اقتصاسرآمد- تنگه هرمز بار دیگر در مرکز توجه تحولات منطقه قرار گرفته است؛ جایی که تحولات سیاسی و امنیتی، مستقیماً با اقتصاد دریا، تجارت جهانی و امنیت انرژی گره خورده است. افزایش تنش میان ایران و آمریکا پس از حملات اخیر به مناطق ساحلی ایران و واکنش‌های متقابل سیاسی، شرایطی را ایجاد کرده که نگاه فعالان صنعت کشتیرانی و بازارهای انرژی بیش از گذشته به این آبراه راهبردی دوخته شود.
تنگه هرمز برخلاف بسیاری از مسیرهای دریایی جهان، تنها یک گذرگاه جغرافیایی نیست؛ این منطقه حلقه اتصال تولیدکنندگان بزرگ انرژی خلیج فارس به بازارهای جهانی و مسیر عبور بخش مهمی از تجارت دریایی منطقه است. به همین دلیل، هرگونه نااطمینانی در این محدوده، حتی بدون توقف رسمی تردد کشتی‌ها، می‌تواند هزینه‌های جدیدی را به زنجیره حمل‌ونقل تحمیل کند.
در روزهای اخیر، همزمان با افزایش واکنش‌های سیاسی میان تهران و واشنگتن، موضوع امنیت دریایی و نحوه تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز بار دیگر به یکی از محورهای اصلی گفت‌وگوهای منطقه‌ای تبدیل شده است.

شکاف دوباره تهران و واشنگتن و نگرانی از پیامدهای دریایی
پس از حملات اخیر آمریکا به مناطقی در سواحل جنوبی ایران و افزایش مواضع سیاسی دو طرف، فضای ایجادشده میان ایران و آمریکا بار دیگر با افزایش بی‌اعتمادی همراه شده است.
وزارت امور خارجه ایران با اشاره به نقض تعهدات مطرح‌شده در یادداشت تفاهم خاتمه جنگ، اقدامات آمریکا را مغایر با مفاد این توافق دانسته و نسبت به پیامدهای آن هشدار داده است. همچنین سخنگوی وزارت امور خارجه، در واکنش به برخی اظهارات درباره وضعیت تنگه هرمز، بر ضرورت رعایت ضوابط دریانوردی و حفظ ایمنی تردد شناورها تأکید کرده است.
این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که تجربه سال‌های گذشته نشان داده است افزایش تنش میان ایران و آمریکا، به سرعت از سطح سیاسی به حوزه اقتصاد و حمل‌ونقل دریایی منتقل می‌شود. افزایش ریسک ادراک‌شده در منطقه، نخستین اثر خود را بر تصمیم شرکت‌های کشتیرانی، بیمه‌گران و صاحبان کالا نشان می‌دهد.

هرمز؛ مسئله‌ای فراتر از ایران و آمریکا
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تنگه هرمز، اثرگذاری آن فراتر از روابط تهران و واشنگتن است. هرگونه اختلال در امنیت این آبراه، مستقیماً کشورهای حاشیه خلیج فارس را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
کشورهایی مانند عربستان، امارات، قطر، کویت و بحرین بخش مهمی از فعالیت‌های اقتصادی خود را به تجارت دریایی، صادرات انرژی و ارتباط با بازارهای جهانی وابسته کرده‌اند. از این رو، امنیت هرمز برای تمام کشورهای ساحلی یک موضوع راهبردی محسوب می‌شود.
به بیان دیگر، تنش در تنگه هرمز به معنای تنش در کل خلیج فارس است؛ زیرا بنادر منطقه، خطوط کشتیرانی، پایانه‌های صادراتی و مسیرهای تأمین کالا همگی به ثبات این محدوده وابسته هستند.
هرچه نااطمینانی سیاسی افزایش یابد، شرکت‌های حمل‌ونقل دریایی نیز با احتیاط بیشتری تصمیم‌گیری می‌کنند؛ موضوعی که می‌تواند زمان حمل، هزینه عملیات و نرخ خدمات دریایی را افزایش دهد.

تردد کشتی‌ها ادامه دارد، اما بازار همچنان محتاط است
با وجود افزایش نگرانی‌ها، وضعیت عملیاتی کشتیرانی در تنگه هرمز همچنان برقرار است.
مسعود پل‌مه، دبیر انجمن کشتیرانی و خدمات وابسته، اعلام کرده است که در حال حاضر مشکلی برای ورود و خروج کشتی‌های تجاری از منطقه خلیج فارس وجود ندارد و تردد شناورها طبق ضوابط اعلام‌شده جمهوری اسلامی ایران انجام می‌شود.
به گفته وی، فعالیت‌های تجاری دریایی با حمایت نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ادامه دارد و محدودیتی برای عبور کشتی‌های تجاری وجود ندارد.
این اظهارات نشان می‌دهد که میان «افزایش تنش سیاسی» و «توقف فعالیت دریایی» فاصله وجود دارد. صنعت کشتیرانی معمولاً پیش از هرگونه اختلال عملیاتی، ابتدا با افزایش هزینه‌های جانبی و کاهش سرعت تصمیم‌گیری مواجه می‌شود.

بیمه، کرایه حمل و هزینه‌های پنهان تنش
یکی از مهم‌ترین پیامدهای افزایش تنش در مناطق دریایی، افزایش هزینه‌هایی است که شاید در نگاه نخست دیده نشوند، اما در نهایت به قیمت تمام‌شده کالا منتقل می‌شوند.
هزینه بیمه جنگی کشتی‌ها، افزایش حق ریسک، تغییر برنامه حرکت شناورها، افزایش زمان انتظار و هزینه‌های سوخت و نیروی انسانی از جمله مواردی هستند که در شرایط بی‌ثباتی منطقه‌ای افزایش پیدا می‌کنند.
دبیر انجمن کشتیرانی نیز اعلام کرده است که اگر شرایط منطقه پایدار بماند، خوش‌بینانه‌ترین برآورد این است که طی دو تا سه ماه آینده نرخ حمل‌ونقل دریایی به شرایط پیش از جنگ بازگردد.
وی در عین حال هشدار داده است که بازگشت دوباره تنش و ایجاد شرایط غیرقابل پیش‌بینی می‌تواند موجب افزایش مجدد نرخ بیمه، کرایه حمل، هزینه سوخت و هزینه‌های عملیاتی شود.

مدیریت تردد و اهمیت ایمنی دریانوردی
در کنار مسائل سیاسی، یکی از موضوعات مهم در شرایط تنش، حفظ استانداردهای ایمنی دریانوردی است.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، با اشاره به تردد برخی شناورها از مسیرهای غیرهماهنگ‌شده و خاموش یا دستکاری کردن سامانه‌های ردیابی کشتی‌ها (AIS)، این اقدامات را موجب افزایش خطر تصادم، مشکلات زیست‌محیطی و ناامن شدن مسیرهای دریایی دانسته است.
سامانه‌های ردیابی کشتی‌ها یکی از ابزارهای اصلی مدیریت ترافیک دریایی در جهان محسوب می‌شوند و اختلال در عملکرد آنها می‌تواند کنترل و نظارت بر تردد شناورها را دشوار کند.
از نگاه اقتصادی نیز امنیت دریایی تنها به حضور نظامی یا کنترل مسیر محدود نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل شامل مدیریت ترافیک، ارتباط میان کشورها، رعایت مقررات و اعتماد میان فعالان حمل‌ونقل را شامل می‌شود.

آینده هرمز؛ میان ثبات و بازگشت بحران
تنگه هرمز همچنان یکی از حساس‌ترین نقاط ژئوپلیتیکی جهان باقی خواهد ماند. وابستگی اقتصاد جهانی به انرژی منطقه و نقش خلیج فارس در تجارت دریایی باعث شده است که امنیت این آبراه، موضوعی فراتر از اختلافات سیاسی میان کشورها باشد.
برای صنعت دریایی، مهم‌ترین نیاز، پیش‌بینی‌پذیری است. شرکت‌های کشتیرانی، صاحبان کالا و سرمایه‌گذاران زمانی می‌توانند برنامه‌ریزی بلندمدت داشته باشند که فضای منطقه از ثبات نسبی برخوردار باشد.
در شرایط فعلی، اگرچه مسیرهای دریایی همچنان فعال هستند و تردد کشتی‌ها ادامه دارد، اما افزایش دوباره تنش میان ایران و آمریکا نشان داده است که کوچک‌ترین بحران در این منطقه می‌تواند آثار گسترده‌ای بر اقتصاد دریا، تجارت منطقه و زنجیره تأمین جهانی داشته باشد.
تنگه هرمز در نهایت نه فقط یک مسیر عبور کشتی‌ها، بلکه یکی از مهم‌ترین شاخص‌های امنیت اقتصادی خلیج فارس است؛ آبراهی که آرامش یا تنش در آن، پیامدهایی فراتر از مرزهای جغرافیایی منطقه دارد.