز و آناتولی با انعکاس فوری این خبر، به اختلال شدید در خطوط کشتیرانی جنوب خلیج فارس و دهانه تنگه هرمز اشاره کردند.
تغییر شیوه مواجهه آمریکا از استیصال
در ماه‌های گذشته، محور اصلی فشار دریایی آمریکا بر ایران، جلوگیری از صادرات نفت و محدود کردن حرکت نفتکش‌های ایرانی بوده است. گزارش رویترز در اول سپتامبر نشان داد که محاصره دریایی آمریکا عملاً صادرات نفت خام ایران از مسیر تنگه هرمز را از اواسط ژوئیه به شدت محدود کرده است. مقام‌های ایالات متحده آمریکا اعلام کرده‌اند که طی روزهای اخیر شیوه مواجهه از سوی ارتش این کشور وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ مرحله‌ای که در آن، نفتکش در برابر نفتکش قرار گرفته است.
در همین حال خبرگزاری رویترز گزارش داده که آمریکا در واکنش به حملات موشکی ایران به یک ناو آمریکایی، چند نفتکش ایرانی را هدف قرار داده و از سوی دیگر سپاه پاسداران نیز اعلام کرده در پاسخ، چند کشتی آمریکایی و نفتکش‌های «متخلف» را هدف قرار داده است. گاردین نیز گزارش کرده که سپاه مدعی هدف قرار دادن ۱۰ شناور، شامل دو کشتی آمریکایی و هشت نفتکش، شده است؛ ادعاهایی که درباره برخی جزئیات آن از سوی طرف آمریکایی رد یا تأیید کامل نشده است. این تحولات نشان می‌دهد که درگیری دریایی دیگر صرفاً محدود به تهدید یا اسکورت کشتی‌ها نیست، بلکه خود کشتی تجاری به بخشی از میدان نبرد تبدیل شده است.
اصابت این کشتی کانتینربر در فاصله کم از سواحل جنوبی قشم نشان‌دهنده کشیده شدن دامنه‌ی درگیری نظامی به درون آب‌های ساحلی ایران است. تحلیلگران معتقدند با تشدید تنش‌ها، نیروهای آمریکایی تلاش کرده‌اند حضور و عملیات ناوبری خود را تا حریم نزدیک به شاهراه‌های داخلی خلیج فارس گسترش دهند. حمله به یک کشتی تجاری غیرنظامی در چنین فاصله‌ای از ساحل قشم و هنگام، از نظر ناظران بین‌المللی اقدامی مخاطره‌آمیز برای ترانزیت غیرنظامی در کل منطقه محسوب می‌شود. از طرف دیگر این حادثه درست در زمانی رخ داده است که تحولات و مذاکرات دیپلماتیک منطقه‌ای (از جمله رایزنی‌ها در عمان) برای فروکش کردن بحران ترانزیت انرژی در جریان است.
چرا قشم اهمیت دارد؟
حادثه صبح یکشنبه قشم از این منظر اهمیت بیشتری دارد. نفتکش‌ها به دلیل ارتباط مستقیم با صادرات انرژی، هدف طبیعی جنگ اقتصادی و دریایی هستند؛ اما هدف قرار گرفتن یک کشتی تجاری در نزدیکی قشم، پیام گسترده‌تری برای صنعت کشتیرانی دارد. این حادثه می‌تواند به این معنا باشد که محدوده خطر از نفتکش‌های مرتبط با صادرات انرژی به تمامی زنجیره حمل‌ونقل دریایی ایران در حال گسترش است.
در همین حال آسوشیتدپرس گزارش داده است که آمریکا طی دو ماه گذشته حدود ۱۰۰ کشتی تجاری را در چارچوب محاصره بنادر ایران تغییر مسیر داده است. پیش از آن نیز ارتش آمریکا از متوقف کردن یا تغییر مسیر ده‌ها کشتی تجاری خبر داده بود. در این میان برخی تحلیلگران بر این باور هستند که محاصره اقتصادی از طریق جلوگیری از صادرات نفت و محدود کردن دسترسی ایران به بازارهای خارجی؛ و محاصره عملیاتی از طریق ایجاد ناامنی برای کشتی‌هایی که قصد ورود یا خروج از محدوده آب‌های ایران را دارند. این وضعیت هزینه بیمه، ریسک عملیاتی، زمان سفر و در نهایت هزینه حمل کالا را افزایش می‌دهد.
از سوی دیگر اهمیت حادثه فقط به حمله به یک کشتی محدود نمی‌شود. موقعیت جغرافیایی قشم، دلیل اصلی اهمیت این حادثه است. قشم در بخش شرقی تنگه هرمز قرار گرفته و در کنار جزایر هرمز و لارک، یکی از مهم‌ترین نقاط جغرافیایی ایران برای کنترل و نظارت بر رفت‌وآمد دریایی در تنگه محسوب می‌شود. مطالعه مؤسسه مطالعات راهبردی ارتش آمریکا درباره جزایر تنگه هرمز نیز قشم، لارک و هرمز را سه جزیره تعیین‌کننده در این آبراه معرفی می‌کند و تأکید دارد که آب‌های میان لارک و قشم در مسیر تردد کشتی‌ها قرار دارند. این مطالعه قشم را از نظر جغرافیایی و عملیاتی یکی از نقاط کلیدی برای توانایی ایران در کنترل تنگه هرمز ارزیابی می‌کند. از همین رو، قشم صرفاً یک جزیره نیست؛ بخشی از عمق راهبردی ایران در تنگه هرمز است.
قشم و مسئله شکستن محاصره دریایی
حادثه روز گذشته در آب‌های جزیره قشم را می‌توان بخشی از یک نبرد بزرگ‌تر بر سر شکستن یا حفظ محاصره دریایی دانست. به نظر می‌رسد هدف آمریکا از محاصره، محدود کردن حرکت کشتی‌ها به مقصد یا مبدأ ایران است؛ در مقابل، ایران تلاش دارد نشان دهد که کنترل سواحل، جزایر و آبراه‌های نزدیک به تنگه همچنان در اختیار نیروهای ایرانی است و کشتی‌هایی که بخواهند از این محدوده عبور کنند، بدون هماهنگی نمی‌توانند به شکل عادی تردد کنند. این همان نقطه‌ای است که «نفتکش در برابر نفتکش» به «کشتی تجاری در برابر محاصره» تبدیل می‌شود.
آمریکا در هفته‌های گذشته اعلام کرده بود که برای اجرای محاصره، کشتی‌های تجاری را تغییر مسیر داده و مانع حرکت برخی شناورها شده است. در مقابل، ایران نیز از بازگرداندن یا متوقف کردن شناورهایی که آنها را متخلف یا فاقد مجوز عبور می‌داند، خبر داده است. بنابراین، عبور حتی یک کشتی ایرانی از محدوده‌ای که آمریکا آن را تحت محاصره اعلام کرده، از منظر جنگ روانی و راهبردی اهمیت پیدا می‌کند. حمله به کشتی تجاری ایرانی در نزدیکی قشم را نباید صرفاً یک حادثه دیگر در جنگ ایران و آمریکا دانست. این حادثه در نقطه‌ای رخ داده که خود یکی از گلوگاه‌های اصلی کنترل تنگه هرمز است و همزمان با تشدید محاصره دریایی آمریکا و افزایش حملات متقابل به نفتکش‌ها و شناورهای تجاری اتفاق افتاده است.
تاکنون خبرگزاری‌های بین‌المللی از اعلام ارتش آمریکا به‌عنوان عمال حمله به کشتی تجاری ایرانی در آب‌های قشم خودداری کرده‌اند، با این حال و فارغ از عامل مستقیم حمله، پیام راهبردی این حادثه روشن است. باید پذیرفت که تنگه هرمز حالا مدت‌هاست که از یک مسیر کشتیرانی به میدان رقابت برای اعمال حاکمیت و کنترل تردد دریایی تبدیل شده است. در این معادله، قشم اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا قرار گرفتن آن در کنار لارک و هرمز، به ایران امکان می‌دهد بر بخش مهمی از فضای دریایی منتهی به تنگه اشراف داشته باشد. از سوی دیگر، برای آمریکا نیز هرگونه تلاش برای باز کردن کامل مسیر دریایی بدون حل مسئله قشم، لارک و سایر نقاط ساحلی ایران، با هزینه و ریسک بسیار بالایی همراه خواهد بود.