به گزارش اقتصادسرآمد،  بررسی گزارش‌های رسمی منتشر شده از سوی دستگاه‌های مربوطه و وزارت نیرو حاکی از این است که حجم فعلی ذخایر آبی کشور به ۱۶ میلیارد و ۷۸۰ میلیون مترمکعب رسیده؛ در حالی‌که سال گذشته این رقم ۲۲ میلیارد و ۵۶۰ میلیون مترمکعب بود. به‌عبارتی اکنون تنها ۳۲ درصد ظرفیت سدهای کشور پر است و ۶۸ درصد آن‌ها خالی مانده‌اند. در سطح استانی نیز شرایط نگران‌کننده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد ۹ استان در وضعیت نامطلوب بارش قرار دارند؛ به‌گونه‌ای‌که هیچ بارندگی ثبت نشده ۱۹ استان حداقل ترین بارش‌ها را دریافت کرده‌اند و دو استان ایلام گلستان به عنوان پر باران ترین استان‌ها از ابتدای مهر ماه تا کنون وضعیت نامطلوبی را تجربه می‌کنند. همچنین میانگین بارش‌ها از آغاز سال آبی تاکنون تنها ۵.۶ میلی‌متر گزارش شده، در حالی‌که میانگین بلندمدت ۲۹.۶ میلی‌متر و رقم سال گذشته ۲۵.۲ میلی‌متر بوده است.
در همین حال فیروز قاسم‌زاده، مدیرکل دفتر اطلاعات و داده‌های آب کشور با بیان اینکه کشور با کاهش چشمگیر بارندگی مواجه شده و یکی از کم‌بارش‌ترین دوره‌های چند سال اخیر را پشت سرمی‌گذاریم، بیان داشت: طبق آمار ایستگاه‌های مبنای وزارت نیرو، سال آبی جاری تاکنون با کاهش ۸۱ درصدی بارش نسبت به متوسط بلندمدت و افت ۷۸ درصدی نسبت به سال گذشته آغاز شده است. البته برای ارزیابی نهایی سال آبی جدید، باید زمان بیشتری بگذرد. وی با اشاره به وضعیت بارش در استان‌ها افزود: استانهای گلستان و ایلام کاهش کمتر از ۵۰ درصدی نسبت به بلندمدت داشته‌اند و سایر استان‌ها افتی بیش از ۵۰ درصد را شاهد هستند. در ۱۵ استان از جمله تهران نیز، بارش دریافتی کمتر از یک میلی‌متر یا حتی بدون بارش بوده است؛ این در حالی‌است که در دوره بلندمدت همه استان‌ها بارش دریافت کرده‌اند. قاسم‌زاده رتبه بارش کشور در دوره ۵۸ ساله را «آخر» اعلام کرد و گفت: نتایج مدل‌های پیش‌بینی بارش نیز این پاییز را به‌عنوان یکی از نامناسب‌ترین دوره‌ها از نظر تولید منابع آب نشان می‌دهد.

رقابت منابع آبی و رسوبات در سدهای کشور
شرایط اقلیمی خشک و نیمه‌خشک، بارش‌های ناهمگون و فرسایش بالای خاک در حالی اهمیت مدیرت رسوب‌گذاری در سدهای ایران را دوچندان می‌کند که آمارها نشان می‌دهد مدیریت رسوبات در این منطقه نسبت به میانگین جهانی، قابل توجه و حتی برتر است. رسوب‌گذاری در سدها یکی از واقعیت‌های اجتناب‌ناپذیر مدیریت منابع آب در جهان است و حتی پیشرفته‌ترین فناوری‌ها نمی‌تواند این فرایند طبیعی را به‌طور کامل متوقف کند. ایران همچون کشورهای دیگر با این پدیده روبه‌رو است با این تفاوت که شرایط اقلیمی خشک و نیمه‌خشک، بارش‌های ناهمگون و فرسایش بالای خاک، اهمیت این مسئله را دوچندان می‌کند، اما با وجود این چالش‌های اقلیمی، عملکرد ایران در مدیریت رسوبات نسبت به میانگین جهانی، قابل توجه و حتی برتر است.
پدیده رسوب در سدها، در همه دنیا رخ می‌دهد و اختصاصی ایران نیست، اما شناخت دقیق آن به مدیران کشور کمک کرده تا الگوی بهره‌برداری سدها را به‌گونه‌ای تنظیم کنند که آسیب‌های رسوب‌گذاری به کمترین میزان برسد، بنابراین نخستین مزیت راهبردی ایران در موضوع رسوبات، مدیریت علمی و واقع‌بینانه ساختارهای مخزنی است؛ مدیریتی که برخلاف بسیاری از کشورها، نه در گرو هزینه‌های عظیم بلکه متکی بر دانش بومی، تجربه مهندسان داخلی و فهم دقیق از رفتار حوضه‌های آبریز است.

هزینه‌های لایروبی سدها
لایروبی سدها در نگاه نخست راه‌حلی ساده به‌نظر می‌رسد، اما در عمل یکی از گران‌ترین، پیچیده‌ترین و کم‌بازده‌ترین عملیات‌های مهندسی در حوزه آب شناخته می‌شود به همین دلیل هیچ کشوری در جهان لای‌روبی گسترده مخازن را انجام نمی‌دهد. براساس استانداردهای بین‌المللی، حداقل هزینه برداشت هر متر مکعب رسوب به ۶ دلار می‌رسد، اما این عدد تنها برای شرایط بسیار ساده و دسترسی آسان است. در بیشتر سدها هزینه واقعی ۵ تا ۵۰ دلار برای هر متر مکعب است و در پروژه‌های سخت و عمیق می‌تواند به ۲۰۰ دلار یا حتی بیشتر برسد.
هنگامی که حجم رسوبات سالانه سدهای ایران که به حدود ۲۰۰ میلیون متر مکعب می‌رسد را در این ارقام ضرب کنیم، مشخص می‌شود که لای‌روبی مخازن در مقیاس ملی نه‌تنها اقتصادی نیست، بلکه از نظر بودجه‌ای غیرممکن است. مطالعات معتبر جهانی به‌صراحت می‌گویند هزینه لای‌روبی در بسیاری از سدها ۱۵ تا ۱۰۰ برابر هزینه ساخت خود سد است، در چنین شرایطی حتی کشورهای ثروتمند نیز ترجیح می‌دهند به‌جای لای‌روبی گسترده، سد جدید بسازند یا از روش‌های مدیریتی جایگزین بهره ببرند.
در شرایطی که لای‌روبی عملی و اقتصادی نیست، بهترین روش کنترل رسوبات، جلوگیری از ورود آن‌ها از مسیر بالادست است؛ رویکردی که در دنیا از آن به‌عنوان کم‌هزینه‌ترین و مؤثرترین استراتژی یاد می‌شود. آبخیزداری مجموعه‌ای از اقدامات توسعه‌ای و حفاظتی است که فرسایش خاک را کاهش می‌دهد، رواناب‌ها را کنترل می‌کند و در نهایت میزان رسوب ورودی به مخزن سد را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد.
رسوب‌گذاری نه در ایران و نه در هیچ جای جهان یک مسئله منحصربه‌فرد نیست. مطالعات جامع جهانی همچون پروژه GRILSS که اطلاعات بیش از ۱۰۱۳ سد در ۵۴ کشور را تحلیل کرده است، نشان می‌دهد که از سال ۱۹۸۷ تا ۲۰۱۰ ظرفیت ذخیره سرانه مخازن جهان ۱۹ درصد کاهش پیدا کرده و با در نظر گرفتن رسوبات این کاهش به ۲۱ درصد می‌رسد. براساس همین مطالعات، مخازن جهان سالانه حدود ۱۰۰ میلیارد تن رسوب را در خود نگه می‌دارند و جریان رسوبی رودخانه‌ها نسبت به شرایط قبل از سدسازی ۴۹ درصد کاهش یافته است، این واقعیت جهانی نشان می‌دهد که کاهش ظرفیت مخازن پدیده‌ای طبیعی، فراگیر و ناگزیر است.

کنترل بحران رسوب سدها با رویکرد بومی
مزیت راهبردی ایران در این است که برخلاف بسیاری از کشورهای ثروتمند، بحران رسوبات را نه با هزینه‌های میلیارد دلاری بلکه با رویکرد علمی، دانش بومی و مدیریت هوشمندانه منابع کنترل کرده است. کشور ما با وجود محدودیت منابع مالی، توانسته با ترکیبی از آبخیزداری، اصلاح الگوی مصرف، مدیریت فصلی مخازن و بهره‌گیری از تجربه چند ده ساله مهندسان داخلی، سیستم بهره‌برداری پایدار و قابل توجهی برای سدها ایجاد کند. این واقعیت نشان می‌دهد که ایران در حوزه مدیریت آب، اگرچه با چالش‌هایی بزرگ روبه‌رو است، اما توان مدیریتی و مهندسی آن قابل توجه و حتی در بسیاری موارد قابل تقدیر است.
آینده مدیریت رسوبات در ایران نیز بر پایه همین اصول یعنی حرکت به‌سمت روش‌های پایدار، کم‌هزینه، محیط‌زیست‌محور و سازگار با واقعیت‌های اقلیمی شکل خواهد گرفت. با تقویت آبخیزداری، افزایش بهره‌وری مصرف آب، سرمایه‌گذاری هدفمند در فناوری‌های ارزان‌قیمت و ادامه بهره‌برداری علمی از سدها، ایران می‌تواند دهه‌های آینده را نیز با ثبات و تعادل پشت سر بگذارد و از منابع آبی استراتژیک خود با حداکثر کارایی محافظت کند بر این اساس مسئله رسوبات نه تهدیدی حل‌ناشدنی، بلکه موضوعی قابل مدیریت است که ایران تاکنون آن را با رویکردی علمی، عقلانی و کم‌هزینه کنترل کرده و می‌تواند همچنان به‌عنوان الگوی مدیریت پایدار در منطقه مطرح باشد.