اقتصادسرآمد- جنگ انتخابی رئیس‌جمهور آمریکا علیه ایران، بار دیگر اهمیت ژئوپلتیکی یکی از مهمترین تنگه‌های آبی زمین را پررنگ‌ ساخت؛ تنگه هرمز که این روزها بیش از هر زمان دیگری به تیتر نخست رسانه‌ها تبدیل شده است. تنگه‌ای که همزمان با آغاز تجاوز نظامی آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران، از سوی جمهوری اسلامی ایران با محدودیت‌هایی در عبور و مرور مواجه شد و بسیاری از معادلات جهان در حوزه‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی را برهم زد. در میانه این هیاهوهای منتشر شده در رسانه‌ها، واقعیاتی هم خواسته یا ناخواسته نادیده گرفته شدند تا بسته بودن تنگه هرمز به یکی مهمترین معضلات «دونالد ترامپ» رئیس ‌جمهور آمریکا تبدیل شده و جنگ آغاز شده از سوی او را با ابهامات بیشتری روبرو سازد.
به گزارش اقتصادسرآمد، چرایی محدودیت تردد در یکی از مهمترین کانال‌های آبی جهان، مهمترین پرسشی است که پاسخ به آن می‌تواند چگونگی بازگشایی آن را حکایت کند. تحمیل جنگ بر ایران، امنیت را در تنگه هرمز به خطر انداخته و این اصلی غیرقابل انکار در میانه تمام تهدیدات آمریکاست.

عامل محدودیت تردد در تنگه چیست
پرسش آمده این است: بنیادی‌ترین موضوعی که همه تحلیلگران و سیاستمداران جهان در بررسی و تصمیم‌گیری درباره چالش تنگه هرمز باید به آن پاسخ دهند. آبراهی که نه به عنوان بخشی از آب‌های بین‌المللی که جزئی از آب‌های سرزمینی ایران و عمان تعریف شده و سال‌ها محل عبور و مرور کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها بوده به آنکه در فرایند این آمد و شد خللی به وجود آمده باشد. با چنین پیشینه‌ای، بسیار طبیعی خواهد بود که افکار عمومی جهان این پرسش را مطرح کنند که چرا به یکباره محدودیت در آمد و شد این آبراهه به تیتر اول رسانه‌ها تبدیل شد. پاسخ این پرسش را دستگاه سیاست خارجی و «سید عباس عراقچی» وزیر امور خارجه ایران در یک ماه گذشته، به تاکید و تصریح در همه گفت‌وگوهای کوتاه و بلند خود داده است. پاسخی که اگر پروپاگاندای رسانه‌ای اجازه دهد می‌توان به معقول بودن آن پی برد. 

جنگ روایت‌ها در هرمز؛ عامل محدودیت تردد در تنگه چیست؟
در شرایطی که دشمن متجاوز علیه تمامیت ارضی کشوری، نیروهای خود را در مرزهای آبی آن کشور مستقر کرده باشد، بسیار معقول و طبیعی خواهد بود که کشور مورد هجوم، اجازه استفاده از حریم دریایی خود را به کشور یا کشورهای متخاصم ندهد و این اصل بدیهی در حقوق بین‌الملل بار دیگر در همان گفت‌وگو عراقچی با همتای فرانسوی خود مورد اشاره قرار گرفته و وزیر امورخارجه تصریح کرده است که این آبراهه بر روی شناورهای طرف‌های دخیل در تجاوز نظامی علیه ایران بسته است و این تصمیم بر مبنای اصول حقوق بین الملل و به منظور جلوگیری از سوء استفاده متجاوزان از تنگه هرمز برای اجرای حملات غیرقانونی علیه ایران اتخاذ شده است.
همچنین رئیس دستگاه دیپلماسی این استدلال را در گفت‌وگو با شبکه خبری الجزیره هم مطرح کرده و گفته طبیعی است که در زمان جنگ به دشمنانمان نمی توانیم اجازه دهیم از آب های داخلی ما برای تردد استفاده کنند. وی همچنین در تماس تلفنی با آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد خواستار توجه جامعه جهانی به منبع اصلی ناامنی تحمیل‌شده بر منطقه و تنگه هرمز، یعنی تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی شد و تصریح کرد: وضعیت تنگه هرمز را نمی‌توان بدون توجه به وضعیت کلی منطقه مد نظر قرار داد، چرا که اخلال در کشتیرانی در تنگه هرمز ناشی از جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی است و هر کشور یا نهاد بین‌المللی که دغدغه صلح و امنیت دارد باید مسئولانه و بدون مماشات، جنایات این دو رژیم را محکوم کرده و خواستار توقف تجاوز نظامی آنها علیه ملت ایران شود.
«کاظم غریب‌آبادی» معاون حقوقی و بین‌الملل وزیر امور خارجه هم بر این موضوع تاکید کرده و گفته است: پیش از جنگ تنگه هرمز باز بود و تردد به راحتی انجام می‌شد. طبیعی است وقتی که ما با اقدام تجاوز مواجه می شویم عبور و مرور با مشکلات اساسی روبه رو می شود و این نتیجه اقدام تجاوزکارانه است. ما هم اکنون در جنگ هستیم و نمی توان انتظار داشت قواعد قبل از جنگ بر شرایط جنگی حاکم باشد. ما با دو کشور متجاوز و برخی کشورهای دیگر مواجه هستیم که از تجاوز حمایت می کنند لذا طبیعتا باید محدودیت ها و ممنوعیت هایی وضع شود».
«اسماعیل بقائی» سخنگوی وزارت امور خارجه هم با تاکید بر اینکه تنگه هرمز قبل از ۲۸ فوریه باز بود؛ درباره دلایل تصمیم ایران برای اتخاذ اقدامات خاص درباره عبور کشتی‌ها و شناورها، دلیل آن را بسیار ساده توصیف کرد و گفت که ایران باید اطمینان حاصل کند که متجاوزان، کشتی‌ها و شناورهای آنها از این آبراه برای انجام تجاوز نظامی علیه ایران سوءاستفاده نکنند و این بر اساس حقوق بین‌الملل است.
به نظر می‌رسد تاکید ایران بر دلیل شرایط به وجود آمده از این روست که این موضوع اهمیت ویژه‌ای هم برای جامعه جهانی و هم کشورها و دولت‌هایی دارد که از این آبراه استفاده می‌کنند، آن‌ها باید بدانند که معضلی که امروز ملل جهان با آن دست به گریبان هستند نه از سوی ایران که به سبب زیاده‌خواهی‌ها و جنگ‌طلبی‌های آمریکا و اسرائیل به وجود آمده است و اگر خواسته‌ای است باید از آن‌ها خواسته شود.در این میان گرچه برخی فشارهای سیاسی بر مبنای حقوق بین‌الملل علیه ایران مطرح می‌شود اما در میان تمام معاهدات در این حوزه، تهران عضو کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو است که عبور و مرور از آبراه‌های جهان را مشمول عبور بی‌ضرر از آب‌های سرزمینی کشورهای کرده است. این عبور بی‌ضرر اما امروز تبدیل به ابزاری برای جنگ و حمله نظامی علیه ایران شده و طبیعی است که جمهوری اسلامی ایران اجازه چنین عبور و مروری را به کشتی‌های متعلق به کشورهای متخاصم ندهد.

تاکید تهران بر تعامل با کشورهای غیرمتخاصم
«تردد شناورهای متعلق به سایر کشورها با هماهنگی با مراجع صلاحیت‌دار ایرانی در حال انجام است». این جمله عراقچی و مضمون نزدیک به آن بارها از زمان آغاز جنگ علیه ایران و محدودیت‌های موجود در آبراه هرمز از سوی مقامات جمهوری اسلامی ایران بارها اعلام شده است. سیاستی که ریشه در صلح‌خواهی تهران و مسئولیت‌پذیری کشور، حتی در میانه جنگ دارد. موضوعی که عراقچی در گفت‌وگو با «ماریا ترزا پی لازارو» وزیر امور خارجه فیلیپین هم به آن اشاره و تصریح کرده بود: جمهوری اسلامی ایران با رویکردی مسئولانه و علیرغم ناامنی تحمیلی بر منطقه و تنگه هرمز، برای تردد ایمن شناورها و کشتی‌های غیرمتخاصم، از طریق هماهنگی با مراجع ذیصلاح ایرانی تسهیلات لازم را فراهم کرده است.
این مهم در گفت‌وگو با «سرگئی لاوروف»، همتای روسی عراقچی هم تکرار شد و وی گفت که در حال حاضر، تردد شناورهای کشورهایی که در تجاوز نظامی علیه ایران دخیل نیستند، با هماهنگی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی از تنگه هرمز برقرار است.
جمهوری اسلامی ایران از همان ابتدا هم تاکید کرده بود که تنگه هرمز برای همه جز کشتی های آمریکا و متحدانش باز است و امروز این باز بودن همزمان با عبور کشتی کشورهای مختلف از ترکیه و عراق تا فرانسه و اندونزی به روشنی مشخص است. اینکه اما چرا برخی از کشورها با وجود آنکه در تجاوز اخیر علیه جمهوری اسلامی ایران دخالتی نداشتند اما از این آبراه عبور نمی‌کنند ریشه در ریسکی دارد که همزمان با این تجاوز نه فقط در هرمز که در همه بخش‌های منطقه به وجود آمده است و به همین دلیل رئیس دستگاه دیپلماسی تاکید دارد که تنگه هرمز بسته نشده است و توقف کشتی‌ها به‌خاطر ترس شرکت‌های بیمه از «جنگ انتخابی» است که آمریکا و رژیم اسرائیل آغاز کرده‌اند، نه ایران.
وزیر امور خارجه در مصاحبه با شبکه MS Now هم به صراحت گفته است که «تنگه هرمز تنها برای نفتکش‌ها و کشتی‌هایی بسته شده که متعلق به دشمنان ما هستند؛ یعنی کسانی که علیه ما حمله می‌کنند و متحدان آن‌ها. دیگران آزادند که عبور کنند، هرچند بسیاری از آن‌ها به‌دلیل نگرانی‌های امنیتی ترجیح می‌دهند عبور نکنند و این مسئله ارتباطی به ما ندارد. در عین حال نفتکش‌ها و کشتی‌های زیادی همچنان از تنگه هرمز عبور می‌کنند. بنابراین می‌توانم بگویم این تنگه بسته نشده است؛ بلکه تنها برای کشتی‌ها و نفتکش‌های آمریکایی و اسرائیلی بسته است، نه برای دیگران.»
سخنگوی وزارت امور خارجه هم در گفت‌وگو با خبرگزاری یونهاب کره‌جنوبی با تاکید بر اینکه کشتی‌های متعلق به طرف های غیرمتخاصم، می‌توانند پس از هماهنگی‌های لازم با مقامات ما از تنگه هرمز عبور کنند، توضیح داده است که این هماهنگی فقط برای اطمینان از این است که آن‌ها بتوانند با امنیت از تنگه هرمز عبور کنند و تا به حال هم بسیاری از کشتی‌ها از جمله کشتی‌های کره‌جنوبی پس از هماهنگی با نیروهای مسلح ما از تنگه هرمز عبور کرده‌اند.

آنچه برای تهران اولویت دارد- آینده عبور و مرور از تنگه هرمز
جمهوری اسلامی ایران و سلطنت عمان به عنوان دو کشوری که تنگه هرمز در آب‌های سرزمینی آن‌ها قرار دارد، بر اساس منطق و عرف بین‌الملل مهمترین طرف‌هایی هستند که باید و می‌توانند درباره آینده عبور و مرور کشتی‌ها و نفت‌کش‌ها طرح خود را چیده و پیشنهادات خود را به کشورهای دیگر ارائه دهند. در این زمینه غریب‌آبادی از تدوین پروتکلی به همراه عمان خبر و توضیح داده است: ما در حال بررسی های لازم در این زمینه هستیم که در شرایط صلح هم پروتکلی را با عمان بعنوان کشور ساحلی دیگر برای تضمین عبور ایمن کشتی‌ها مورد توافق قرار دهیم تا تمامی عبورها بر اساس توافق و الزامات ایمنی انجام شود. طبیعتا این الزامامات به معنای محدودیت نخواهد بود بلکه برای تسهیل و تضمین عبور ایمن و ارائه خدمات بهتر به کشتی هایی است که از این مسیر عبور می کنند. غریب آبادی درباره اینکه آیا تعرفه‌ای اخذ خواهد شد یا نه، یا خدماتی ارائه خواهد شد و چقدر خواهد بود، تاکید کرده است که این پروتکل در مراحل نهایی خود قرار دارد و در حال حاضر یک مقدار خام و زودهنگام است، چون این‌ها در دست بررسی است و باید دقیقاً دید چه هزینه‌های جدیدی برای دو کشور ساحلی تحمیل خواهد شد. دو نکته بسیار مهم در این پروتکل جدید وجود دارد؛ تسهیل عبور و تضمین ایمنی، که بالاخره هزینه‌هایی برای دو کشور ساحلی خواهد داشت.
واقعیت آن است که سیاست ایران در قبال تنگه هرمز نه یک تصمیم ناگهانی یا صرفاً تاکتیکی، بلکه واکنشی در چارچوب منطقی حقوقی متاثر از شرایط امنیتی حاصل از آغاز جنگ است. در این دکترین راهبردی تهران تلاش می‌کند از یک سو به ریشه مشکل پرداخته و از سوی دیگر با ایجاد تمایز موثر میان کشورهای متخاصم و غیرمتخاصم، ترامپ را بیش از پیش در میدان زیاده‌خواهی‌های خود تنهاتر سازد. بر این اساس بسیاری از کشورها بی‌آنکه درگیر همراهی و اتحاد با رئیس‌جمهور آمریکا شوند؛ کشتی‌های خود را از این باریکه عبور داده و تا حدودی جریان اقتصادی در جهان را حفظ می‌کنند و به این ترتیب تهران از شکل‌گیری اتحاد و اجماعی علیه خود تا حدود زیادی دستکم تا به امروز پیشگیری کرده است.
گرچه پروتکل‌های مورد بحث و بررسی میان تهران و مسقط برای اجرا نیازمند حداقلی از امنیت و ثبات در تنگه هستند اما در صورت تداوم این همکاری‌ها می‌توان به آینده تامین امنیت در این بخش از منطقه بدون دخالت و حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای امیدوار بود.
در نهایت آینده تنگه هرمز را کشورهایی که این آبراه در آن‌ها قرار دارد تعیین خواهند کرد اما برای تهران آنچه بیش از هر موضوع دیگری اهمیت دارد تضمین امنیت این بخش از مرزها و قلمرو سرزمینی خود است. از این رو از هر ابزاری برای چنین تامینی بهره خواهد گرفت و این مهم را ایالات متحده آمریکا باید به خوبی در یک ماه اخیر درک کرده باشد. اگر چنین درکی در ترامپ به وجود آید نیازی به تهدیدات زیرساختی علیه ایران نخواهد بود اما در صورت عدم چنین درکی هیچ تهدید و موشک و زوری نمی‌تواند تنگه هرمز را برای کشتی‌های آمریکایی امن سازد.