«سرآمد» گزارش میدهد؛
«خیرآب قشم» برگزیده جایزه «میراث زنده و آب ۲۰۲۶» یونسکو
تأمین مالی جمعی در خدمت امنیت آبی بزرگترین جزیره خلیج فارس
گروه جزایر- حمید الماسی نیا- ابتکار «خیرآب جزیره قشم» که شرکت آب، برق و تأسیسات سازمان منطقه آزاد قشم چهار سال پیش پایهگذاری کرد، یکی از سه تجربه برگزیده ایران در جایزه ملی «میراث زنده و آب ۲۰۲۶» شد. این جایزه را مرکز منطقهای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو در آسیای غربی و مرکزی، در نخستین همایش گرامیداشت روز جهانی میراث ناملموس، در ۱۸ آبانماه ۱۴۰۵ در مجموعه همایشهای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اهدا کرد، دو تجربه برگزیده دیگر از استانهای فارس و سمنان بودند.
از نگاه اقتصادی، این جایزه مدلی را نشان میدهد که منابع محدود دولتی را با سرمایه خصوصی، مسئولیت اجتماعی بنگاهها و مشارکت مردم تکمیل میکند تا هزینه ناپایداری آب در یک منطقه اقتصادی کاهش یابد.
آب؛ زیرساخت اقتصادی جزیره
قشم رودخانه دائمی ندارد و سکونتگاههایش در پهنهای حدود ۱۵۰۰ کیلومترمربع پراکندهاند و در سه دهه گذشته بخش مهمی از نیاز آبی جزیره با آبشیرینکنهایی تأمین شده که از فناوری اسمز معکوس (RO) یا روشهای حرارتی مانند تقطیر چندمرحلهای (MED) استفاده میکنند که این وابستگی هزینه دارد و هر اختلال در یک تأسیسات بزرگ، همزمان تأمین آب شهروندان و فعالیتهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار میدهد.
نمونه آن آسیب به مجتمع آبشیرینکن مپنا با ظرفیت روزانه ۱۲ هزار مترمکعب در اسفند ۱۴۰۴ بود و اختلال در این مجتمع تأمین آب بیش از ۳۰ شهر، روستا و محدوده مسکونی را با چالش مواجه کرد و به گزارشهای میدانی، برخی خانوارها در بخشهایی از جزیره تا ۶۰ تا ۱۰۰ روز به آب لولهکشی پایدار دسترسی نداشتند.
مدل خیرآب: سه سرمایه در یک سازوکار
نام «خیرآب» از ترکیب «خیرات آب» گرفته شده است و این طرح از سال ۱۴۰۱ در مرکز تحقیق و توسعه فناورانه شرکت آب، برق و تأسیسات قشم شکل گرفت و بر الگوی تأمین مالی جمعی (Crowdfunding) استوار است که این الگو سه ظرفیت منابع مالی؛ بودجه مسئولیت اجتماعی شرکتها و کمکهای افراد و سازمانهای مردمنهاد، دانش و فناوری تخصصی: شرکتهای فناور و نوآور و سرمایه اجتماعی و دانش بومی: میراث آبی جامعه محلی را به هم پیوند میدهد و هدف طرح این است که آب را فقط کالایی خدماتی نبیند و آن را سرمایهای مشترک بداند که به عدالت فضایی و تابآوری محلی گره
خورده است.
نمونههای اجرایی؛ از آبشیرینکن تا مخزن خانگی
روستاهای دوستکو و کانی. در اواسط زمستان ۱۴۰۲ با همکاری سفارت ژاپن و در چارچوب برنامه کمکهای بلاعوض ژاپن برای امنیت انسانی (GGP)، آبشیرینکنی با ظرفیت روزانه ۲۰۰ مترمکعب برای دو روستای دوستکو و کانی در غربیترین منطقه سکونتگاهی جزیره راهاندازی شد.
در پاییز ۱۴۰۲، با همکاری سازمان داوطلبان هلالاحمر و تأمین مالی شرکت فولاد کاوه جنوب کیش (SKS)، ۲۰۵ مخزن پلیاتیلن دوهزارلیتری تهیه و بین خانوارهای نیازمند سه روستای باغ بالا، کنار سیاه و عایشهآباد توزیع شد و آب بهداشتی مورد نیاز را آبشیرینکنهای شرکت آب، برق و تأسیسات قشم تأمین کردند که این طرح در آذر ۱۴۰۲ در پویش «نذر آب» هلالاحمر و کمیته بینالمللی صلیب سرخ مورد تقدیر قرار گرفت و نشان ویژه ملی حامی پویش به نماینده شرکت اهدا شد.
نکته قابلتوجه این است که در این نمونهها سرمایه یک بنگاه صنعتی، ظرفیت فنی یک شرکت آبی و شبکه یک نهاد امدادی در پروژهای مشخص و قابلپیگیری کنار
هم نشستهاند.
احیای برکهها؛ میراث بومی با فناوری روز
مرحله تازه خیرآب در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ «طرح باززندهسازی برکههای قشم» است که مطالعات مقدماتی آن از ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ انجام شد و برکهها سازههای سنتی جمعآوری و ذخیره آب باراناند و پیش از گسترش صنعت نمکزدایی(مجتمع های آب شیرکن)، مهمترین راهبرد مردم جزیره در برابر کمآبی بودند که این طرح میخواهد آنها را با فناوری تصفیه و میکروبزدایی به منبعی قابلاستفاده برای آب شرب تبدیل کند. نخستین پایلوت در روستای گربدان اجرا شد و اجرای این طرح از ۱۰ بهمن ۱۴۰۴ آغاز شد و پس از حدود ۱۳۰ روز، در ۱۸ خرداد ۱۴۰۵ به بهرهبرداری رسید که در این پروژه بنای «دهلیز» برای برداشت آب بهداشتی در ورودی برکه، نصب پکیج تصفیه و میکروبزدایی، ساماندهی محوطه و کاشت نخل بود. سیاستگذار و راهبری کلان «خیرآب» مهندس شهرام داروری (مدیرعامل شرکت آب، برق و تأسیسات منطقه آزاد قشم)، هماهنگی و مدیریت اجرایی را مهدی دهدار، ایدهپرداز و طراحی معماری را بهار صیرفی، طراحی و اجرای پکیج تصفیه را احمد قائممقامی (مدیرعامل شرکت پالایش آب تجدیدپذیر قشم)، مطالعات تاریخی و مردمشناختی را عبدالرضا دشتیزاده و بر عهده داشتند و همچنین دهیار و شورای روستا، خیرین و اهالی نیز در اجرا مشارکت کردند.
از زاویه اقتصادی، برکههای احیاشده زیرساختی کمهزینه و غیرمتمرکز هستند که میتوانند در کنار آبشیرینکنهای بزرگ، وابستگی منطقه به یک منبع تأمین را کاهش دهند، البته این کار مستلزم رعایت الزامات فنی، بهداشتی و زیستمحیطی است.
آزمون بحران
تجربه ماههای اخیر نشان داد طرحهای مشارکتی جایگزین تأسیسات بزرگ آبشیرینکن نیستند، اما میتوانند اثر اختلال در شبکه را کاهش دهند و شرکت آب، برق و تأسیسات قشم که خدماترسانی به شهر قشم و شش روستای اطراف با جمعیتی حدود ۷۰ هزار نفر را بر عهده دارد، در این دوره اقدامات مدیریت اضطراری را برای محدوده منطقه ویژه اقتصادی قشم (حدود ۱۱۰ هزار نفر در ۵ شهر و ۵۷ روستا) نیز به اجرا گذاشت.
مشارکت صنایع و خیرین
با بحرانیتر شدن تنش آبی در بهار و تابستان ۱۴۰۵، مذاکراتی با تشکلهای ملی از جمله «مجمع خیرین آب کشور» و گروههای جهادی انجام شده که پروژههای محوری این همکاری که برای زمستان ۱۴۰۵ و نیمه نخست ۱۴۰۶، ساخت مخازن بتنی ذخیره آب، احداث سامانههای آبرسانی در مناطق با افت فشار شدید، شناسایی نقاط بحرانی و کاهش آب بدون درآمد (هدررفت و نشتی شبکه)، بهرهبرداری حداکثری از ظرفیت آبشیرینکنهای موجود، توسعه شبکههای انتقال بینروستایی و تکمیل شبکههای داخلی برنامهریزی شدهاند و برای پایداری مدل، پلتفرمی شفاف و قابلپایش برای جمعآوری و تخصیص منابع، مستندسازی نتایج و سنجش اثر اجتماعی، و نظام پایش کیفیت آب و نگهداری تأسیسات مهم است و این تجربه میتواند بهویژه برای جزایر خلیج فارس و مناطق ساحلی کشور که با محدودیت آب و پراکندگی سکونتگاهها روبهرو هستند، الگو شود.
و در پایان
پیام جایزه یونسکو برای جزیره قشم این است که امنیت آبی فقط به توسعه تأسیسات بزرگ نمکزدایی و کارخانهجات آب شیرکن نیست بلکه اعتماد اجتماعی، دانش بومی، فناوری و مشارکت اجتماعی و بنگاه های اقتصادی به برنامهای منسجم و مسئلهمحور هم در آن نقش دارند و برای مناطق ساحلی و جزایر مشابه جزیره قشم دردنیا، این رویکرد میتواند راهی برای کاهش ریسک زیرساختی و پایداری در مدیریت آب حتی در شرایط بحران و
جنگ باشد.