گروه شیلات- سعید قلیچی -  در شرایطی که فشار بر منابع طبیعی دریاها و کاهش ذخایر آبزیان به یکی از چالش‌های اصلی امنیت غذایی کشورها تبدیل شده توسعه زیستگاه‌های مصنوعی دریایی به‌عنوان یکی از راهبردهای نوین در مدیریت پایدار منابع آبزی، بیش از پیش در کانون‌ توجه سیاست‌گذاران حوزه اقتصاد دریامحور قرار گرفته است. ایران با برخورداری از سواحل گسترده در خلیج‌فارس و دریای عمان، ظرفیت بالقوه‌ای برای بهره‌گیری هدفمند از این ابزار راهبردی در مسیر توسعه پرورش آبزیان دارد.
به گزارش «اقتصاد سرآمد»، ایران سالانه مقادیر زیادی ماهی و محصولات دریایی وارد می‌کند. توسعه آبزی‌پروری دریایی با کمک زیستگاه‌های مصنوعی می‌تواند تولید داخلی را افزایش دهد و تراز تجاری را بهبود بخشد. ایجاد اشتغال و توسعه مناطق ساحلی: پروژه‌هایی مانند پرورش ماهی در قفس دریایی در استان‌های ساحلی به‌ویژه در سواحل خلیج‌فارس و دریای عمان هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده‌اند. بررسی‌ها نیز نشان می‌دهد که ترکیب این روش با زیستگاه‌های مصنوعی، بهره‌وری را چندبرابر می‌کند. در سطح استراتژیک، توسعه پایدار آبزی‌پروری در ایران نه‌تنها امنیت غذایی داخلی را تضمین می‌کند، بلکه می‌تواند به دیپلماسی اقتصادی با کشورهای همسایه کمک کند؛ به شرطی که مسائل زیست‌محیطی مدیریت شود.
صید بی‌رویه، رعایت نکردن اصول صحیح بهره‌برداری از دریا، ورود پساب‌ها و فاضلاب‌های صنعتی و شهری، تخلیه آب توازن کشتی‌ها در دریا، حفاری‌ها و تخریب‌های واردشده توسط شرکت‌های نفت و گاز در دریا و... ازجمله مواردی است که توسط بشر طی دهه‌ها به ذخایر و محیط‌زیست دریا آسیب رسانده است. در این رابطه ایجاد زیستگاه‌های مصنوعی یکی از روش‌های بسیار مهم در بازسازی ذخایر و برداشت قانونمند و پایدار است. کشورهای مختلفی از زیستگاه‌های مصنوعی استفاده می‌کنند و هرکدام دیدگاه‌ها و مقاصد خاصی را مدنظر داشته‌اند.
استفاده از زیستگاه مصنوعی دریایی در ایران از سال 1375 توسط صیادان در استان بوشهر آغاز شد که در ابتدا به‌صورت سنتی و با قرار دادن کوزه‌های بزرگ، سنگ و تنه درختان خرما در دریا سبب افزایش ذخایر دریایی شدند. سال 1380 در چهار استان جنوبی خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان با هدف ترمیم و احیای ذخایر، استفاده از زیستگاه مصنوعی در دستور کار قرار گرفت که عمدتا به‌صورت سازه‌های بتنی و با اشکال هندسی مشخص طراحی و اجرا شد. طی تمام این سال‌ها کارشناسان استفاده از زیستگاه‌های مصنوعی را به‌عنوان یکی از راهبردهای استراتژیک برای حفظ ذخایر و منابع آبی، حافظت از محیط‌زیست دریایی و همچنین کمک به پرورش آبزیان و امنیت غذایی معرفی کرده‌اند.

فلسفه وجودی زیستگاه‌های مصنوعی آبزیان در ایران
ایجاد زیستگاه مصنوعی یکی از راه‌هایی است که به بازسازی و بقای گونه‌های دریایی کمک می‌کند. مهم‌ترین ویژگی زیستگاه مصنوعی جنس آن است که به محیط‌زیست و اکوسیستم آسیب نرساند. بااین‌حال، برخی گزارش‌ها طی سال‌های گذشته منتشر شده که حاکی از آن است که تعدادی از صیادان جهت ساخت زیستگاه مصنوعی از تایرهای خودروی فرسوده به دلایلی همچون ارزانی، مقاوم بودن و در دسترس بودن استفاده می‌کنند. 
این در حالی است که فلسفه ایجاد زیستگاه‌های مصنوعی، اقدامی مثبت و کاربردی جهت ترمیم محیط‌زیست دریایی است. کارشناسان تاکید می‌کنند که برای ساخت زیستگاه مصنوعی باید مصالح تعیین‌شده و مجاز مورد استفاده قرار گیرند. در چنین شرایطی عدم‌رعایت قانون در رابطه با جنس زیستگاه مصنوعی مشکلات زیادی به‌وجود می‌آورد و استفاده از لاستیک یا مواد دارای فلزات سنگین نیز موجب آلودگی در دریاها خواهد شد.
زیستگاه مصنوعی آبزیان عبارت است از قراردادن سازه‌های مجاز زیست‌محیطی شبیه زیستگاه طبیعی در دریا که علاوه بر افزایش ذخایر دریایی و بهره‌برداری از آن‌ها، اثرات تخریبی و سوء در محیط دریا نداشته باشد. جبران بخشی از فشار بر ذخایر آبزیان بر اثر برداشت بی‌رویه، ترمیم و کمک به احیای ذخیره‌گاه‌ها و حفظ ذخایر آبزیان، ایجاد توازن در اکوسیستم، حفظ جمعیت روستایی و ساحل‌نشینان، صید و صیادی پایدار، تثبیت اشتغال و کمک به امنیت غذایی و پدافند غیرعامل از مهم‌ترین اهداف ایجاد زیستگاه‌های مصنوعی آبزیان است و به اجرای طرح بازسازی ذخایر آبزیان کمک می‌کند. 

پیوند محیط‌زیست، اقتصاد و امنیت غذایی
زیستگاه‌های مصنوعی سازه‌هایی مهندسی‌شده هستند که با استقرار در بستر دریا، شرایط زیستی مشابه زیستگاه‌های طبیعی را برای تجمع، تخم‌ریزی و رشد آبزیان فراهم می‌کنند. این سازه‌ها علاوه بر کارکرد زیست‌محیطی، به‌طور مستقیم در افزایش بهره‌وری اقتصادی فعالیت‌های شیلاتی و آبزی‌پروری نقش دارند. تجربه کشورهای پیشرو نشان می‌دهد که ایجاد زیستگاه‌های مصنوعی می‌تواند تا چندبرابر، تراکم زیستی و بازده صید و پرورش آبزیان را افزایش دهد؛ موضوعی که در نهایت به کاهش هزینه تولید و افزایش پایداری اقتصادی منجر می‌شود.
عباس حیدری، کارشناس حوزه شیلات در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصاد سرآمد، درباره اهمیت راهبردی زیستگاه‌های مصنوعی در پرورش آبزیان و شیلات می‌گوید: «با توجه به محدودیت منابع آب شیرین و افزایش هزینه‌های تولید در پرورش آبزیان خشکی‌محور، حرکت به سمت توسعه پرورش آبزیان در دریا به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده است. زیستگاه‌های مصنوعی می‌توانند بستر مناسبی برای تلفیق صید مسئولانه و آبزی‌پروری دریایی فراهم کرده و به‌عنوان حلقه واسط میان صید طبیعی و پرورش صنعتی عمل کنند. این رویکرد، ضمن کاهش فشار بر ذخایر طبیعی، امکان افزایش تولید پایدار پروتئین دریایی را برای کشور فراهم می‌سازد.»
باید در خاطر داشته باشیم که در اسناد بالادستی کشور، تامین امنیت غذایی به‌عنوان یکی از ارکان امنیت ملی مورد تاکید قرار گرفته است. این کارشناس حوزه اقتصاد شیلات کشور در ارتباط با تاثیر توسعه زیستگاه‌های مصنوعی در دریاها جهت افزایش و تامین امنیت غذایی در کشور، بیان می‌کند: «توسعه زیستگاه‌های مصنوعی در خلیج‌فارس و دریای عمان می‌تواند سهم آبزیان در سبد غذایی خانوار ایرانی را افزایش داده و وابستگی به واردات پروتئین را کاهش دهد. از منظر اقتصادی، افزایش تولید داخلی آبزیان به معنای کاهش خروج ارز، ایجاد اشتغال پایدار در مناطق ساحلی و تقویت زنجیره ارزش شیلات است.»
یکی از مزیت‌های کلیدی زیستگاه‌های مصنوعی، کمک به حفظ و بازسازی ذخایر آبزیان بومی است. این سازه‌ها با ایجاد پناهگاه‌های امن برای گونه‌های در معرض فشار صید، به احیای جمعیت‌های آسیب‌دیده کمک می‌کنند. در شرایطی که برخی گونه‌های ارزشمند خلیج‌فارس با کاهش ذخایر مواجه هستند، زیستگاه‌های مصنوعی می‌توانند به‌عنوان ابزاری مکمل در مدیریت ذخایر و حفاظت از تنوع‌زیستی ایفای نقش کنند.
«حیدری» در بخش دیگری از صحبت‌های خود می‌گوید: «توسعه زیستگاه‌های مصنوعی نیازمند سرمایه‌گذاری هدفمند، مشارکت بخش خصوصی و تدوین چارچوب‌های دقیق مدیریتی است. اگر این پروژه‌ها در قالب یک برنامه جامع اقتصاد دریامحور اجرا شوند، می‌توانند به یکی از پیشران‌های توسعه پایدار سواحل جنوبی کشور تبدیل شوند؛ پیشرانی که همزمان منافع اقتصادی، زیست‌محیطی و امنیت غذایی را برای ایران به همراه دارد.»
این کارشناس شیلات در بخش پایانی صحبت‌های خود خاطرنشان کرد: «زیستگاه‌های مصنوعی نه‌تنها یک ابزار فنی، بلکه یک انتخاب استراتژیک برای آینده اقتصاد آبی ایران محسوب می‌شوند؛ انتخابی که می‌تواند خلیج‌فارس را از یک پهنه صرفاً بهره‌بردارانه، به بستری برای توسعه پایدار و هوشمند منابع آبزی کشور تبدیل کند. ایران می‌تواند با سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی برای نظارت بر زیستگاه‌ها و پرورش هوشمند، به یکی از قطب‌های آبزی‌پروری منطقه تبدیل شود.»