گروه توسعه -کیان اسماعیلی نژاد- سواحل مکران سال‌هاست در اسناد بالادستی، برنامه‌های توسعه و سیاست‌های کلان کشور به عنوان یکی از مهم‌ترین پهنه‌های راهبردی ایران معرفی می‌شود. در همین چارچوب، طرح ایجاد و توسعه مجتمع‌های تولیدی صادرات‌گرا در سواحل جاسک تا گواتر از سال ۱۳۹۲ با هدف تحریک سرمایه‌گذاری، ایجاد اشتغال و توسعه صنایع دریامحور آغاز شد. با این حال، بررسی عملکرد این طرح پس از بیش از یک دهه نشان می‌دهد که موانع بانکی، ضعف زیرساخت‌ها و مشکلات اجرایی همچنان سایه سنگینی بر تحقق اهداف آن انداخته‌اند.

توسعه‌ای که کند پیش رفت
بر اساس اسناد رسمی، این طرح ابتدا با اعتبار ۱۶۲۰ میلیارد ریالی تعریف شد و در برنامه هفتم توسعه نیز با اعتبار بیش از ۱۴ هزار میلیارد ریال ادامه یافته است. اما نگاهی به روند تخصیص منابع نشان می‌دهد از مجموع ۷۰۵۸ میلیارد ریال اعتبار ابلاغی تا پایان سال ۱۴۰۳، تنها ۴۸۲۸ میلیارد ریال تخصیص یافته است.
به عبارت دیگر، حدود یک‌سوم اعتبارات ابلاغی هرگز به مرحله تخصیص نرسیده است؛ موضوعی که از همان ابتدا سرعت اجرای پروژه‌ها را تحت تأثیر قرار داده است.

اشتغال؛ مهم‌ترین پرسش بی‌پاسخ
هدف اصلی طرح، ایجاد اشتغال پایدار و مولد در منطقه عنوان شده بود. اما آمار عملکرد نشان می‌دهد مجموع طرح‌های تأمین مالی شده تاکنون برای ۹۸۹ نفر اشتغال ایجاد کرده‌اند.
این رقم در حالی اعلام می‌شود که طرح بیش از یک دهه قدمت دارد و قرار بود به یکی از پیشران‌های توسعه سواحل مکران تبدیل شود.
این پرسش مطرح است که آیا اشتغال کمتر از هزار نفر در بازه زمانی بیش از ۱۲ سال، متناسب با سطح انتظارات از یکی از مهم‌ترین طرح‌های توسعه‌ای جنوب شرق کشور است؟

۲۶ طرح بهره‌برداری شده؛ اما کافی نیست
بر اساس گزارش مجریان، تاکنون ۲۶ طرح به بهره‌برداری رسیده و سه طرح دیگر نیز در دست اجراست.
بخش مهمی از این طرح‌ها در حوزه فرآوری ماهی و میگو، تولید پودر ماهی، تکثیر لارو میگو، ساخت شناورهای صیادی، تولید تور ماهیگیری و صنایع وابسته به اقتصاد دریا قرار دارند.هرچند این پروژه‌ها برای مناطق محلی اهمیت دارند، اما در مقیاس کلان هنوز فاصله زیادی با تصویری دارند که طی سال‌های گذشته از مکران به عنوان قطب اقتصاد دریامحور کشور ترسیم شده است.

بانک‌ها؛ گره اصلی توسعه؟
شاید مهم‌ترین بخش این گزارش، فهرست رسمی موانع اجرای طرح باشد.در اسناد طرح به صراحت از فرآیندهای طولانی و سختگیرانه بانکی، مشکلات اعتبارسنجی متقاضیان، سخت‌گیری در پذیرش وثایق، پایین بودن ارزش دارایی‌های متقاضیان محلی و نبود سازوکارهای ویژه برای مناطق محروم به عنوان مهم‌ترین موانع نام برده شده است.
این در حالی است که فلسفه اصلی طرح، تشویق سرمایه‌گذاران برای حضور در مناطق کمتر توسعه‌یافته بوده است.به بیان دیگر، بسیاری از سرمایه‌گذاران محلی دقیقاً به دلیل همان محرومیت منطقه‌ای، امکان تأمین وثایق مورد نیاز بانک‌ها را ندارند.

مکران بدون زیرساخت توسعه نمی‌یابد
در کنار مشکلات مالی، نبود زیرساخت‌های مناسب نیز یکی دیگر از چالش‌های جدی اجرای طرح عنوان شده است.
افزایش هزینه سرمایه‌گذاری، دشواری تأمین ماشین‌آلات خارجی، مشکلات تخصیص ارز و محدودیت‌های خدمات زیربنایی از جمله موانعی هستند که فعالان اقتصادی منطقه با آن مواجه‌اند.
تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که توسعه مکران صرفاً با اعطای تسهیلات بانکی محقق نخواهد شد و نیازمند سرمایه‌گذاری همزمان در زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی، آب، بنادر و لجستیک است.

نگاه اقتصاد سرآمد
آمارهای رسمی نشان می‌دهد طرح توسعه مجتمع‌های تولیدی صادرات‌گرا در سواحل جاسک تا گواتر، اگرچه دستاوردهایی در ایجاد واحدهای تولیدی و صنایع دریامحور داشته، اما هنوز با اهداف اولیه خود فاصله قابل توجهی دارد.پس از گذشت ۱۲ سال، مسئله اصلی دیگر تعریف طرح‌های جدید نیست؛ بلکه پاسخ بهاین پرسش است که چرا بخشی از اعتبارات جذب نشده، چرا فرآیندهای بانکی همچنان مانع سرمایه‌گذاری هستند و چرا سرعت توسعه در مهم‌ترین پهنه دریایی کشور کمتر از انتظارات بوده است.
مکران امروز بیش از هر زمان دیگری به تصمیمات عملی، اصلاح سازوکارهای تأمین مالی و رفع موانع اجرایی نیاز دارد؛ در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که فاصله میان اسناد توسعه‌ای و واقعیت میدانی همچنان پابرجا بماند و فرصت‌های اقتصادی این منطقه راهبردی، آن‌گونه که باید به ثمر ننشیند.