تخریب هویت تاریخی،چرا؟!
تاریخ و هویت ملی ایران قطعا یکی از عجایب جهان هستی بشمارمی آید. از دوران پیش ازتاریخ و دوران باستانی و بعداز حمله خونبار اعراب درزمان خلیفه ثانی (عمربن خطاب)تا دوران دولت ها و جنبش های مقاومت ملی و تا دوران معاصر و حال، سرگذشتی عظیم ، غنی و پربار در دل خود دارد .
طی گذشت تاریخ چندهزارساله ایران تاکنون آثار بسیارارزشمند معماری ازاین دوران بجای مانده که به صورت کامل یا تخریب شده در اثرگذشت سالیان طولانی برای بازدید جهانیان همچنان استوار مانده و هر بیننده ای را جذب می کند و در خاطرش ماندگار می ماند. بافت های تاریخی ایران در دوران مختلف تاریخی درهنر معماری بسیار تاثیر گذار بوده و هست.
گچ بری ، ستون و سرستونها،طاق ها و پنجره ها نوع معماری خاص قلعه ها و آرامگاه آنچنان در سیر معماری ایران و جهان تاثیرگذاشته که می توان امروزه این تاثیرات را در ساخت و سازهای جدید بین المللی مشاهده کرد .
دراین نوشتار بنا نداریم تا بصورت تخصصی به هنر معماری تاریخی ایران بپردازیم چراکه مسئله ایست وسیع و تخصصی که دراین مقال نمی گنجد .
بافت های تاریخی که اغلب درحصار شهر ، آسمان خراش و ساختمان های سیمانی قرار گرفته و گاه و بی گاه با بی مهری و کم توجهی ها مواجه می شوند. بارها شاهد تخریب خانه های تاریخی و سایت های پژوهشی را شاهد بوده و هستیم.
اما این سوال پیش می آید چرا این اتفاق می افتد ؟
مگر وزارت میراث فرهنگی مسئولیت حفاظت از بافت ها ندارد؟
وزارت میراث فرهنگی بامشارکت معاونت شهرسازی شهر ها موظف به حفاظت و مرمت بافت های تاریخی هستند . اعم ازخانه، گورستان، مراکز مذهبی تاریخی و .... که برای این وظیفه بودجه ای نیز اختصاص می یابد که هرسال تحویل این ارگان ها می شود. اما آیا ازاین بودجه به درستی استفاده می شود؟ با نگاهی دقیق به انچه بر سر بافت و ابنیه تاریخی می آید یم توان به این نتیجه رسید که این بودجه اگر برای نگهداری این مراکز مصرف می شد، پس چرا گاه بیگاه اخبار و تصاویری از تخریب و بی اهمیتی بافت های تاریخی می بینیم.
اکنون، بار دیگر اخبار از بی برنامگی در آرامستان تاریخی (ابن بابویه ) است که مشاهیر بزرگی درآن مدفون هستند . تخریب سنگ های موازی که قدمتی دارند و سرگذشتی . دوسال قبل شاهد تخریب شبانه ( مهمانخانه تاریخی مقدم) شهرستان بروجرد و چندسال قبل تر تخریب ساختمان تاریخی این شهر ستان، تخریب خانه (عارف قزوینی) ، تخریب( خانه نائل) اصفهان، تخریب دوخانه تاریخی در مجاورت حرم شاهچراغ شیراز، (خانه تاریخی شعبان زاده) خرم آباد ، چندین خانه در خراسان و تخریب ۸۰۰ خانه تاریخی طی پانزده سال در تهران اتفاق افتاده است. البته تخریب چندین سالن سینما و خانه تئاتر و ساخت پاساژ تجاری و پارکینگ عمومی بجای آنها نیز روی داده است.
بی مهری ها در همه جای ایران در حق ابنیه و بافت تاریخ طی سال های گذشته تاکنون بوده و هست که اسناد آن هم در دنیای مجازی معتبر قابل رویت است. مگرنمی توان ازاین بافت ها درآمد ارزی ، گردشگری و فرهنگی داشت؟ پس چرا هویت مان را تخریب می کنیم ؟ مسئله این است!
چرا صنعت گردشگری را کم رنگ می کنیم؟ چرا توجهی به اقتصاد غیر نفتی نداریم این هویت عظیم ملی می تواند برای اقتصاد تحریم شده سه دهه اخیر مرهمی باشد. اگر هویت را نمی خواهید پس به فکر استفاده درست بودجه میراث فرهنگی و اقتصاد گردشگری باشید . بی برنامگی میراث فرهنگی درتقریبا دو دهه اخیر ضربه هایی به بافت تاریخی که می تواند کمکی برای اقتصاد و شغل مردم باشد وارد کرده است.
آیا بافت های تاریخی ما نکارآمد و بی اهمیت هستند ؟ که مورد بی مهری قرارگرفته و صدایش به کسی نمی رسد؟
بافت تاریخی که برخی به غلط به آن بافت فرسوده یا ناکارآمد میگویند در واقع سند هویت هر شهر است. در طول تاریخ شهرها تحولات زیادی را طی میکند که بر معماری، ساختار شهری، پیکربندی بافت شهری، جهت توسعه و تغییر مراکز حساس و مهم اثر میگذارد؛ اگر این تغییرات بر مبنای یک الگوی مشخص باشد نشان میدهد شهر و شهروندانش در مسیر تکامل قرار دارد، اما گاه پس از مدتی مشخص میشود معماری شهری فاقد استحکام و نمای شهری کسلکننده و ناخوشایند شده یا پیوستگی اجتماعی کاهش یافته یا شیوه شهرسازی بر اساس الگویی تکراری شکل میگیرد که نتیجه آن رکود اقتصادی، فرهنگی و معماری است؛ در این گونه موارد شهرشناسان با بهرهگیری از مولفههای اساسی موجود در بافت تاریخی، میتوانند در برنامهریزی میانمدت و بلندمدت شهر و شهروندانش را به همان اصول صحیح و کارآمد اولیه بازگردانند. بنابراین بافت تاریخی حکم نوشدارویی را دارد که شهر را از زوال یا مرگ نجات میدهد. بافت تاریخی مولفههایی دارد که سبب ارزشمندی آن میشود. انتساب به دوره مشخص تاریخی، رعایت الگوهای معماری سنتی و اصیل، کارآمدی در زمان احداث و گاه استمرار کارآمدی حتی تا زمان حاضر، امکان نگارش سند تاریخی بنا بر اساس مقتضیات زمان و شواهد موجود و استفاده از مصالح ساختمانی متناسب با دوره تاریخی معین باعث تمایز و برتری بناهای بافت تاریخی می شود که حتی پس از گذشت چند سده همچنان مقاوم است. مانند میدان نقشجهان اصفهان، بازار تبریز، حرم رضوی در مشهد و گنبد سلطانیه زنجان و بافت شهری کهن پیرامون آنها، اما بافت فرسوده از نظر قدمت کمتر از بافت تاریخی است و اگر با آن قدمتی مشابه داشته باشد کاملا تخریب شده به گونهای که امکان مرمت آن نیست و هیچ ارزش تاریخی هم ندارد. بافت فرسوده مخصوصا اگر دچار ریزش یا فرونشست شده باشد برای منازل و اماکن اطراف خطرناک هم هست و باید فورا تخریب و تغییر کاربری داده شود.
بافت ناکارآمد مناطقی است که به صورت موقت ایجاد شده و اکنون دیگر رها شده یا کارایی آن از بین رفته است. مانند میدانگاههای قدیمی، منازلی که در کوچ موقت سکنه شهری ایجاد شده و اکنون خالی از سکنه است. البته شاید در بعضی شهرها دقیقا نتوانیم بین بافت فرسوده و ناکارمد تفاوت قائل شویم ولی قطعا بین بافت بافت تاریخی با دیگر بافتهای شهری تفاوت وجود دارد.
درپایان باید به یکی دیگراز عوامل تخریب بافت های تاریخی توجه کنیم که مربوط به ساخت و ساز بی رویه و غیراصولی است.
متاسفانه قوانین مالکیت در کشور ما عمومی است و بر همین اساس نمیتوان مالک خانهها و ابنیه تاریخی را از بعضی دخل و تصرفات منع کرد؛ درحالی که در کشوری مانند نروژ یا انگلستان، وارثان ابنیه واقع شده در بافت تاریخی شهر باید قوانین ویژهای را درخصوص فروش، تغییرکاربری، تعمیرات، سکونت و ... رعایت کنند. متقاضیان خرید در این بخش شهر هم باید اهلیت لازم را داشته باشند و مثلا اگر در گذشته سابقه آسیب رساندن به بنای تاریخی را دارند از خرید منع میشوند یا باید وثایق سنگین بسپارند.
پدیده برجسازی که از میانه دهه ۷۰ آغاز و تا اواخر دهه ۸۰ در اوج خود قرار داشت نیز باعث شد بخش زیادی از بافت تاریخی شهری تخریب و به ساختمانهای بلندمرتبه تبدیل شود.
چون اکثرا بافت تاریخی در هسته مرکزی شهری قرار دارد و عمدتا تمرکز اماکن تجاری در آن زیاد است، برخی سرمایهگذاران اقدام به احداث سیتیسترها یا فروشگاههای زنجیرهای در این قسمت میکنند در حالی که مدیریت شهری باید اصناف کوچک و سنتی را در این قسمت دایر کند.
به امید فرهنگ سازی حفاظت از هویت و تاریخ سرزمین مان ایران.
طی گذشت تاریخ چندهزارساله ایران تاکنون آثار بسیارارزشمند معماری ازاین دوران بجای مانده که به صورت کامل یا تخریب شده در اثرگذشت سالیان طولانی برای بازدید جهانیان همچنان استوار مانده و هر بیننده ای را جذب می کند و در خاطرش ماندگار می ماند. بافت های تاریخی ایران در دوران مختلف تاریخی درهنر معماری بسیار تاثیر گذار بوده و هست.
گچ بری ، ستون و سرستونها،طاق ها و پنجره ها نوع معماری خاص قلعه ها و آرامگاه آنچنان در سیر معماری ایران و جهان تاثیرگذاشته که می توان امروزه این تاثیرات را در ساخت و سازهای جدید بین المللی مشاهده کرد .
دراین نوشتار بنا نداریم تا بصورت تخصصی به هنر معماری تاریخی ایران بپردازیم چراکه مسئله ایست وسیع و تخصصی که دراین مقال نمی گنجد .
بافت های تاریخی که اغلب درحصار شهر ، آسمان خراش و ساختمان های سیمانی قرار گرفته و گاه و بی گاه با بی مهری و کم توجهی ها مواجه می شوند. بارها شاهد تخریب خانه های تاریخی و سایت های پژوهشی را شاهد بوده و هستیم.
اما این سوال پیش می آید چرا این اتفاق می افتد ؟
مگر وزارت میراث فرهنگی مسئولیت حفاظت از بافت ها ندارد؟
وزارت میراث فرهنگی بامشارکت معاونت شهرسازی شهر ها موظف به حفاظت و مرمت بافت های تاریخی هستند . اعم ازخانه، گورستان، مراکز مذهبی تاریخی و .... که برای این وظیفه بودجه ای نیز اختصاص می یابد که هرسال تحویل این ارگان ها می شود. اما آیا ازاین بودجه به درستی استفاده می شود؟ با نگاهی دقیق به انچه بر سر بافت و ابنیه تاریخی می آید یم توان به این نتیجه رسید که این بودجه اگر برای نگهداری این مراکز مصرف می شد، پس چرا گاه بیگاه اخبار و تصاویری از تخریب و بی اهمیتی بافت های تاریخی می بینیم.
اکنون، بار دیگر اخبار از بی برنامگی در آرامستان تاریخی (ابن بابویه ) است که مشاهیر بزرگی درآن مدفون هستند . تخریب سنگ های موازی که قدمتی دارند و سرگذشتی . دوسال قبل شاهد تخریب شبانه ( مهمانخانه تاریخی مقدم) شهرستان بروجرد و چندسال قبل تر تخریب ساختمان تاریخی این شهر ستان، تخریب خانه (عارف قزوینی) ، تخریب( خانه نائل) اصفهان، تخریب دوخانه تاریخی در مجاورت حرم شاهچراغ شیراز، (خانه تاریخی شعبان زاده) خرم آباد ، چندین خانه در خراسان و تخریب ۸۰۰ خانه تاریخی طی پانزده سال در تهران اتفاق افتاده است. البته تخریب چندین سالن سینما و خانه تئاتر و ساخت پاساژ تجاری و پارکینگ عمومی بجای آنها نیز روی داده است.
بی مهری ها در همه جای ایران در حق ابنیه و بافت تاریخ طی سال های گذشته تاکنون بوده و هست که اسناد آن هم در دنیای مجازی معتبر قابل رویت است. مگرنمی توان ازاین بافت ها درآمد ارزی ، گردشگری و فرهنگی داشت؟ پس چرا هویت مان را تخریب می کنیم ؟ مسئله این است!
چرا صنعت گردشگری را کم رنگ می کنیم؟ چرا توجهی به اقتصاد غیر نفتی نداریم این هویت عظیم ملی می تواند برای اقتصاد تحریم شده سه دهه اخیر مرهمی باشد. اگر هویت را نمی خواهید پس به فکر استفاده درست بودجه میراث فرهنگی و اقتصاد گردشگری باشید . بی برنامگی میراث فرهنگی درتقریبا دو دهه اخیر ضربه هایی به بافت تاریخی که می تواند کمکی برای اقتصاد و شغل مردم باشد وارد کرده است.
آیا بافت های تاریخی ما نکارآمد و بی اهمیت هستند ؟ که مورد بی مهری قرارگرفته و صدایش به کسی نمی رسد؟
بافت تاریخی که برخی به غلط به آن بافت فرسوده یا ناکارآمد میگویند در واقع سند هویت هر شهر است. در طول تاریخ شهرها تحولات زیادی را طی میکند که بر معماری، ساختار شهری، پیکربندی بافت شهری، جهت توسعه و تغییر مراکز حساس و مهم اثر میگذارد؛ اگر این تغییرات بر مبنای یک الگوی مشخص باشد نشان میدهد شهر و شهروندانش در مسیر تکامل قرار دارد، اما گاه پس از مدتی مشخص میشود معماری شهری فاقد استحکام و نمای شهری کسلکننده و ناخوشایند شده یا پیوستگی اجتماعی کاهش یافته یا شیوه شهرسازی بر اساس الگویی تکراری شکل میگیرد که نتیجه آن رکود اقتصادی، فرهنگی و معماری است؛ در این گونه موارد شهرشناسان با بهرهگیری از مولفههای اساسی موجود در بافت تاریخی، میتوانند در برنامهریزی میانمدت و بلندمدت شهر و شهروندانش را به همان اصول صحیح و کارآمد اولیه بازگردانند. بنابراین بافت تاریخی حکم نوشدارویی را دارد که شهر را از زوال یا مرگ نجات میدهد. بافت تاریخی مولفههایی دارد که سبب ارزشمندی آن میشود. انتساب به دوره مشخص تاریخی، رعایت الگوهای معماری سنتی و اصیل، کارآمدی در زمان احداث و گاه استمرار کارآمدی حتی تا زمان حاضر، امکان نگارش سند تاریخی بنا بر اساس مقتضیات زمان و شواهد موجود و استفاده از مصالح ساختمانی متناسب با دوره تاریخی معین باعث تمایز و برتری بناهای بافت تاریخی می شود که حتی پس از گذشت چند سده همچنان مقاوم است. مانند میدان نقشجهان اصفهان، بازار تبریز، حرم رضوی در مشهد و گنبد سلطانیه زنجان و بافت شهری کهن پیرامون آنها، اما بافت فرسوده از نظر قدمت کمتر از بافت تاریخی است و اگر با آن قدمتی مشابه داشته باشد کاملا تخریب شده به گونهای که امکان مرمت آن نیست و هیچ ارزش تاریخی هم ندارد. بافت فرسوده مخصوصا اگر دچار ریزش یا فرونشست شده باشد برای منازل و اماکن اطراف خطرناک هم هست و باید فورا تخریب و تغییر کاربری داده شود.
بافت ناکارآمد مناطقی است که به صورت موقت ایجاد شده و اکنون دیگر رها شده یا کارایی آن از بین رفته است. مانند میدانگاههای قدیمی، منازلی که در کوچ موقت سکنه شهری ایجاد شده و اکنون خالی از سکنه است. البته شاید در بعضی شهرها دقیقا نتوانیم بین بافت فرسوده و ناکارمد تفاوت قائل شویم ولی قطعا بین بافت بافت تاریخی با دیگر بافتهای شهری تفاوت وجود دارد.
درپایان باید به یکی دیگراز عوامل تخریب بافت های تاریخی توجه کنیم که مربوط به ساخت و ساز بی رویه و غیراصولی است.
متاسفانه قوانین مالکیت در کشور ما عمومی است و بر همین اساس نمیتوان مالک خانهها و ابنیه تاریخی را از بعضی دخل و تصرفات منع کرد؛ درحالی که در کشوری مانند نروژ یا انگلستان، وارثان ابنیه واقع شده در بافت تاریخی شهر باید قوانین ویژهای را درخصوص فروش، تغییرکاربری، تعمیرات، سکونت و ... رعایت کنند. متقاضیان خرید در این بخش شهر هم باید اهلیت لازم را داشته باشند و مثلا اگر در گذشته سابقه آسیب رساندن به بنای تاریخی را دارند از خرید منع میشوند یا باید وثایق سنگین بسپارند.
پدیده برجسازی که از میانه دهه ۷۰ آغاز و تا اواخر دهه ۸۰ در اوج خود قرار داشت نیز باعث شد بخش زیادی از بافت تاریخی شهری تخریب و به ساختمانهای بلندمرتبه تبدیل شود.
چون اکثرا بافت تاریخی در هسته مرکزی شهری قرار دارد و عمدتا تمرکز اماکن تجاری در آن زیاد است، برخی سرمایهگذاران اقدام به احداث سیتیسترها یا فروشگاههای زنجیرهای در این قسمت میکنند در حالی که مدیریت شهری باید اصناف کوچک و سنتی را در این قسمت دایر کند.
به امید فرهنگ سازی حفاظت از هویت و تاریخ سرزمین مان ایران.