اقتصادسرآمد-  فیروز اسماعیلی - نوزدهمین همایش بین‌المللی حمل‌ونقل ریلی، به همت انجمن مهندسی حمل‌ونقل ریلی ایران و با حمایت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران، طی دو روز فشرده در دانشگاه علم و صنعت ایران برگزار شد رویدادی که در آن پژوهشگران دانشگاهی، مدیران اجرایی، متخصصان صنعت ریلی و صاحب‌نظران حوزه حمل‌ونقل، درباره مسائل امروز و چشم‌انداز پیش‌روی شبکه ریلی کشور به بحث و تبادل نظر پرداختند.
خبرنگار اقتصادسرآمد در هر دو روز این همایش، سه‌شنبه و چهارشنبه ۱۹ و ۲۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵، در دانشگاه علم و صنعت ایران حضور داشت و آنچه در نشست‌های علمی، ارائه مقالات و پنل‌های تخصصی دنبال شد، از نزدیک مورد بررسی قرار گرفت. مشاهدات میدانی نشان می‌داد که محور اصلی این گردهمایی، تلاش برای نزدیک‌تر کردن فضای دانشگاهی به مسائل واقعی صنعت ریلی و یافتن راهکارهایی برای ارتقای بهره‌وری، ایمنی، رقابت‌پذیری و جایگاه راه‌آهن در نظام حمل‌ونقل کشور بود ونه صرفاً ارائه دستاوردهای پژوهشی.
 «گستره مقالات» از بهره‌برداری و ایمنی تا هوش مصنوعی
 یکی از وجوه قابل توجه همایش، گستره موضوعی مقالات و تنوع حوزه‌های پژوهشی بود. بر اساس آمار اعلام‌شده، ۳۸۱ مقاله به دبیرخانه همایش ارسال شد که از میان آن‌ها ۲۴۴ مقاله پذیرفته شد و ۶۹ مقاله نیز برای ارائه شفاهی انتخاب شدند. این آمار، از یک‌سو ظرفیت علمی و پژوهشی جامعه دانشگاهی و تخصصی حمل‌ونقل ریلی را نشان می‌دهد و از سوی دیگر، بیانگر تنوع مسائل و موضوعاتی است که امروز در صنعت ریلی کشور نیازمند مطالعه، بازنگری و راه‌حل‌های علمی هستند. ترکیب موضوعی مقالات و نشست‌های علمی همایش در هفت محور اصلی مدیریت بهره‌برداری، ایمنی و ترانزیت ریل‌پایه؛ ناوگان ریلی درون‌شهری و برون‌شهری؛ خط و سازه‌های ریلی؛ راه‌آهن برقی و پرسرعت؛ مدیریت برنامه‌ریزی، اقتصاد حمل‌ونقل و دیپلماسی ریلی، لجستیک و حمل‌ونقل چندوجهی؛ و هوش مصنوعی و حمل‌ونقل هوشمند، نشان می‌داد که نگاه علمی به راه‌آهن به موضوعات فنی و زیرساختی محدود نشده است. بهره‌برداری اقتصادی از شبکه، تأمین مالی، ارتباطات بین‌المللی، توسعه ترانزیت، پیوند ریل با سایر شیوه‌های حمل‌ونقل و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، همگی در زمره موضوعاتی قرار گرفته‌اند که آینده این صنعت را شکل می‌دهند.  در محور مدیریت بهره‌برداری، ایمنی و ترانزیت ریل‌پایه، موضوعاتی مرتبط با عملکرد شبکه، ارتقای ایمنی و ظرفیت‌های ترانزیتی مورد توجه قرار گرفت. در محور ناوگان ریلی درون‌شهری و برون‌شهری نیز مسائل مرتبط با ناوگان، کیفیت خدمات و الزامات توسعه حمل‌ونقل ریلی مسافری و باری بررسی شد. محور خط و سازه‌های ریلی، به جنبه‌های زیرساختی و فنی شبکه اختصاص داشت و در محور راه‌آهن برقی و پرسرعت، فناوری‌ها و الزامات توسعه سامانه‌های پیشرفته ریلی مورد توجه قرار گرفت. در بخش مدیریت، برنامه‌ریزی، اقتصاد حمل‌ونقل و دیپلماسی ریلی، پیوند میان سیاست‌گذاری، منابع مالی، اقتصاد شبکه و نقش راه‌آهن در ارتباطات منطقه‌ای اهمیت ویژه‌ای داشت. محور لجستیک و حمل‌ونقل چندوجهی نیز به یکی از مسائل راهبردی حمل‌ونقل کشور، یعنی اتصال مؤثر ریل به زنجیره تأمین و سایر شیوه‌های جابه‌جایی کالا، می‌پرداخت. در نهایت، محور هوش مصنوعی و حمل‌ونقل هوشمند، افق تازه‌ای از کاربرد فناوری در مدیریت، کنترل، بهره‌برداری و افزایش کارایی شبکه ریلی را پیش روی شرکت‌کنندگان قرار داد.
 «پنل‌های تخصصی» پیوند دانش، تجربه و نیازهای صنعت
 در کنار ارائه مقالات، پنل‌های تخصصی همایش از بخش‌های مهم برنامه بودند؛ نشست‌هایی که امکان طرح مسائل از منظرهای متفاوت و مواجهه مستقیم دیدگاه‌های دانشگاهی و اجرایی را فراهم کردند.  در روز نخست، پنل «لجستیک ریل‌پایه» با حضور دکتر میرزا حسین، دکتر میخائیل گنجاروف، دکتر میروسلاو آنتونوویچ، دکتر هادی‌نژاد، دکتر نوروزی و دکتر نظرزاده برگزار شد. حضور صاحب‌نظران ایرانی و خارجی در این نشست، فرصتی برای بررسی جایگاه راه‌آهن در زنجیره لجستیک، ظرفیت‌های حمل‌ونقل ترکیبی و ضرورت تقویت پیوند میان شبکه ریلی و مراکز تولید، مصرف و مبادی تجاری فراهم کرد. اهمیت این موضوع برای ایران، با توجه به موقعیت جغرافیایی کشور و ظرفیت‌های بالقوه آن در مسیرهای ترانزیتی منطقه، دوچندان است. راه‌آهن زمانی می‌تواند سهم مؤثرتری در جابه‌جایی کالا و تجارت منطقه‌ای داشته باشد که علاوه بر توسعه زیرساخت، از نظام لجستیکی کارآمد، اتصال مناسب به بنادر و پایانه‌ها، هماهنگی نهادی و خدمات رقابت‌پذیر برخوردار شود.  پنل دیگر روز نخست با عنوان «دیجیتال‌سازی ریلی» و با ارائه دیدگاه‌های دکتر شیدایی، دکتر سندیپ راج راجین، دکتر ماریو اسپوستوف و دکتر حسن‌زاده برگزار شد. این نشست به یکی از ضرورت‌های تحول در صنعت ریلی پرداخت؛ ضرورتی که از مدیریت داده و هوشمندسازی فرایندها تا ارتقای کیفیت خدمات، پایش تجهیزات و افزایش دقت تصمیم‌گیری را دربرمی‌گیرد. بر اساس این گزارش و آنچه در این پنل مطرح شد دیجیتال‌سازی در صنعت ریلی، مستلزم بازنگری در فرایندهای مدیریتی، ایجاد زیرساخت داده‌ای، یکپارچگی سامانه‌ها و تربیت نیروی انسانی متناسب با فناوری‌های نوین است. از این منظر، مباحث مطرح‌شده در این پنل بی شک می‌تواند زمینه‌ای برای توجه بیشتر به الزامات نهادی و اجرایی تحول دیجیتال در راه‌آهن باشد.
 «روز دوم» از قطارهای حومه‌ای تا راهکارهای فناورانه
 در روز دوم همایش، پنل «قطارهای حومه‌ای» با حضور دکتر نادران، دکتر آمیت کومارجین، مهندس قمری ‌نژاد و مهندس ملانژاد برگزار شد. برآیند خبرنگار اقتصادسرآمد از این پنل ضرورت راه اندازی و تقویت جدی قطارهای حومه‌ای در کشور بخصوص در کلانشهر تهران است که ضمن توسعه خدمات ریلی به مردم و متقاضیان کاهش فشار ترافیک جاده‌ای، تسهیل رفت‌وآمد روزانه میان شهرهای پیرامونی و مراکز جمعیتی و بهبود دسترسی شهروندان به فرصت‌های شغلی و خدماتی نقش‌آفرین است. با این حال، مبرهن است که توسعه قطارهای حومه‌ای به برنامه‌ریزی یکپارچه، تأمین منابع مالی پایدار، هماهنگی میان نهادهای مسئول، زمان‌بندی مناسب حرکت قطارها و اتصال مؤثر ایستگاه‌ها به شبکه حمل‌ونقل شهری نیاز جدی دارد. از همین رو، پرداختن تخصصی به این حوزه در همایش، نشان‌دهنده توجه به ابعاد اجتماعی و اقتصادی حمل‌ونقل ریلی در کنار مسائل فنی آن بود. یکی دیگر از برنامه‌های روز دوم، پنل «ریورس پیچ» با ارائه دکتر باقری، مدیرکل برنامه‌ریزی راهبردی فناوری راه‌آهن، با موضوع «حل مشکلات ریلی با استفاده از نرم‌افزارهای نوین» بود. این نشست از منظر ارتباط میان نیازهای واقعی صنعت و ظرفیت شرکت‌های فناور و نرم‌افزاری اهمیت داشت. در چنین رویکردی، به جای آن‌که فناوری صرفاً از سوی عرضه‌کنندگان معرفی شود، مسئله و نیاز صنعت در مرکز توجه قرار می‌گیرد و راهکارهای فناورانه برای پاسخ به آن مورد بررسی قرار می‌گیرند. این شیوه می‌تواند به تقویت ارتباط میان راه‌آهن، دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان کمک کند؛ به‌ویژه اگر مسائل مطرح‌شده در نشست‌ها به پروژه‌های مشخص، تعریف نیازهای فنی و همکاری‌های اجرایی منتهی شوند.
 «حکمرانی ریلی» ضرورت عبور از تصمیم‌های جزیره‌ای
 «حکمرانی ریلی»، نشستی که قرار بود به ظاهر فقط به گپ و گفت قبل از مراسم اختتامیه بینجامد. به یکی از نشست‌های مهم این همایش بدل شد، به مثابه یک پنل تخصصی با حضور مدیران ارشد و چهره‌های باسابقه راه‌آهن ایران برگزار و به موضوعی فراتر از مباحث فنی و عملیاتی از جمله چگونگی اداره، راهبری و تصمیم‌گیری در نظام حمل‌ونقل ریلی پرداخته شد. در این نشست، مهران قربانی، معاون حمل‌ونقل وزارت راه و شهرسازی، محسن پورسیدآقایی، مدیرعامل اسبق راه‌آهن ایران، نورالله بیرانوند، معاون تأمین سرمایه و اقتصاد حمل‌ونقل راه‌آهن ایران سبحان نظری، مدیرعامل مؤسسه صندوق بازنشستگی راه‌آهن و غلامحسین کریمی، معاون مسافری راه‌آهن ایران، دیدگاه‌ها و مباحث تخصصی خود را در حوزه حکمرانی و مدیریت حمل‌ونقل ریلی ارائه کردند. ترکیب حاضران در این نشست، از منظر تجربه مدیریتی و تنوع مسئولیت‌ها قابل توجه بود؛ چراکه موضوع حکمرانی ریلی، هم‌زمان با سیاست‌گذاری کلان حمل‌ونقل، مدیریت بنگاه راه‌آهن، اقتصاد و تأمین سرمایه، منابع و ساختارهای وابسته و نیز اداره خدمات حمل و نقل ریلی ارتباط دارد. حضور مدیران فعلی و پیشین راه‌آهن در کنار نماینده وزارت راه و شهرسازی و مسئولان حوزه اقتصاد و خدمات مسافری راه آهن ایران، این فرصت را فراهم کرد تا موضوع حکمرانی از زاویه‌های مختلف از جمله نقص جدی دولت‌ها در اجرای صحیح حکمرانی در رابطه با حوزه مدیریت کلان حمل و نقل ریلی مورد بحث قرار گیرد.    آن‌چه از مجموع برنامه‌های دو روز همایش بین المللی حمل و نقل ریلی قابل برداشت بود، گستردگی مسائل پیش‌روی صنعت ریلی و ضرورت نگاه هم‌زمان به ابعاد فنی، اقتصادی، مدیریتی و فناورانه آن است.  معیار و ارزش واقعی این همایش که جنبه علمی داشت، میزان اثرگذاری یافته‌های پژوهشی بر تصمیم‌ها و برنامه‌های اجرایی است. اگر نتایج تحقیقات در اختیار مدیران قرار گیرد، مسائل واقعی صنعت به موضوع پژوهش دانشگاهی تبدیل شود و میان پژوهشگران، شرکت‌های فناور و مجموعه‌های اجرایی ارتباطی پایدار شکل بگیرد، این همایش می‌تواند فراتر از یک رویداد به ظاهرعلمی، به بستری برای حل مسائل جامع صنعت ریلی تبدیل شود.
 جمع‌بندی اقتصادسرآمد
آن‌چه که واضح و مبرهن است آینده حمل‌ونقل ریلی توسعه خطوط و خرید ناوگان است که باید همزمان با ارتقای کیفیت دانش، تصمیم‌گیری و حکمرانی آن رقم بخورد و نه تک بُعدی. نوزدهمین همایش بین‌المللی حمل‌ونقل ریلی، از منظر تنوع محورهای علمی و حضور مدیران و متخصصان حوزه‌های مختلف، فرصتی برای بازخوانی مسائل و نیازهای راه‌آهن ایران فراهم کرد. اهمیت این رویداد در کنار ارائه مقالات، در طرح موضوعاتی بود که مستقیماً با آینده صنعت ریلی ارتباط دارند؛ از اقتصاد و تأمین مالی و حکمرانی گرفته تا دیجیتال‌سازی، لجستیک، حمل‌ونقل هوشمند و توسعه خدمات حمل و نقل ریلی. با این همه، حلقه تعیین‌کننده پس از پایان همایش آغاز می‌شود: تبدیل دانش تولیدشده به تصمیم، تبدیل ایده به فناوری قابل استفاده و تبدیل پیشنهادهای علمی به برنامه‌ها و پروژه‌های اجرایی. راه‌آهن ایران برای افزایش سهم خود در حمل‌ونقل ملی و منطقه‌ای، بیش از هر زمان به چنین پیوندی میان دانشگاه، صنعت و نظام تصمیم‌گیری نیاز دارد. بنابراین، تداوم برگزاری این همایش زمانی می‌تواند به دستاوردی ماندگار تبدیل شود که نتایج آن در قالب گزارش‌های علمی قابل دسترس، پیشنهادهای سیاستی، پروژه‌های پژوهشی مشترک و برنامه‌های اجرایی دنبال شود.