نتایج مطالعات موسسه تحقیقات آب نشان می‌دهد تراز آب دریای خزر از سال ۱۳۷۴ تاکنون بیش از ۲.۵ متر کاهش یافته و پیش‌بینی‌های مبتنی بر هوش مصنوعی و مدل‌های اقلیمی نیز تداوم این روند کاهشی را در دهه‌های آینده تأیید می‌کند.
به گزارش اقتصادسرآمد،  دریای خَزَرپهنه‌ای آبی است که از جنوب به ایران، از شمال به روسیه، از غرب به روسیه و جمهوری آذربایجان و از شرق به جمهوری‌های ترکمنستان و قزاقستان محدود می‌شود.
این دریا که گاهی بزرگ‌ترین دریاچه جهان و گاهی کوچک‌ترین دریای خودکفای کره زمین طبقه‌بندی می‌شود، بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی است. طول آن حدود ۱۰۳۰ تا ۱۲۰۰ کیلومتر و عرض آن بین ۱۹۶ تا ۴۳۵ کیلومتر است. سطح دریای خزر در حدود ۲۸ متر پائین‌تر از سطح دریاهای آزاد است.
بر اساس گزارش موسسه تحقیقات آب، معصومه بنی‌هاشمی، مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب، در باره نوسان های تاریخی سطح آب دریای خزر خاطرنشان کرد: دریای خزر به‌عنوان بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان، همواره با نوسان های طبیعی سطح آب روبرو بوده است.
وی ادامه داد: بررسی داده‌های ثبت‌شده در ایستگاه‌های ترازسنجی نزدیک به دو قرن اخیر نشان می‌دهد این دریا دوره‌های متناوب افزایش و کاهش سطح آب را تجربه کرده، اما از اواسط دهه ۱۳۷۰ شمسی تاکنون، روندی کاهشی و نسبتاً پایدار بر تراز آب آن حاکم شده است.
مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب افزود: نتایج این بررسی‌ها نشان می‌دهد تراز آب دریای خزر از سال ۱۳۷۴ تاکنون بیش از ۲۵۰ سانتی‌متر کاهش یافته است به‌گونه‌ای که حدود ۹۰ سانتی‌متر از این کاهش تنها در فاصله سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ رخ داده و میانگین تراز آب در سال ۱۴۰۳ به منفی ۲۸.۱۵ متر رسیده است.بنی هاشمی گفت: برآوردها حاکی از آن است که در چهار سال گذشته، حدود ۳۶۰ میلیارد مترمکعب از حجم آب دریای خزر کاسته شده است.
وی خاطرنشان کرد: شواهد موجود نشان می‌دهد در صورت تداوم شرایط کنونی، تراز آب دریای خزر در سال ۱۴۰۴ از رکورد حداقل تراز ثبت‌شده در ۵۰۰ سال اخیر این دریا نیز عبور خواهد کرد.مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب افزود: همچنین نرخ کاهش سالانه تراز آب که در فاصله سال‌های ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۶ حدود ۲ تا ۳ سانتی‌متر در سال بوده، در سال‌های اخیر به بیش از ۲۰ سانتی‌متر در سال افزایش یافته است.
بنی هاشمی درباره عوامل مؤثر بر نوسانات تراز آب این دریا ادامه داد: نوسان های تراز آب دریای خزر به‌طور عمده تحت تأثیر شرایط هیدرواقلیمی حوضه آبریز آن قرار دارد ورودی آب به این پهنه آبی عمدتاً از طریق رواناب رودخانه‌ها و بارش مستقیم بر سطح دریا تأمین می‌شود و تبخیر از سطح دریا، مهم‌ترین مؤلفه خروجی آن به شمار می‌رود. از این رو، تغییرات دما و شرایط اقلیمی نقش تعیین‌کننده‌ای در بیلان آبی دریای خزر ایفا می‌کند.
وی با اشاره به روند افزایشی دمای سطح آب دریای خزر خاطرنشان کرد: بررسی‌ها نشان می‌دهد میانگین دمای سطح آب در ۹ سال گذشته بالاتر از مقدار نرمال یا میانگین بلندمدت بوده و این روند افزایشی ادامه دارد.
مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب افزود: این وضعیت که همسو با پدیده گرمایش جهانی و تغییر اقلیم است، موجب افزایش تبخیر و تشدید کاهش تراز آب دریای خزر شده و روند فزاینده آن با ورودی رودخانه‌ها قابل جبران نیست؛ ضمن آنکه آورد رودخانه‌ها نیز در سال‌های اخیر از سیری نزولی برخوردار بوده است.
بنی‌هاشمی از اجرای مطالعه‌ای جامع برای پیش‌بینی تغییرات تراز آب دریای خزر تا افق ۲۰۵۰ توسط پژوهشکده مطالعات و تحقیقات منابع آب موسسه تحقیقات آب خبر داد و گفت: در این مطالعه، برای نخستین بار در سطح ملی، از دو رویکرد مستقل شامل توسعه مدل‌های بیلان آبی مبتنی بر سناریوهای اقلیمی و به‌کارگیری روش‌های هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای پیش‌بینی مستقیم تراز آب استفاده شده است.وی ادامه داد: نتایج حاصل از این مطالعات نشان می‌دهد حتی در سناریوهای خوش‌بینانه نیز احتمال کاهش معنادار تراز آب دریای خزر بسیار بالا است؛ به‌طوری که میزان کاهش تراز آب در افق ۲۵ سال آینده در سناریوی خوش‌بینانه حدود ۱.۸ متر، در سناریوی میانی حدود ۳ متر و در سناریوی بدبینانه بیش از ۴ متر پیش‌بینی می‌شود.
مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر خاطرنشان کرد: بخش عمده این کاهش ناشی از تداوم روند افزایشی دما و افزایش تبخیر سالانه از سطح دریا بوده و حتی در سناریوهای میانی نیز بهبود معناداری در بیلان آبی دریای خزر مشاهده نمی‌شود.