محمد ماهیدشتی
️ فاز اول) تقاضای بیش از حد برای ریال
اوج نرخ ارز قبل از استقرار دولت اول روحانی ۳۸۶۵ تومان بود. عوامل زیر منجر به قیمتگذاری کمتر از حد دلار شدند:
۱) عرضهی ارز توسط بانک مرکزی برای افزایش ذخایر کالاهای استراتژیک به منظور کاهش رشد ۶۵ درصدی قیمت کالاهای اساسی.
۲) تقاضای بالای بانکهای تجاری جهت جذب سپرده به دلیل مطالبات معوق بسیار بالا و ناتوانی در فروش وثایق تملیکی به قیمت دفتری ناشی از ترکیدن حباب اقتصاد ایران و رکود بازارها.
۳) خوشبینی بیش از حد بنگاهها و مردم به توافق هستهای، ترس از ضرر کردن، کاهش ذخایر احتیاطی و عرضهی ارزهای خارجی.
در نتیجه قیمت دلار تا ۲۸۸۰ تومان پایین آمد و کار به جایی رسید که بانک مرکزی به طور رسمی اعلام کرد که این نرخ پایین را قبول نمیکند.
️ فاز دوم) رشد شدید نقدینگی
عوامل زیر منجر به بیارزش شدن ریال تا سطح درست ۷۰۳۰ تومان شدند:
۱) بانکهای تجاری سود سپردهها را از محل اضافه برداشت از منابع بانک مرکزی پرداخت کردند. در تیر ۱۳۹۴ نرخ رشد سالانهی نقدینگی به سطح بسیار بالای ۴۲ درصد رسید. این نقدینگی به طور هوشمندانهای وارد بازار ارز میشد.
۲) در دی ۱۳۹۶ پس از اعتراضات سپردهگذاران مؤسسات مالی و اعتباری غیرمجاز، متأسفانه در یک اقدام ناعادلانه و ناکارآ از حق تمام مردم ایران برای پرداخت پول گروهی سفتهباز سوداگر استفاده شد که همین عامل اصلی تشکیل حباب بود. اندکی پیش از این قلهی ۴۱۵۲ تومان شکسته شده بود.
۳) بانک مرکزی ترجیح داد و اعلام کرد که ذخایر ارزی را عرضه نمیکند.
۴) تکنیکالیستها تشخیص روند سفتهبازانه دادند.
نرخ دلار از ۲۸۸۰ تا ۷۰۳۰ تومان در مجموع ۱۴۴ درصد افزایش یافت که دقیقاً با بهرهی مرکب ۵ سالهی نظام بانکی یعنی سالانه ۲۰ درصد برابر است. این نشان میدهد که این بهرهها بابت هیچ و پوچ بوده و علت نابودی ریال ایران بودند.
در پایان این فاز دولت به اشتباه اعلام کرد که تمامی تقاضای ارزی را در نرخ ۴۲۰۰ تومان پاسخ میدهد.
️ فاز سوم) رسانه، حباب و اشتباه بازار
این فاز دقیقاً با خروج آمریکا از توافق هستهای شروع شد و توسط رسانههای اجتماعی به شدت تغذیه شد. بازار ارز تبدیل به یک بازار سهام شد و با ورود عوام نرخ رشد ارز شدت گرفت. این افراد به دلار برای مبادلات خارجی نیاز نداشتند، فقط فکر میکردند که فرد دیگری وجود دارد که دلار را از آنها گرانتر بخرد. این بازی تا قیمت ۱۹۳۵۶ تومان و پایان هدف زمانی ادامه داشت. در این لحظه شخص جدیدی وجود نداشت که دلار را به قیمت بالاتر بخرد.
️ فاز چهارم) ترکیدن حباب و هدف ۹۱۷۳ تومانی
در فاز کنونی دو سیاست پولی در حال اجرا است. یک سیاست، افزایش نرخ هدف بانک مرکزی به سطحی بسیار بالاتر از ۴۲۰۰ تومان است. بانک مرکزی در نرخی مانند ۹۱۷۳ تومان به راحتی میتواند عملیات بازار باز را انجام دهد. سیاست دوم دستور برگرداندن منابع ریالی بانک مرکزی است؛ بنابراین، بانکهای تجاری مجبور هستند مجدداً تقاضای خود برای ریال را یا با فروش ارز یا با فروش طلا و ملک افزایش دهند که این به کاهش نرخ برابری دلار به ریال کمک میکند.