لزوم اتصال ظرفیت‌های بنادرپاکستان با شبکه ریلی شرق ایران
​​​​​​​گروه ترانزیت - امید اسماعیلی - در شرایطی که محدودیت‌های ایجاد شده در دسترسی به برخی مبادی و بنادر جنوبی کشور، ضرورت بازنگری در الگوی تأمین کالا و تجارت خارجی را بیش از گذشته نمایان کرده است، فعال‌سازی کریدورهای جایگزین به یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد توجه سیاست‌گذاران، فعالان اقتصادی و کارشناسان حوزه حمل‌ونقل تبدیل شده است. در این میان، کریدور شرقی کشور و بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود در بنادر کراچی و گوادر پاکستان، شبکه ریلی مشترک و پایانه‌های مرزی شرق ایران به عنوان یکی از مهم‌ترین گزینه‌های عملیاتی برای حفظ پایداری تجارت خارجی مطرح شده است.
کارشناسان معتقدند تحولات سال‌های اخیر به خوبی نشان داده است که اتکای بیش از اندازه به یک یا چند مسیر مشخص برای واردات و صادرات کالا می‌تواند ریسک‌های اقتصادی و تجاری کشور را افزایش دهد. از همین رو توسعه مسیرهای جایگزین و استفاده از تمامی ظرفیت‌های جغرافیایی ایران، نه یک انتخاب بلکه یک ضرورت راهبردی برای اقتصاد ملی محسوب می‌شود.

شرق کشور؛ ظرفیتی که سال‌ها کمتر دیده شد
ایران از معدود کشورهای جهان است که به طور همزمان به آب‌های آزاد جنوب، دریای خزر در شمال و همچنین شبکه گسترده‌ای از مرزهای زمینی دسترسی دارد. با وجود این مزیت بزرگ جغرافیایی، بخش قابل توجهی از تمرکز تجاری کشور طی دهه‌های گذشته بر بنادر جنوبی قرار گرفته و بسیاری از ظرفیت‌های موجود در شرق کشور کمتر مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند.
استان سیستان و بلوچستان به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی خود، یکی از مهم‌ترین نقاط اتصال ایران به شبه‌قاره هند، پاکستان، آسیای جنوبی و حتی شرق آسیا به شمار می‌رود. این استان علاوه بر برخورداری از مرزهای رسمی متعدد، به شبکه ریلی کشور متصل بوده و از ظرفیت تبدیل شدن به یک قطب بزرگ لجستیکی و ترانزیتی برخوردار است.
در شرایط فعلی، بسیاری از کارشناسان اقتصادی معتقدند زمان آن فرا رسیده که نگاه سنتی به تجارت کشور تغییر کند و ظرفیت‌های شرقی به عنوان بخشی از راهبرد کلان تجارت خارجی مورد توجه جدی قرار گیرند.

پیشنهاد بخش خصوصی برای عبور از محدودیت‌ها
عبدالحکیم ریگی، رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی زاهدان، از جمله افرادی است که طی روزهای اخیر بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های موجود در پاکستان تأکید کرده است.
وی با اشاره به محدودیت‌های ایجاد شده در دسترسی به برخی بنادر جنوبی کشور معتقد است که بنادر کراچی و گوادر می‌توانند نقش مؤثری در حفظ جریان واردات و صادرات ایفا کنند. به گفته او، کالاها می‌توانند از طریق این بنادر وارد خاک پاکستان شده و سپس با استفاده از شبکه جاده‌ای و ریلی این کشور به مرزهای مشترک ایران منتقل شوند.
این پیشنهاد در واقع مبتنی بر زیرساخت‌هایی است که هم‌اکنون نیز در منطقه وجود دارد و نیازمند ایجاد مسیر جدید از ابتدا نیست. همین موضوع باعث شده بسیاری از فعالان اقتصادی آن را یکی از عملیاتی‌ترین گزینه‌های موجود برای مدیریت شرایط فعلی بدانند.

مزیت راهبردی بندر کراچی
بندر کراچی به عنوان مهم‌ترین بندر تجاری پاکستان سالانه میلیون‌ها تن کالا را جابه‌جا می‌کند. این بندر به دلیل برخورداری از زیرساخت‌های گسترده بندری، انبارهای بزرگ، تجهیزات تخلیه و بارگیری مدرن و اتصال به شبکه حمل‌ونقل زمینی و ریلی پاکستان، از ظرفیت بالایی برای پذیرش حجم گسترده‌ای از کالا برخوردار است.
بسیاری از کالاهایی که از کشورهای شرق آسیا، چین، هند و کشورهای جنوب شرق آسیا صادر می‌شوند، می‌توانند ابتدا وارد کراچی شده و سپس از طریق شبکه حمل‌ونقل پاکستان به سمت مرزهای شرقی ایران منتقل شوند.
این موضوع نه تنها به تأمین کالاهای مورد نیاز کشور کمک می‌کند بلکه می‌تواند هزینه‌های ناشی از تغییر مسیرهای تجاری را نیز کاهش دهد.

«گوادر» بندری که می‌تواند معادلات منطقه را تغییر دهد
در کنار کراچی، بندر گوادر در سواحل دریای عمان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های راهبردی منطقه در سال‌های آینده می‌تواند به یکی از مراکز اصلی ترانزیت کالا در منطقه تبدیل شود. نزدیکی جغرافیایی این بندر به مرزهای ایران و اتصال آن به شبکه حمل ‌ونقل پاکستان، فرصت مناسبی را برای توسعه همکاری‌های اقتصادی میان دو کشور فراهم کرده است.
بهره‌گیری از ظرفیت‌های گوادر می‌تواند علاوه بر تأمین نیازهای وارداتی کشور، مسیر جدیدی برای صادرات کالاهای ایرانی نیز ایجاد کند و زمینه حضور پررنگ‌تر تولیدکنندگان ایرانی در بازارهای منطقه‌ای را فراهم آورد.

نقش کلیدی راه‌آهن در توسعه کریدور شرقی
یکی از مهم‌ترین مزیت‌های کریدور شرقی، وجود زیرساخت ریلی میان پاکستان و ایران است. خط ریلی کراچی ـ میرجاوه ـ زاهدان ظرفیت ارزشمندی برای انتقال کالا میان دو کشور محسوب می‌شود.
کارشناسان حمل‌ونقل بر این باورند که حمل‌ونقل ریلی در شرایط فعلی می‌تواند مزایای متعددی برای کشور داشته باشد. کاهش هزینه‌های لجستیکی، افزایش ایمنی، کاهش مصرف سوخت، ظرفیت بالای حمل بار و کاهش فشار بر شبکه جاده‌ای از جمله مهم‌ترین مزیت‌های این شیوه حمل‌ونقل است.
علاوه بر این، توسعه ترانزیت ریلی یکی از الزامات تبدیل ایران به هاب منطقه‌ای حمل‌ونقل محسوب می‌شود. بسیاری از کشورهای موفق در حوزه تجارت بین‌الملل، بخش عمده‌ای از جابه‌جایی کالاهای خود را از طریق شبکه‌های ریلی انجام می‌دهند.

میرجاوه؛ دروازه شرقی تجارت ایران
مرز میرجاوه طی سال‌های گذشته به یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های تجاری میان ایران و پاکستان تبدیل شده است. وجود منطقه ویژه اقتصادی، دسترسی مستقیم به شبکه ریلی و امکانات گمرکی موجود باعث شده این مرز از ظرفیت بالایی برای افزایش حجم مبادلات تجاری برخوردار باشد.
فعال‌سازی گسترده‌تر این مرز می‌تواند نقش مهمی در تسریع فرآیند انتقال کالا به داخل کشور ایفا کند. همچنین توسعه زیرساخت‌های انبارداری، گمرکی و لجستیکی در این منطقه می‌تواند زمینه جذب سرمایه‌گذاری‌های جدید را فراهم سازد.

ریمدان؛ ظرفیت نوظهور شرق کشور
در کنار میرجاوه، مرز ریمدان نیز به عنوان یکی از ظرفیت‌های جدید شرق کشور مورد توجه قرار گرفته است. این مرز می‌تواند بخشی از بار تجاری کشور را جذب کرده و به توزیع متوازن‌تر جریان کالا در کشور کمک کند.
کارشناسان معتقدند توسعه فعالیت‌های تجاری در ریندان علاوه بر افزایش حجم تجارت، موجب رونق اقتصادی مناطق مرزی، ایجاد اشتغال و گسترش خدمات پشتیبانی حمل‌ونقل خواهد شد.

کاهش ریسک‌های تجاری با تنوع‌بخشی به مسیرها
یکی از مهم‌ترین درس‌های اقتصاد جهانی طی سال‌های اخیر، ضرورت تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری است. کشورهایی که به چند مسیر محدود وابسته بوده‌اند، در زمان بروز بحران با مشکلات گسترده‌ای مواجه شده‌اند.
فعال‌سازی کریدور شرقی می‌تواند بخشی از این ریسک را کاهش دهد. هرچه تعداد مسیرهای فعال برای واردات و صادرات کالا بیشتر باشد، توان کشور برای مدیریت شرایط بحرانی نیز افزایش خواهد یافت.
این موضوع به ویژه برای کالاهای اساسی، مواد اولیه صنایع، تجهیزات تولیدی و صادرات غیرنفتی از اهمیت بالایی برخوردار است.

فرصت توسعه همکاری‌های اقتصادی با پاکستان
فعال شدن این کریدور تنها محدود به تأمین کالا نیست. توسعه تجارت از طریق شرق کشور می‌تواند به افزایش همکاری‌های اقتصادی میان ایران و پاکستان نیز منجر شود.
دو کشور دارای مرز مشترک طولانی، اشتراکات فرهنگی و ظرفیت‌های اقتصادی مکمل هستند. گسترش همکاری‌های ترانزیتی می‌تواند به افزایش حجم تجارت دوجانبه، جذب سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت‌های مشترک منجر شود.
بسیاری از کارشناسان معتقدند شرق ایران و غرب پاکستان می‌توانند به یکی از مهم‌ترین محورهای جدید همکاری اقتصادی در منطقه تبدیل شوند.

آثار اقتصادی توسعه کریدور شرقی
فعال‌سازی کامل این مسیر علاوه بر مزایای تجاری، آثار اقتصادی گسترده‌ای نیز خواهد داشت. افزایش فعالیت شرکت‌های حمل‌ونقل، توسعه انبارها و مراکز لجستیکی، ایجاد فرصت‌های شغلی جدید، رونق بازار خدمات و جذب سرمایه‌گذاری از جمله مهم‌ترین نتایج آن خواهد بود.
استان سیستان و بلوچستان به عنوان محور اصلی این کریدور می‌تواند بیشترین بهره را از این روند ببرد. توسعه زیرساخت‌های تجاری و ترانزیتی در این استان نه تنها موجب رونق اقتصادی منطقه خواهد شد، بلکه به کاهش محرومیت و افزایش فرصت‌های اشتغال نیز کمک خواهد کرد.

ضرورت تصمیم‌گیری سریع و هماهنگ
با وجود تمامی ظرفیت‌های موجود، بهره‌برداری مؤثر از کریدور شرقی نیازمند هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، سازمان‌های حمل‌ونقلی، گمرکات، وزارتخانه‌های مرتبط و همچنین بخش خصوصی است.
تسهیل فرآیندهای اداری، کاهش بروکراسی، افزایش ساعات کاری پایانه‌های مرزی، توسعه تجهیزات گمرکی، حمایت از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و تقویت همکاری‌های دوجانبه با پاکستان از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تسریع عملیاتی شدن این مسیر کمک کند.

جمع‌بندی
شرایط جدید تجارت منطقه‌ای نشان می‌دهد که فعال‌سازی کریدور شرقی دیگر صرفاً یک پیشنهاد یا گزینه جایگزین نیست، بلکه به یک ضرورت اقتصادی و راهبرد ی برای کشور تبدیل شده است. بهره‌گیری از ظرفیت بنادر کراچی و گوادر، توسعه خطوط ریلی، تقویت مرزهای میرجاوه و ریندان و ایجاد شبکه‌ای کارآمد برای انتقال کالا می‌تواند ضمن حفظ جریان تجارت خارجی، وابستگی کشور به مسیرهای محدود را کاهش داده و سطح تاب‌آوری اقتصادی را افزایش دهد.
امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد که شرق کشور از یک مسیر فرعی به یکی از محورهای اصلی تجارت و ترانزیت ایران تبدیل شود؛ مسیری که می‌تواند نه تنها پاسخگوی نیازهای فعلی اقتصاد کشور باشد، بلکه در آینده جایگاه ایران را در معادلات تجاری و ترانزیتی منطقه نیز ارتقا دهد.