بنادر اصلی کشور آماده جهش نسلی هستند؟
​​​​​​​گروه راهبردی -  سعید قلیچی- بررسی گزارش‌های رسمی منتشر شده از سوی سازمان بنادر و دریانوردی کشور حاکی از رشد عملکرد در بنادر اصلی کشور است. این رشد عملکرد در دورانی خود را نشان داده است که اقتصاد جمهوری اسلامی ایران همچنان با تحریم‌های اقتصادی تحمیل شده از سوی ایالات متحده آمریکا و سایر متحدان این کشور مواجه است. در چنین شرایطی برخی از مسئولان سازمان بنادر و دریانوردی از زمینه‌سازی برای تغییر نسل بنادر اصلی کشور با هدف بهبود خدمات‌رسانی آنها و کمک به توسعه و رونق تجارت دریایی کشور خبر می‌دهند. 
به گزارش اقتصاد سرآمد، ایران با بیش از ۵۸۰۰ کیلومتر نوار ساحلی و دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد، از معدود کشورهای منطقه است که هم‌زمان به خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر متصل است. با این حال، این مزیت ژئو‌اقتصادی طی دهه‌های گذشته نتوانسته به‌طور کامل به قدرت پایدار در تجارت دریایی و لجستیک منطقه‌ای تبدیل شود؛ مسئله‌ای که امروز در بحث «تغییر نسل بنادر» بیش از هر زمان دیگری خود را نشان می‌دهد.
کارشناسان توافق دارند که مزیت‌های ژئوپلیتیک ایران بی‌بدیل است؛ دسترسی هم‌زمان به خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر، قرارگیری در مسیر اصلی کریدورهای شمال ـ جنوب و نزدیکی به بازارهای بزرگ آسیا و خاورمیانه این امکان را می‌دهد که بنادر کشور هاب‌های تولید و لجستیک منطقه‌ای شوند. با این حال، بسیاری از تحلیل‌گران تأکید می‌کنند که تاکنون این مزیت بیشتر بالقوه بوده تا بالفعل؛ به این معنی که وجود جغرافیا و منابع اولیه به تنهایی تضمین جهش نسلی نیست، بلکه نیازمند سیاست‌گذاری فعال و سرمایه‌گذاری پایدار است.

رکوردهای جدید در بنادر جنوب
سازمان بنادر و دریانوردی از افزایش نزدیک به سه‌برابری پهلودهی کشتی‌های حامل کالاهای اساسی در بندر شهید رجایی خبر داد؛ رشدی چشمگیر که در چارچوب سیاست تمرکززدایی و توزیع متوازن کالاها میان بنادر کشور رقم خورده است. سازمان بنادر و دریانوردی همچنین در گزارش خود اعلام کرده است که پهلودهی کشتی‌های حامل کالاهای اساسی در بندر شهید رجایی از ابتدای سال جاری تاکنون با رشد ۲۹۹ درصدی همراه بوده است. 
این افزایش در راستای سیاست تمرکززدایی از محل تخلیه و نگهداری کالاهای اساسی و توزیع متوازن آن‌ها بین بنادر مختلف کشور اجرا شده است. براساس این گزارش، از ابتدای سال جاری تا دهه نخست بهمن‌ماه، ۱۴ فروند کشتی حامل گندم به تناژ ۸۸۶ هزار و ۳۰۴ تن در بندر شهید رجایی پهلودهی شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته رشد قابل توجهی را نشان می‌دهد.
همچنین با افزایش تردد شناورها و به‌منظور تسریع در فرآیند تخلیه، استفاده از روش‌های حمل‌ونقل ترکیبی، ریلی و جاده‌ای در دستور کار قرار گرفته است. این اقدام موجب شده میانگین تخلیه روزانه کالا از ۸ هزار تن به ۱۷ هزار و ۵۰۰ تن افزایش یابد و نقش بندر شهید رجایی در تأمین کالاهای اساسی کشور پررنگ‌تر شود.

مزیت‌های تغییر نسل بنادر ایران
تغییر نسل بنادر موجب عبور از مدل سنتی «واردات‌محور» به مدل «لجستیک‌محور و صادرات‌محور» می‌شود. در این الگو، بنادر به محل پردازش، بسته‌بندی، مونتاژ و صادرات مجدد کالا تبدیل شده و سهم ارزش افزوده بنادر در تولید ناخالص داخلی افزایش می‌یابد. بنادر نسل دوم و سوم با توسعه حمل‌ونقل ترکیبی، دیجیتال‌سازی فرآیندها و کاهش زمان ماندگاری کالا، هزینه لجستیک را برای فعالان اقتصادی کاهش می‌دهند. این موضوع به‌طور مستقیم بر رقابت‌پذیری کالاهای ایرانی در بازارهای منطقه‌ای و جهانی اثرگذار است.
توسعه بنادر چندمنظوره و توزیع‌شده، وابستگی کشور به چند گلوگاه محدود را کاهش می‌دهد. تجربه تمرکززدایی از تخلیه کالاهای اساسی نشان داده که بنادر پیشرفته می‌توانند ریسک اختلال در زنجیره تأمین را در شرایط تحریمی کاهش دهند. بنادر نسل جدید، پیشران جذب سرمایه‌گذاری در صنایع نفتی، پتروشیمی، فلزی و لجستیکی هستند. ایجاد خوشه‌های صنعتی در پس‌کرانه بنادر، به اشتغال‌زایی پایدار و توسعه مناطق کمتر برخوردار، به‌ویژه در سواحل مکران، منجر می‌شود. با تغییر نسل بنادر، ایران می‌تواند نقش مؤثرتری در کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب ایفا کند و درآمدهای ترانزیتی را به یکی از منابع پایدار ارزی کشور تبدیل کند.
تغییر نسل بنادر اصلی ایران، نه یک انتخاب اختیاری، بلکه یک ضرورت اقتصادی و راهبردی است. مزیت‌های این تغییر می‌تواند نقش بنادر را از گلوگاه‌های پرهزینه به پیشران‌های رشد اقتصادی و کاهش آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌ها تبدیل کند. با این حال، تحقق این هدف نیازمند اصلاح حکمرانی، سرمایه‌گذاری هدفمند، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی و عبور از نگاه بخشی به توسعه بندری است؛ در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که بنادر ایران با وجود تمام ظرفیت‌ها، از رقابت منطقه‌ای عقب بمانند.

بنادر نسل 2 و آماده برای تبدیل به نسل 3
از طرف دیگر سازمان بنادر و دریانوردی با انتشار گزارشی اعلام کرده است که با ایجاد مناطق ویژه اقتصادی در بنادر امام خمینی(ره)، شهید رجایی و امیرآباد، بستر جذب سرمایه‌گذاران و استقرار واحدهای تولیدی و صنعتی فراهم شده و ۷ بندر کشور در زمره بنادر نسل دوم قرار دارند. اگرچه این گزاره از نظر آماری قابل دفاع است، اما واقعیت میدانی نشان می‌دهد فاصله معناداری میان تعریف نظری بنادر نسل دوم و کارکرد عملی آن‌ها وجود دارد.
در بسیاری از این بنادر، فعالیت‌های صنعتی و لجستیکی هنوز وابسته به تصمیم‌های مقطعی، مشوق‌های ناپایدار و زیرساخت‌های ناقص حمل‌ونقل پس‌کرانه‌ای است. به بیان دیگر، بنادر اگرچه میزبان هزاران شرکت هستند، اما نقش آن‌ها در شکل‌دهی به زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای همچنان محدود باقی مانده است.در این میان به گفته فعالان صنعت کشتیرانی، پنج بندر ایران ظرفیت تبدیل‌شدن به بنادر نسل سوم را دارند؛ بنادری که باید به هاب‌های تولید، لجستیک، صادرات مجدد و ترانزیت بین‌المللی تبدیل شوند. اما تحقق این هدف مستلزم جهش در حکمرانی بندری است؛ جهشی که تاکنون نشانه‌های عملی آن به‌صورت محدود مشاهده شده است.
در نبود یک برنامه جامع ملی برای توسعه اقتصاد دریامحور، بنادر همچنان به‌صورت جزیره‌ای مدیریت می‌شوند و رقابت میان آن‌ها، گاه جایگزین هم‌افزایی شده است. این وضعیت باعث شده ظرفیت‌هایی مانند سواحل مکران و بندر چابهار، با وجود اهمیت راهبردی، هنوز به نقش واقعی خود در تجارت منطقه‌ای دست نیابند.

ویژگی‌های بنادر نسل سوم
بندر نسل سوم به بندری اطلاق می‌شود که علاوه بر عملیات تخلیه و بارگیری، با استقرار خدمات لجستیکی، صنایع وابسته و زنجیره ارزش، نقش فعالی در تولید، توزیع و ترانزیت کالا ایفا می‌کند. این تحول ساختاری در راستای بهبود عملکرد لجستیکی و افزایش نقش بنادر در زنجیره تأمین ملی و منطقه‌ای صورت می‌گیرد.
بنادر نسل سوم که گاهی به‌عنوان «بنادر هوشمند» یا «لجستیکی» شناخته می‌شوند، فراتر از عملیات سنتی بارگیری و تخلیه کالا عمل می‌کنند. این بنادر به مجموعه‌ای یکپارچه از خدمات تبدیل می‌شوند که شامل تجمیع و توزیع کالا، پردازش اطلاعات دیجیتال، خدمات ارزش‌افزوده‌(مانند بسته‌بندی، مونتاژ و صادرات مجدد) و ادغام با زنجیره تأمین جهانی است.
این بنادر برخلاف بنادر نسل اول‌(که تنها به پهلوگیری کشتی‌ها محدود بودند) و نسل دوم‌(با تمرکز بر صنایع سنگین) عمل می‌کنند. در حقیقت می‌توان گفت که نسل سوم بر کاهش قیمت تمام‌شده کالا تأکید دارد. برای مثال با انتقال مراکز تولیدی به داخل بنادر، هزینه‌های گمرکی و حمل‌ونقل کاهش یافته و صادرات مجدد تسهیل می‌شود.
ارتقای بنادر به نسل سوم، اهمیت استراتژیک بالایی برای اقتصاد ایران دارد. در شرایط تحریم‌ها، بنادر نقش حیاتی در تأمین کالاهای اساسی و صادرات غیرنفتی ایفا می‌کنند. این ارتقا می‌تواند به افزایش اشتغال‌(با ایجاد بنگاه‌های تولیدی درون بنادر)، کاهش وابستگی به نفت و تقویت تجارت با کشورهای همسایه منجر شود. طبق گزارش‌ها، بنادر نسل سوم می‌توانند حجم ترافیک دریایی را تا ۳۰درصد افزایش دهند و ایران را از یک بندر محلی به بازیگر بین‌المللی تبدیل کنند.

شرط افزایش تاب‌آوری بنادر ایران
عملکرد بنادر ایران در سال‌های اخیر نشان داده که این بخش از اقتصاد کشور، از سطحی قابل قبول از تاب‌آوری برخوردار است. اما تغییر نسل بنادر از یک موفقیت مقطعی به یک دستاورد راهبردی، نیازمند تغییر نگاه سیاست‌گذار است؛ نگاهی که بنادر را نه صرفاً به‌عنوان محل تخلیه کالا، بلکه به‌مثابه پیشران تولید، صادرات و کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد ملی ببیند. اگر این تغییر نگاه رخ ندهد، خطر آن وجود دارد که بنادر ایران با وجود تمام ظرفیت‌ها و رکوردها، همچنان در سایه هاب‌های منطقه‌ای باقی بمانند؛ بنادری که «می‌توانستند» نقش‌آفرین باشند، اما در عمل به بازیگران درجه دوم بسنده کرده‌اند.
کارشناسان معتقدند که موفقیت‌های اخیر بنادر کشور در تخلیه کالاهای اساسی و افزایش بهره‌وری عملیاتی، این دستاوردها را بیشتر نشانه تاب‌آوری سیستم بندری در شرایط تحریم می‌دانند تا تحقق جهش نسلی. به اعتقاد آن‌ها، ثبت رکوردهای عملیاتی زمانی معنا‌دار خواهد بود که به تحول پایدار در ساختار بنادر و ارتقای نقش آن‌ها در تجارت بین‌المللی منجر شود.
به نظر می‌رسد بنادر ایران از منظر ظرفیت، موقعیت جغرافیایی و تجربه مدیریت بحران، آماده جهش هستند؛ اما این آمادگی هنوز به تصمیم‌های بزرگ، سرمایه‌گذاری هدفمند و اصلاح حکمرانی بندری گره خورده است. در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که بنادر ایران با وجود تمام ظرفیت‌ها، در سطح بازیگران درجه دوم منطقه باقی بمانند و فرصت تاریخی جهش نسلی را از دست بدهند.

آمادگی ایران برای جهش نسلی بنادر
با نگاهی به ظرفیت‌ها و توان موجود در بنادر راهبردی ایران این سوال مطرح می‌شود که آیا زیرساخت‌های بندری کشور آماده جهش نسلی و هوشمندسازی هستند؟ کارشناسان پاسخ‌های متفاوتی را به این پرسش مطرح می‌کنند. عادل لک‌علی‌آبادی، کارشناس حوزه بنادر و دریانوردی پیش از این در تحلیلی برای روزنامه سرآمد، نوشته بود: «یکی از مباحثی که باعث شده مفهوم بندر از یک مرکز ساده جابه‌جایی کالا فراتر برود، تجمیع صنایع در اطراف بنادر است. این موضوع باعث شکل‌گیری مناطق توسعه صنعتی دریایی یا مراکز تجارت و توزیع دریایی شده است. مانند آنچه در برنامه جامع تحقق سیاست‌های کلی توسعه دریامحور به آن اشاره شده است.»
این کارشناس سازمان بنادر و دریانوردی همچنین خاطرنشان کرد: «دیدگاهی وجود دارد که می‌گوید بنادر باید به‌عنوان بخش‌های مهمی از زنجیره جهانی تأمین کالا دیده شوند. این دیدگاه می‌خواهد عملکرد بنادر را با دیگر بخش‌های حمل‌ونقل و لجستیک مقایسه و بهینه کند. منظور این است که اگر یک بندر نتواند خوب عمل کند، باید راه‌های جایگزین برای جابه‌جایی کالا فعال شوند تا روند تأمین کالاها دچار مشکل نشود.»«لک‌علی‌آبادی» در بخشی از تحلیل خود نوشته بود: «رقابت‌پذیری کشورها در سطح محلی و ملی، بیش‌ازپیش وابسته به توان بنادر در جذب خدمات کشتیرانی منظم و تأمین دسترسی ارزان و پایدار به زنجیره‌های جهانی ارزش است. در این رویکرد، بنادر تنها مکان‌هایی برای پهلوگیری کشتی‌ها یا جابه‌جایی کالا محسوب نمی‌شوند، بلکه به‌عنوان نقاطی کلیدی در زنجیره‌های تأمین جهانی شناخته می‌شوند که باید از توان رقابت بین‌المللی برخوردار باشند، در غیر این صورت هم بندر و هم مناطق پشت‌بندری آن‌ها در خطر افول قرار می‌گیرند.»