سوئیفت تنها راه نیست
اروپاییها چگونه قرار است جای سوئیفت را برای ایران پر کنند
به گزارش اقتصاد سرآمد - در حالی که یکی از تحریمهای جدید آمریکا مکانیزم ارتباط بانکهای ایرانی با بانکهای خارجی را هدف قرار گرفته و ایران و اروپا به دنبال روش جایگزینند، این پرسش مطرح است که آیا سوئیفت جایگزین دارد؟
روشهای زیادی برای انتقال وجه بین دو بانک در دو شهر مختلف در داخل کشور وجود دارد، اما مسئله زمانی پیچیده میشود که بخواهیم مبلغی را از یک کشور به کشوری دیگر منتقل کنیم و طرفین این مبادله مالی، به جای افراد حقیقی، دولتها باشند.
سوئیفت چیست؟
یکی از این روشها که رایجترین آنهاست، استفاده از سیستم سوئیفت (SWIFT) است. سوئیفت یا «جامعه جهانی ارتباطات مالی بینبانکی» در قالب یک سیستم پیامرسان مالی عمل میکند و شبکه گستردهای از نهادهای مالی –از جمله بانکها- را به هم متصل میکند و در واقع، امکانی فراهم میکند که تبادل امن اطلاعات درباره تراکنشهای مالی به شیوهای استانداردشده بین آنها انجام شود. این تبادل اطلاعات، بهصورت مجازی از هر گوشه دنیا و با ارزهای مختلف امکانپذیر است.
مدت زمان و کارمزد نقل و انتقالات بین بانکی در این سیستم به نحوه ارتباط بانکها با هم بستگی دارند. اگر ارسال و دریافت وجه، بین دو بانکی صورت بگیرد که بهطور مستقیم با هم در ارتباط هستند –یعنی مثلاً بانک الف در بانک ب حساب داشته باشد و برعکس- این انتقال وجه با صرف کمترین زمان و هزینه انجام میشود.
اما اگر بانکها ارتباط مستقیمی با هم نداشته باشند، سوئیفت بانک یا بانکهای واسطه برای این تراکنش را پیدا میکند. پیدا کردن بانک(های) واسطه انتقال وجه را چند روز کاری به تأخیر میاندازد. همچنین تبدیل نرخهای ارز بین بانکها یا در بانک مبدأ و مقصد، مبلغ کارمزد را افزایش میدهد.
اما آیا سوئیفت تنها سیستمی است که این سازوکار را انجام میدهد؟ سیستمهای مشابه سوئیفت در گوشه و کنار دنیا در حال فعالیت هستند. برخی از آنها تراکنشهای بانکی داخلی را پوشش میدهند و برخی وظیفه ارتباط بانکی بین کشورهای مختلف را بر عهده دارند که در ادامه با چند نمونه از آنها آشنا میشویم.
نسخه اروپایی سوئیفت
34 کشور اروپایی شامل 28 کشور عضو اتحادیه اروپا و نیز ایسلند، موناکو، سوئیس، لیختناشتاین، نروژ و سنماریو سازوکار مختص خود را برای نقل و انتقالات بانکی داخل اروپا راهاندازی کردهاند که SEPA یا «ناحیه پرداختهای یکپارچه اروپا» نام دارد و مانند نقل و انتقالات بین بانکی داخل کشورها عمل میکند. در واقع، کشورهای عضو بهعنوان یک مجموعه واحد و یکپارچه و -نه چند کشور جدا از هم- در نظر گرفته میشوند.
مشابه سوئیفت، اگر دو بانک ارتباط مستقیم با هم داشته باشند تراکنش بدون واسطه انجام خواهد شد و در غیر این صورت، SEPA از حسابی در بانک مرکزی اروپا بهعنوان واسطه استفاده خواهد کرد.
سازوکار رو به رشد آلمان
«استاندارد ارتباط اینترنتی بانکداری الکترونیک» یا EBICS سازوکاری است که در آلمان بهصورت قانون درآمده و لازمالاجرا است. این سازوکار در واقع یک روش ارتباطی بر مبنای اینترنت و یک استاندارد امنیتی است که در ابتدا صرفاً برای انتقال از راه دور دادهها استفاده میشد و مواردی مانند پرداختهای شرکتها و تراکنشهای بین سازمانها و بانکها را پوشش میداد و به مرور توسعه یافت. در حال حاضر EBICS استانداردهای هماهنگی را تعریف کرده که ارتباط بین بانکی در کشورهای مختلف را تسهیل میکند. این پروتکل در کشورهای دیگری مانند فرانسه و سوئیس نیز تصویب شده است.
جایگزینهای روسیه و چین برای سوئیفت
«سیستم پیامرسان مالی» روسیه که با نام SPFS شناخته میشود از سال 2014 و به دنبال تهدیدهای غرب مبنیبر قطع ارتباط روسیه با سوئیفت توسط بانک مرکزی این کشور طراحی شد. چین نیز از «سیستم پرداخت بینالمللی چین» یا CIPS در تراکنشهای بین بانکی خارجی استفاده میکند که مبادلات خارجی با پول ملی این کشور یعنی یوآن را پوشش میدهد.
راهحل اتحادیه اروپا برای ایران
خروج آمریکا از برجام، بازگشت تحریمهای ثانویه و تغییر موضع چند باره آمریکا درباره ادامه یا قطع ارتباط بانکهای ایرانی با سوئیفت، ابتکار عمل را به اتحادیه اروپا داد تا سازوکار دیگری را برای نقل و انتقال پولی با ایران طراحی کند.
از حدود پنج ماه پیش، عبارت «سازوکار ویژه اروپا» به عبارتی سؤالبرانگیز تبدیل شده که قرار است به جای سوئیفت وظیفه ارتباط بانکهای ایرانی با بانکهای خارجی را بر عهده بگیرد، اما این سازوکار چیست و چگونه عمل میکند؟ مقامات اروپایی و رئیس بانک مرکزی ایران، روایتهای گوناگونی درباره این سازوکار مطرح کردهاند.
روشهای زیادی برای انتقال وجه بین دو بانک در دو شهر مختلف در داخل کشور وجود دارد، اما مسئله زمانی پیچیده میشود که بخواهیم مبلغی را از یک کشور به کشوری دیگر منتقل کنیم و طرفین این مبادله مالی، به جای افراد حقیقی، دولتها باشند.
سوئیفت چیست؟
یکی از این روشها که رایجترین آنهاست، استفاده از سیستم سوئیفت (SWIFT) است. سوئیفت یا «جامعه جهانی ارتباطات مالی بینبانکی» در قالب یک سیستم پیامرسان مالی عمل میکند و شبکه گستردهای از نهادهای مالی –از جمله بانکها- را به هم متصل میکند و در واقع، امکانی فراهم میکند که تبادل امن اطلاعات درباره تراکنشهای مالی به شیوهای استانداردشده بین آنها انجام شود. این تبادل اطلاعات، بهصورت مجازی از هر گوشه دنیا و با ارزهای مختلف امکانپذیر است.
مدت زمان و کارمزد نقل و انتقالات بین بانکی در این سیستم به نحوه ارتباط بانکها با هم بستگی دارند. اگر ارسال و دریافت وجه، بین دو بانکی صورت بگیرد که بهطور مستقیم با هم در ارتباط هستند –یعنی مثلاً بانک الف در بانک ب حساب داشته باشد و برعکس- این انتقال وجه با صرف کمترین زمان و هزینه انجام میشود.
اما اگر بانکها ارتباط مستقیمی با هم نداشته باشند، سوئیفت بانک یا بانکهای واسطه برای این تراکنش را پیدا میکند. پیدا کردن بانک(های) واسطه انتقال وجه را چند روز کاری به تأخیر میاندازد. همچنین تبدیل نرخهای ارز بین بانکها یا در بانک مبدأ و مقصد، مبلغ کارمزد را افزایش میدهد.
اما آیا سوئیفت تنها سیستمی است که این سازوکار را انجام میدهد؟ سیستمهای مشابه سوئیفت در گوشه و کنار دنیا در حال فعالیت هستند. برخی از آنها تراکنشهای بانکی داخلی را پوشش میدهند و برخی وظیفه ارتباط بانکی بین کشورهای مختلف را بر عهده دارند که در ادامه با چند نمونه از آنها آشنا میشویم.
نسخه اروپایی سوئیفت
34 کشور اروپایی شامل 28 کشور عضو اتحادیه اروپا و نیز ایسلند، موناکو، سوئیس، لیختناشتاین، نروژ و سنماریو سازوکار مختص خود را برای نقل و انتقالات بانکی داخل اروپا راهاندازی کردهاند که SEPA یا «ناحیه پرداختهای یکپارچه اروپا» نام دارد و مانند نقل و انتقالات بین بانکی داخل کشورها عمل میکند. در واقع، کشورهای عضو بهعنوان یک مجموعه واحد و یکپارچه و -نه چند کشور جدا از هم- در نظر گرفته میشوند.
مشابه سوئیفت، اگر دو بانک ارتباط مستقیم با هم داشته باشند تراکنش بدون واسطه انجام خواهد شد و در غیر این صورت، SEPA از حسابی در بانک مرکزی اروپا بهعنوان واسطه استفاده خواهد کرد.
سازوکار رو به رشد آلمان
«استاندارد ارتباط اینترنتی بانکداری الکترونیک» یا EBICS سازوکاری است که در آلمان بهصورت قانون درآمده و لازمالاجرا است. این سازوکار در واقع یک روش ارتباطی بر مبنای اینترنت و یک استاندارد امنیتی است که در ابتدا صرفاً برای انتقال از راه دور دادهها استفاده میشد و مواردی مانند پرداختهای شرکتها و تراکنشهای بین سازمانها و بانکها را پوشش میداد و به مرور توسعه یافت. در حال حاضر EBICS استانداردهای هماهنگی را تعریف کرده که ارتباط بین بانکی در کشورهای مختلف را تسهیل میکند. این پروتکل در کشورهای دیگری مانند فرانسه و سوئیس نیز تصویب شده است.
جایگزینهای روسیه و چین برای سوئیفت
«سیستم پیامرسان مالی» روسیه که با نام SPFS شناخته میشود از سال 2014 و به دنبال تهدیدهای غرب مبنیبر قطع ارتباط روسیه با سوئیفت توسط بانک مرکزی این کشور طراحی شد. چین نیز از «سیستم پرداخت بینالمللی چین» یا CIPS در تراکنشهای بین بانکی خارجی استفاده میکند که مبادلات خارجی با پول ملی این کشور یعنی یوآن را پوشش میدهد.
راهحل اتحادیه اروپا برای ایران
خروج آمریکا از برجام، بازگشت تحریمهای ثانویه و تغییر موضع چند باره آمریکا درباره ادامه یا قطع ارتباط بانکهای ایرانی با سوئیفت، ابتکار عمل را به اتحادیه اروپا داد تا سازوکار دیگری را برای نقل و انتقال پولی با ایران طراحی کند.
از حدود پنج ماه پیش، عبارت «سازوکار ویژه اروپا» به عبارتی سؤالبرانگیز تبدیل شده که قرار است به جای سوئیفت وظیفه ارتباط بانکهای ایرانی با بانکهای خارجی را بر عهده بگیرد، اما این سازوکار چیست و چگونه عمل میکند؟ مقامات اروپایی و رئیس بانک مرکزی ایران، روایتهای گوناگونی درباره این سازوکار مطرح کردهاند.