اقتصادسرآمد- جمال جلالی - اگر قرار باشد درباره آینده توسعه سواحل مَکُران سخن بگوییم، نمی‌توان نام «جاسک» را از این معادله حذف کرد. شهرستانی که در شرق استان هرمزگان، در مجاورت دریای عمان و در فاصله حدود ۳۰۰ کیلومتری بندرعباس و حدود ۴۰۰ کیلومتری چابهار قرار گرفته، به دلیل موقعیت جغرافیایی، دریایی، امنیتی، تاریخی و اقتصادی خود، یکی از نقاط راهبردی جنوب شرق ایران به شمار می‌رود.جاسک در جغرافیایی قرار گرفته که از یک سو به آب‌های آزاد و دریای عمان متصل است و از سوی دیگر، به شبکه بنادر و مسیرهای زمینی شرق و جنوب کشور دسترسی دارد. مَکُران نیز در معنای تاریخی و جغرافیایی، گستره‌ای ساحلی در جنوب شرق ایران و جنوب غرب پاکستان است و جاسک یکی از نقاط مهم بخش ایرانی این پهنه محسوب می‌شود.
این موقعیت تنها یک امتیاز روی نقشه نیست؛ بلکه ظرفیتی است که اگر با زیرساخت، سرمایه‌گذاری و سیاست‌گذاری صحیح همراه شود، می‌تواند بخشی از آینده اقتصاد ایران را رقم بزند.

«جاسک» شهری که تاریخ، اهمیت راهبردی آن را ثابت کرده است
اهمیت جاسک موضوعی مربوط به سال‌های اخیر نیست. این بندر از گذشته‌های دور در مسیر ارتباطات دریایی ایران با شبه‌قاره هند و دیگر نقاط اقیانوس هند قرار داشته و سابقه فعالیت‌های دریایی و تجاری در آن به دوره‌های تاریخی مختلف بازمی‌گردد.
در دوره معاصر نیز موقعیت جاسک توجه قدرت‌های خارجی را به خود جلب کرد. وجود آثار و بناهای مرتبط با فعالیت‌های ارتباطی و تجاری خارجی در این منطقه، از جمله ساختمان تاریخی پست و تلگراف، نشان می‌دهد که موقعیت جغرافیایی جاسک در اتصال مسیرهای دریایی و ارتباطی، از دیرباز مورد توجه بوده است. منابع تاریخی محلی نیز از نقش جاسک در ارتباطات تلگرافی و مسیرهای دریایی منطقه گزارش داده‌اند.
به بیان ساده‌تر، جاسک امروز به دلیل یک شعار جدید مهم نشده است؛ جغرافیا، تاریخ و دریا از سال‌ها پیش اهمیت آن را تعیین کرده‌اند.
از صیادی سنتی تا اقتصاد دریامحور
اقتصاد جاسک سال‌هاست با دریا گره خورده است. صیادان این شهرستان با شناورهای بومی در آب‌های دریای عمان و فراتر از آن فعالیت می‌کنند و جامعه بزرگی از خانواده‌ها، ملوانان، لنج‌داران، فروشندگان، تعمیرکاران، فعالان بازار ماهی و دیگر مشاغل وابسته، مستقیم و غیرمستقیم از دریا ارتزاق می‌کنند.
اما ظرفیت جاسک فقط در صید خلاصه نمی‌شود.تجارت دریایی با کشورهای منطقه، نزدیکی به عمان، پاکستان و مسیرهای دریایی اقیانوس هند و همچنین امکان توسعه بنادر و خدمات لجستیکی، می‌تواند اقتصاد این شهرستان را از یک اقتصاد محلی به یک اقتصاد منطقه‌ای تبدیل کند.این همان نقطه‌ای است که مفهوم اقتصاد دریامحور اهمیت پیدا می‌کند؛ اقتصادی که در آن بندر، شیلات، گردشگری، صنایع دریایی، حمل‌ونقل، لجستیک، تجارت، انرژی و خدمات در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

«نفت» جاسک و تغییر نقشه صادرات انرژی ایران
یکی از مهم‌ترین اتفاقاتی که در سال‌های اخیر جایگاه راهبردی جاسک را بیش از گذشته برجسته کرده، توسعه زیرساخت‌های نفتی در این منطقه است.
طرح انتقال نفت خام گوره ـ جاسک با احداث خط لوله‌ای حدود هزار کیلومتری، ایستگاه‌های پمپاژ، مخازن ذخیره‌سازی و پایانه صادراتی طراحی شد تا امکان انتقال نفت خام به ساحل دریای عمان فراهم شود. بر اساس اعلام مسئولان وقت طرح، ظرفیت انتقال این خط لوله یک میلیون بشکه نفت خام در روز پیش‌بینی شده و جاسک با این پروژه می‌تواند به دومین پایانه صادرات نفت خام کشور تبدیل شود.این یعنی جاسک فقط یک شهرستان ساحلی نیست؛ بلکه می‌تواند بخشی از زنجیره راهبردی انرژی کشور باشد.
اما سؤال مهم اینجاست: آیا توسعه نفت و انرژی در جاسک باید فقط به عبور خطوط لوله و احداث تأسیسات محدود شود؟
پاسخ روشن است: خیر.
اگر قرار است جاسک به یکی از قطب‌های اقتصادی مَکُران تبدیل شود، باید در کنار پروژه‌های بزرگ نفتی، صنایع پایین‌دستی، خدمات فنی و مهندسی، شرکت‌های حمل‌ونقل، لجستیک، تعمیرات دریایی، صنایع مرتبط با انرژی و زنجیره خدمات نیز در منطقه شکل بگیرد تا مردم بومی سهم واقعی و پایدار خود را از این توسعه دریافت کنند.

«امنیت» ستون دیگری از اهمیت جاسک
جاسک از منظر دفاعی و امنیت دریایی نیز جایگاهی ویژه دارد. استقرار نیروی دریایی ارتش در سواحل مَکُران و نقش این نیرو در تأمین امنیت آب‌های جنوبی کشور، یکی دیگر از مؤلفه‌های راهبردی منطقه است. فرمانده وقت نیروی دریایی ارتش نیز در سال‌های گذشته با اشاره به انتقال این نیرو به سواحل مَکُران، بر ظرفیت‌های دریایی و آینده توسعه جاسک تأکید کرده بود.امنیت، پیش‌نیاز توسعه است و توسعه بدون امنیت امکان‌پذیر نیست. از این منظر، جاسک هم‌زمان دارای دو ویژگی مهم است: موقعیت اقتصادی و موقعیت راهبردی ـ امنیتی.این دو ظرفیت باید در یک برنامه جامع و هماهنگ دیده شوند.

چرا جاسک می‌تواند دروازه تجارت دریایی شرق ایران باشد؟
جاسک به آب‌های آزاد نزدیک است و همین ویژگی، مزیتی مهم برای توسعه تجارت دریایی محسوب می‌شود. نزدیکی به عمان و قرار گرفتن در امتداد مسیرهای دریایی اقیانوس هند، ظرفیت‌هایی ایجاد می‌کند که در صورت توسعه بندر، خطوط کشتیرانی، زیرساخت‌های گمرکی، انبارداری و لجستیک، می‌تواند زمینه‌ساز افزایش مبادلات تجاری شود.حتی در سال‌های گذشته، پهلوگیری شناورهای مسافری و تجاری مرتبط با عمان در بندر جاسک به‌عنوان اقدامی برای رونق اقتصادی و توسعه سواحل مَکُران مورد توجه قرار گرفته است.
این تجربه‌ها نشان می‌دهد که ارتباط دریایی جاسک با کشورهای منطقه یک ایده دور از دسترس نیست؛ بلکه باید از فعالیت‌های محدود و موردی به یک شبکه پایدار تجاری و حمل‌ونقل دریایی تبدیل شود.

«منطقه آزاد جاسک» مطالبه‌ای که نباید فراموش شود
یکی از مطالبات قدیمی مردم و مسئولان منطقه، ایجاد منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی در جاسک است؛ مطالبه‌ای که طی سال‌های گذشته بارها از سوی مسئولان محلی و نمایندگان مجلس مطرح شده است.
اگر جاسک قرار است در اقتصاد مَکُران نقش محوری داشته باشد، باید ابزارهای اقتصادی متناسب با این نقش را نیز در اختیار داشته باشد.
منطقه آزاد، البته به‌تنهایی معجزه نمی‌کند. اما اگر همراه با بندر قدرتمند، گمرک کارآمد، زیرساخت حمل‌ونقل، سرمایه‌گذاری واقعی، صنایع صادرات‌محور و مشارکت مردم بومی ایجاد شود، می‌تواند به جذب سرمایه، افزایش تجارت و ایجاد اشتغال کمک کند.
جاسک با توجه به موقعیت دریایی خود، ظرفیت آن را دارد که به یکی از کانون‌های تجارت ایران با کشورهای حاشیه دریای عمان و اقیانوس هند تبدیل شود. این موضوع باید در سیاست‌گذاری‌های ملی با نگاه بلندمدت بررسی شود، نه صرفاً در حد یک مطالبه محلی.
مَکُران بدون مردم مَکُران کامل نمی‌شود
یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که در طرح‌های توسعه‌ای باید مورد توجه قرار گیرد، سهم مردم بومی است.
مَکُران زمانی توسعه‌یافته خواهد بود که مردم جاسک، سیریک، بشاگرد و دیگر مناطق ساحلی، خود را صاحب آینده این توسعه بدانند؛ نه اینکه تنها شاهد عبور پروژه‌های بزرگ از کنار محل زندگی خود باشند.
در کنار صنایع بزرگ نفت و انرژی، باید برای جوانان بومی در حوزه‌های مهارتی، فنی، دریایی، گردشگری، کشاورزی، شیلات، تجارت و خدمات فرصت ایجاد شود.
توسعه‌ای که اشتغال بومی ایجاد نکند، زنجیره ارزش را در منطقه شکل ندهد و موجب تقویت اقتصاد محلی نشود، توسعه متوازن نخواهد بود.

جاسک؛ ظرفیت گردشگری فراموش‌شده
از سوی دیگر، جاسک فقط نفت و بندر نیست. سواحل ماسه‌ای و صخره‌ای، خورها، چشم‌اندازهای طبیعی، کوه‌ها و پدیده‌های زمین‌شناختی و ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی، امکان شکل‌گیری یک صنعت گردشگری متفاوت را فراهم می‌کنند.
مَکُران می‌تواند مقصد گردشگری دریایی، طبیعت‌گردی و گردشگری ماجراجویانه باشد؛ اما این ظرفیت نیازمند زیرساخت، معرفی حرفه‌ای، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و برنامه‌ریزی محیط‌زیستی است.اگر گردشگری با اقتصاد دریایی، کشاورزی، صنایع دستی، شیلات و تجارت محلی پیوند بخورد، می‌تواند به یکی از منابع پایدار درآمد مردم تبدیل شود.

اکنون نوبت تصمیم است
امروز دیگر نمی‌توان درباره توسعه مَکُران تنها در قالب همایش، جلسه و سخنرانی صحبت کرد. مَکُران به پروژه، اعتبار، زمان‌بندی، شاخص ارزیابی و پاسخگویی نیاز دارد جاسک نیز باید متناسب با جایگاه راهبردی خود دیده شود.
این شهرستان ظرفیت آن را دارد که در کنار چابهار، به یکی از دو محور مهم اقتصاد دریایی ایران در سواحل مَکُران تبدیل شود؛ چابهار با ظرفیت بندری و ارتباطات بین‌المللی خود و جاسک با ظرفیت انرژی، بنادر، شیلات، امنیت دریایی و دسترسی به دریای عمان.
در سال‌های گذشته نیز طرح‌های صنعتی و بندری در مَکُران با هدف ایجاد صنایع پایین‌دستی، توسعه بنادر و استفاده از مزیت سواحل در دستور کار قرار گرفته است.
بنابراین انتظار مردم جاسک از دبیرخانه توسعه مَکُران، دولت، مجلس، استانداری هرمزگان و دستگاه‌های اقتصادی روشن است: جایگاه جاسک در برنامه توسعه مَکُران باید با پروژه‌های واقعی و قابل اندازه‌گیری تثبیت شود.
تکمیل زیرساخت‌های جاده‌ای و ریلی، توسعه بندر و حمل‌ونقل دریایی، تقویت فرودگاه، ایجاد زیرساخت‌های آب و برق، توسعه صنایع پایین‌دستی نفت و گاز، حمایت از شیلات و کشاورزی، فراهم کردن زمینه سرمایه‌گذاری، پیگیری جدی منطقه آزاد و مهم‌تر از همه، تضمین سهم مردم بومی از اشتغال و سرمایه‌گذاری باید در اولویت قرار گیرد.جاسک امروز بیش از آنکه به وعده جدید نیاز داشته باشد، به اجرای وعده‌های گذشته نیاز دارد.
اگر مَکُران را یکی از مهم‌ترین فرصت‌های آینده اقتصاد ایران می‌دانیم، جاسک نیز باید متناسب با موقعیت خود در این جغرافیا، سهمی روشن، تعریف‌شده و قابل دفاع از این آینده داشته باشد.
جاسک در کنار دریای عمان ایستاده است؛ دریایی که می‌تواند ایران را به اقیانوس هند، شبه‌قاره هند و بازارهای منطقه متصل کند. اکنون پرسش اصلی این نیست که آیا جاسک ظرفیت توسعه دارد یا نه؛ پرسش این است که آیا سیاست‌گذاران کشور آماده‌اند از این ظرفیت، به اندازه اهمیت واقعی آن استفاده کنند؟پاسخ به این پرسش می‌تواند بخشی از آینده اقتصادی مَکُران و حتی ایران را رقم بزند.