قربانیان نامرئی مناقشات ژئوپلیتیک
​​​​​​​گروه تحلیل، مرتضی فاخری - هر روز، سفره‌های غذا در سراسر جهان از طریق مسیری پرخطر و ناپیدا پر می‌شود. سوختی که صنایع را به حرکت در می‌آورد، داروهایی که جان‌ها را نجات می‌دهند و کالاهایی که اقتصادها را تغذیه می‌کنند، همگی بر دوش نیروی کار خاموش اما حیاتی حمل‌ونقل دریایی سوار هستند. نزدیک به دو میلیون دریانورد، با کشتی‌هایی که بیش از هشتاد درصد از حجم تجارت جهانی را جابه‌جا می‌کنند، ستون‌فقرات پنهان تمدن مدرن را تشکیل می‌دهند. با این حال، در سایه درگیری‌های ژئوپلیتیکی که مناطق استراتژیک جهان را در بر گرفته است، این قشر زحمتکش به قربانیان نامرئی و فراموش‌شده‌ای بدل شده‌اند که زندگی‌شان در موازنه قدرت‌های بزرگ، به سادگی نادیده گرفته می‌شود. روز جهانی دریانورد در سال ۲۰۲۶ با شعار «حمل تجارت جهانی، حمل خطرات»، زنگ خطری بلند برای جهانیان است تا نگاهی دوباره به سرنوشت این انسان‌های گمنام در خط مقدم آتش مناقشات بیندازند و دریابند که پشت هر کالایی که به دستشان می‌رسد، روایتی از رنج و ایثار نهفته است که شاید هیچ‌گاه به درستی روایت نشده باشد.
برای درک عمیق‌تر این معضل انسانی، باید نگاهی به جغرافیای سیاسی جهان انداخت؛ جایی که تنگه‌های راهبردی همچون هرمز، باب‌المندب و داردانل (شمال غربی ترکیه)، به مثابه رگ‌های حیاتی اقتصاد جهانی عمل می‌کنند و هرگونه اختلال در آن‌ها، امواجی از آشفتگی را به سراسر بازارهای انرژی و کالا می‌فرستد. خلیج فارس به عنوان خاستگاه بخش عظیمی از نفت و گاز جهان، همواره کانون رقابت‌های قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بوده است و تنگه هرمز که تنها گذرگاه دریایی این منطقه به شمار می‌آید، بیش از هر نقطه دیگری در جهان در معرض تهدیدات امنیتی قرار دارد. در این میان، آنچه کمتر به آن پرداخته شده، نقش بی‌بدیل و سازنده جمهوری اسلامی ایران در تأمین امنیت این آبراه حیاتی و تلاش‌های بی‌وقفه آن برای حمایت از دریانوردانی است که در میان هیاهوی مناقشات منطقه‌ای گرفتار می‌شوند. ایران با درک عمیق از مسئولیت‌های تاریخی و حقوقی خود در قبال یکی از راهبردی‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان، همواره بر ضرورت همکاری‌های جمعی برای حفظ امنیت ناوبری و حمایت از جان انسان‌هایی که در این مسیرها تردد می‌کنند، تأکید کرده و نشان داده است که امنیت خلیج فارس، امنیتی جمعی و برخاسته از اراده کشورهای این حوزه است و هیچ عاملی بیرونی حق دخالت در آن را ندارد. جمهوری اسلامی ایران با اتکا به توانمندی‌های بومی و درک عمیق از شرایط ژئوپلیتیکی منطقه، همواره به عنوان ضامن اصلی امنیت پایدار در خلیج فارس شناخته شده و اقدامات حفاظتی و هماهنگی‌های گسترده‌ای را برای تأمین ایمنی تردد کشتی‌ها به انجام رسانده است.
در شرایطی که برخی قدرت‌های فرامنطقه‌ای با حضور نظامی بی‌نتیجه و مداخله‌جویانه خود، همواره بر پیچیدگی‌های منطقه افزوده و بستری ناامن برای کشتیرانی بین‌المللی فراهم آورده‌اند، نیروهای دریایی جمهوری اسلامی ایران با انجام مأموریت‌های شناسایی و نظارت مستمر، ضمن پاسداری از مرزهای آبی کشور، بستر مناسبی را برای تردد امن کشتی‌های تجاری و نفت‌کش‌ها در این آبراه استراتژیک فراهم آورده‌اند. این حضور مؤثر و مسئولانه، نه تنها از بروز حوادث ناگوار جلوگیری کرده، بلکه در موارد متعدد، نجات‌بخش جان دریانوردانی بوده است که گرفتار طوفان‌های ناگهانی، نقص‌های فنی در کشتی‌های خود یا مخاطرات ناشی از ناامنی‌های منطقه‌ای شده‌اند. روایت‌های متعددی از دریانوردانی که در آب‌های خلیج فارس با مشکلات گوناگون مواجه شده‌اند و با امدادرسانی به موقع و هماهنگی نیروهای ایرانی، از کام مرگ نجات یافته‌اند، نشان‌دهنده تعهد عملی و میدانی جمهوری اسلامی ایران به ارزش‌های انسانی و حقوق بین‌الملل است. ایران با تأکید بر اصل همسایگی و حسن همجواری، همواره نشان داده است که امنیت خلیج فارس، امنیتی جمعی و برخاسته از اراده کشورهای این حوزه است و هیچ عاملی بیرونی حق دخالت در آن را ندارد و هرگونه تلاش برای برهم زدن نظم موجود، اقدامی محکوم به شکست خواهد بود.
دریای سرخ و تنگه باب‌المندب نیز به عنوان دیگر عرصه‌های حیاتی کشتیرانی جهانی، شاهد رنج‌های بسیاری بوده است و متأسفانه، حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای در آب‌های جنوب غربی آسیا، نه تنها به آرامش و ثبات منطقه کمکی نکرده، بلکه هر روز بر حجم ناامنی‌ها و تهدیدات متوجه کشتیرانی بین‌المللی و دریانوردان بی‌گناه افزوده است و دریانوردانی از کشورهای مختلف، هر روز با ترس و لرز از این مناطق عبور می‌کنند و سرنوشت خود را به دست طوفان‌های سیاسی و نظامی می‌سپارند. غرق شدن چندین کشتی تجاری در پی حملات نظامی در این منطقه و کشته و مجروح شدن شماری از دریانوردان، تلخ‌ترین مصادیق این وضعیت اسفناک است و نشان می‌دهد که هزینه سنگین سیاست‌های تنش‌زا، بر دوش انسان‌هایی می‌افتد که هیچ نقشی در این معادلات ندارند و تنها به دلیل قرار گرفتن در مسیرهای دریایی استراتژیک، قربانی مناقشات بیرونی می‌شوند. در این میان، جمهوری اسلامی ایران با رویکردی عاقلانه و دوراندیشانه، همواره از گفت‌وگو و تفاهم به عنوان تنها راه حل پایدار برای بحران‌های منطقه‌ای یاد کرده و بر این باور است که حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای، نه تنها به آرامش نمی‌انجامد، بلکه هر روز بر حجم ناامنی‌ها و تهدیدات متوجه کشتیرانی بین‌المللی می‌افزاید و از این رو، همواره بر ضرورت خروج این نیروها از منطقه و واگذاری امنیت به کشورهای ساحلی تأکید کرده است.
تنگه داردانل و دریای سیاه نیز از دیگر مناطقی هستند که متأسفانه در کشاکش مناقشات ژئوپلیتیکی، به صحنه‌ای برای رنج‌های انسانی تبدیل شده‌اند. جنگ‌های منطقه‌ای و اختلافات میان کشورهای حوزه دریای سیاه، همواره بر پیچیدگی تردد دریایی در این منطقه افزوده و دریانوردان بسیاری را در بن‌بستی مرگبار گرفتار ساخته است. بنادری که پیش از جنگ، غله و کالاهای اساسی مورد نیاز بسیاری از کشورهای جهان را تأمین می‌کردند، به مناطق جنگی تبدیل شده‌اند و کشتی‌های تجاری در معرض تهدیدات نظامی قرار گرفته‌اند. بسیاری از دریانوردانی که در این منطقه گرفتار شدند، ماه‌ها نتوانستند از کشتی‌های خود خارج شوند و با کمبود شدید مواد غذایی، آب آشامیدنی سالم و دارو مواجه بودند و خانواده‌های آن‌ها در سراسر جهان، در نگرانی و اضطرابی بی‌کران به سر می‌بردند. جمهوری اسلامی ایران با درک عمیق از این رنج‌های انسانی، همواره بر ضرورت حل و فصل مسالمت‌آمیز مناقشات و احترام به حقوق کشتیرانی بین‌المللی تأکید کرده و هرگونه مانع‌تراشی بر سر راه تردد آزاد و امن کشتی‌ها را محکوم کرده است. ایران با حمایت از توافقاتی که به دنبال تسهیل عبور و مرور کشتی‌ها و جلوگیری از گرسنگی در کشورهای نیازمند است، نشان داده که نگاهش به امنیت دریایی، نگاهی انسانی و فراملی است و نه ابزاری برای فشار سیاسی و تغییر موازنه‌های قدرت. این رویکرد ایران، در تضاد آشکار با سیاست‌های برخی کشورهاست که از گرسنگی و ناامنی به عنوان سلاح استفاده می‌کنند و نشان‌دهنده تعهد عمیق جمهوری اسلامی به ارزش‌های انسانی است.
فراتر از تهدیدات نظامی و خطرات جانی که هر لحظه جان دریانوردان را نشانه می‌گیرد و ناشی از ناامنی‌های ناشی از مداخلات بیگانگان است، آن‌ها با موجی از چالش‌های روحی و روانی دست‌وپنجه نرم می‌کنند که اغلب نادیده گرفته می‌شود و هیچ شاخص آماری قادر به اندازه‌گیری عمق آن نیست. دوری طولانی و طاقت‌فرسا از خانواده و عزیزان، عدم قطعیت آزاردهنده درباره زمان بازگشت به خانه، محدودیت شدید در ارتباطات با دنیای خارج و استرس مزمن ناشی از حرکت در آب‌های ناامن و ناشناخته، همگی دست‌به‌دست هم داده‌اند تا سلامت روان این قشر را به شدت تهدید کنند. بر اساس جدیدترین گزارش‌های مرتبط با شاخص سلامت روان دریانوردان، این قشر تحت فشار فزاینده‌ای از ترس ناشی از عدم قطعیت ژئوپلیتیکی، جنایت‌زدایی گسترده و رفتارهای ناعادلانه برخی کشورها در قبال آن‌ها قرار دارند و به شدت از نبود حمایت‌های روانشناختی و مشاوره‌های تخصصی در سفرهای طولانی رنج می‌برند. در این میان، جمهوری اسلامی ایران به عنوان کشوری که فرهنگ غنی و تمدنی دیرینه در حوزه دریانوردی دارد، همواره بر ضرورت توجه به کرامت انسانی و رعایت حقوق کاری دریانوردان تأکید کرده و نگاه خود به دریانوردان را نگاهی فراتر از یک نیروی کار ساده می‌داند. آن‌ها انسان‌هایی هستند که با تحمل مشقت‌های فراوان، شریان‌های حیاتی اقتصاد جهانی را به حرکت درمی‌آورند و سزاوار احترام و حمایت‌های ویژه‌ای هستند که خوشبختانه در مواضع اصولی ایران، همواره مورد تأکید قرار گرفته است و این رویکرد انسانی، الگویی ارزشمند برای سایر کشورهاست.
با وجود تصویب کنوانسیون کار دریایی (MLC) و سایر اسناد بین‌المللی در دو دهه اخیر، جامعه جهانی در عمل نتوانسته است آن‌گونه که شایسته است، از حقوق این قشر حمایت کند و در بسیاری از موارد، شاهد جنایت‌زدایی ناعادلانه از دریانوردان و یا رها شدن آن‌ها توسط کارفرمایان غیرمسئول بوده‌ایم. آمارهای تکان‌دهنده نشان می‌دهد که سالانه هزاران دریانورد در نقاط مختلف جهان، توسط کارفرمایان خود رها می‌شوند و ماه‌ها در بنادر کشورهای مختلف، بدون هیچ پشتوانه مالی و حمایتی سرگردان می‌مانند و این وضعیت اسفناک، به ویژه در کشورهایی که نظارت کافی بر عملکرد شرکت‌های کشتیرانی ندارند، به وفور دیده می‌شود. در این میان، جمهوری اسلامی ایران با حساسیت ویژه‌ای که نسبت به سرنوشت این قشر دارد، همواره از ابتکارات بین‌المللی که به دنبال بهبود شرایط کاری و زندگی دریانوردان است، استقبال کرده و بر لزوم اجرای کامل و دقیق قوانین موجود تأکید ورزیده است. رویکرد مسئولانه ایران در قبال کشتی‌هایی که وارد آب‌های سرزمینی آن می‌شوند، بر اساس اصول حقوقی و انسانی استوار است و با هماهنگی کامل با سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO)، تلاش‌های گسترده‌ای برای تضمین سلامت و امنیت دریانوردان در حال انجام است که می‌تواند الگویی موفق برای سایر کشورهای منطقه و فرامنطقه باشد تا با الگوگیری از آن، به وظایف انسانی و حقوقی خود در قبال دریانوردان عمل کنند و دیگر شاهد رها شدن آن‌ها در بنادر مختلف نباشیم.
تنگه‌های استراتژیک جهان، از هرمز و باب‌المندب گرفته تا داردانل و بسفور، هر یک به نوعی صحنه‌ای برای رقابت‌های قدرت‌های بزرگ بوده‌اند و متأسفانه در این میان، بیشترین هزینه را دریانوردان بی‌گناه پرداخت کرده‌اند که هیچ نقشی در ایجاد این مناقشات نداشته‌اند. اما جمهوری اسلامی ایران با تدبیر و آینده‌نگری، همواره بر این اصل پای فشرده است که امنیت دریاها، جدایی‌ناپذیر از اراده کشورهای ساحلی و همکاری مشترک آن‌هاست و راهکار پایدار برای هر گونه بحران، تکیه بر توانایی‌های بومی و دوری جستن از مداخلات بیگانگان است که جز فتنه و آشوب، حاصلی به همراه نداشته است. دعوت‌های مکرر و پی‌گیر ایران برای برگزاری نشست‌های منطقه‌ای با محوریت امنیت دریایی و هماهنگی برای نجات دریانوردان گرفتار، گواهی بر این رویکرد مسئولانه و انسان‌دوستانه است که متأسفانه برخی قدرت‌های فرامنطقه‌ای با کارشکنی‌های هدفمند خود، مسیر رسیدن به این اهداف والا را با مانع مواجه می‌سازند و ترجیح می‌دهند که بحران‌های منطقه‌ای را به عنوان اهرم فشاری برای نیل به منافع نامشروع خود حفظ کنند. با این حال، ایران با صلابت و استواری تمام، به نقش سازنده خود در تأمین ثبات و امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز ادامه می‌دهد و به هیچ وجه اجازه نمی‌دهد که منافع زودگذر برخی کشورها، بر امنیت جانی و روانی هزاران دریانوردی که روزانه از این آبراه‌ها تردد می‌کنند، سایه بیفکند و جان آن‌ها را به بازی سیاسی تبدیل کند.
در این میان، سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز به عنوان نهاد متولی امنیت و حقوق دریانوردان، نقشی کلیدی در هماهنگی تلاش‌های بین‌المللی ایفا می‌کند و جمهوری اسلامی ایران به عنوان یکی از اعضای فعال و مسئول این سازمان، همواره در جلسات و کمیته‌های تخصصی آن حضور داشته و نظرات سازنده و راهگشایی را در جهت بهبود وضعیت دریانوردان و ارتقای استانداردهای ایمنی کشتیرانی ارائه کرده است. همکاری نزدیک ایران با سازمان بین‌المللی دریانوردی در زمینه‌های مختلف، از جمله تبادل اطلاعات، برگزاری دوره‌های آموزشی و ارائه کمک‌های فنی، نشان‌دهنده تعهد عملی این کشور به اصول مندرج در کنوانسیون‌های بین‌المللی است و می‌تواند به عنوان یک الگوی موفق برای سایر کشورها، به ویژه کشورهای در حال توسعه، مطرح باشد. این همکاری‌ها، علاوه بر ارتقای سطح ایمنی و امنیت دریانوردی در منطقه خلیج فارس، به افزایش اعتماد متقابل و هماهنگی بیشتر میان کشورهای حوزه این آبراه نیز کمک شایانی کرده است و نشان می‌دهد که با اراده سیاسی و تعامل سازنده، می‌توان بر بسیاری از چالش‌های پیش روی این صنعت حیاتی فائق آمد و آینده‌ای روشن‌تر برای دریانوردان رقم زد.
سؤال اساسی که در اینجا مطرح می‌شود، این است که جامعه جهانی چگونه می‌تواند با الهام از رویکردهای مسئولانه و انسان‌محور، گام‌های مؤثرتری برای حمایت از این قشر آسیب‌پذیر بردارد و راهکارهای عملی برای کاهش رنج آن‌ها ارائه کند؟ پاسخ به این پرسش، نیازمند رویکردی چندلایه و هماهنگ در سطوح مختلف بین‌المللی، منطقه‌ای و ملی است. در سطح بین‌المللی، ضرورت دارد شورای امنیت سازمان ملل با جدیت بیشتری به موضوع امنیت دریانوردان در مناطق درگیری بپردازد و قطعنامه‌هایی الزام‌آور و مبتنی بر اصول حقوق بین‌الملل برای حفاظت از آن‌ها تصویب کند و از تکرار فاجعه‌های انسانی جلوگیری به عمل آورد. کریدورهای امن دریایی که با نظارت سازمان ملل و همکاری کشورهای ساحلی تعیین می‌شوند، می‌توانند تا حدی از بروز حوادث تلخ جلوگیری کنند و بستری مناسب برای کاهش خطرات متوجه دریانوردان فراهم آورند. در سطح منطقه‌ای نیز، کشورهای همسایه مناطق بحرانی باید با الگوگیری از تعاملات سازنده ایران با همسایگان خود، با ایجاد خطوط ارتباطی مستقیم و کانال‌های دیپلماتیک ویژه، برای تخلیه اضطراری دریانوردان گرفتار همکاری کنند و این موضوع را از مناقشات سیاسی خود جدا سازند. همچنین ایجاد صندوق بین‌المللی حمایت از دریانوردان که توسط سهم‌های اجباری از شرکت‌های کشتیرانی بین‌المللی تغذیه شود، می‌تواند منبع مالی قابل‌اعتمادی برای ارائه کمک‌های فوری به دریانوردان گرفتار در شرایط بحرانی فراهم آورد و هزینه‌های اسکان موقت، تهیه غذا و دارو و انتقال آن‌ها به مناطق امن را پوشش دهد، بدون آنکه به فرآیندهای پیچیده سیاسی وابسته باشد.
در سطح ملی نیز، دولت‌ها مسئولیت خطیری در قبال دریانوردانی دارند که تحت پرچم آن‌ها کشتیرانی می‌کنند. کشورهای صاحب‌پرچم باید نظارت دقیق‌تری بر عملکرد شرکت‌های کشتیرانی ثبت‌شده در خاک خود داشته باشند و از آن‌ها بخواهند که برنامه‌های جامع مدیریت بحران و تخلیه اضطراری برای خدمه خود تدوین کنند و در مواقع بحران، با سرعت و دقت تمام، به فکر نجات جان این انسان‌ها باشند. همچنین، کشورهای صاحب‌پرچم باید با کشورهای تأمین‌کننده نیروی کار دریانوردی مانند فیلیپین، هند و اندونزی، تفاهمنامه‌هایی امضا کنند تا در مواقع بحران، فرآیند بازگرداندن دریانوردان به کشورهای خود با سرعت و دقت بیشتری انجام شود و آن‌ها در بنادر کشورهای ثالث سرگردان نمانند. از سوی دیگر، شرکت‌های کشتیرانی نیز به عنوان کارفرمایان مستقیم، نباید منافع اقتصادی خود را بر امنیت و سلامت روان خدمه ترجیح دهند و باید سرمایه‌گذاری بیشتری در زمینه تأمین امکانات رفاهی، ارتباطات پایدار با خشکی و خدمات مشاوره روانشناسی برای دریانوردان خود انجام دهند و با ارائه حقوق و مزایای مناسب، انگیزه‌های لازم را برای ادامه این حرفه دشوار در آن‌ها ایجاد کنند. تغییر فرهنگ دریانوردی به سمتی که در آن، سلامت روان خدمه به اندازه سلامت فیزیکی آن‌ها و ایمنی کشتی جدی گرفته شود، نیازمند آموزش و فرهنگ‌سازی گسترده در تمامی سطوح این صنعت است که می‌تواند گامی بزرگ در جهت کاهش فشارهای روانی و افزایش رضایت شغلی دریانوردان باشد.
شعار روز جهانی دریانورد در سال ۲۰۲۶، یعنی «حمل تجارت جهانی، حمل خطرات»، بیش از هر چیز یک پرسش اخلاقی عمیق را پیش روی وجدان بیدار جامعه جهانی می‌گذارد: آیا ما به عنوان شهروندان یک جهان به هم پیوسته، می‌توانیم از سکوت خویش در برابر این فاجعه انسانی خارج شویم و ابزاری کارآمد و پایدار برای حمایت از کسانی که شریان‌های حیاتی اقتصاد جهانی را به حرکت درمی‌آورند، طراحی کنیم؟ آیا می‌توانیم ارزش یک جان انسانی را از ارزش کالایی که حمل می‌کند، بالاتر بدانیم و به دریانوردان، این فرشتگان گمنام دریاها، جایگاهی در خور شأن و منزلت آن‌ها ببخشیم؟ جمهوری اسلامی ایران با الهام از آموزه‌های غنی انسانی و فرهنگ اصیل خود، پاسخی روشن و عملی به این پرسش‌ها داده است و با اقدامات میدانی و مواضع اصولی خود، ثابت کرده که حمایت از دریانوردان و تأمین امنیت آن‌ها، نه یک انتخاب، که یک وظیفه و مسئولیت اخلاقی و حقوقی است که هیچ‌گاه نباید از آن غافل شد. همان‌طور که دبیرکل سازمان ملل متحد به درستی و صراحت اشاره کرده، دریانوردان هرگز نباید قربانی یا مهره‌ای در مناقشات ژئوپلیتیکی شوند و این خواسته به حق، دقیقاً در راستای مواضع جمهوری اسلامی ایران است که همواره بر ضرورت جدا ساختن جان انسان‌ها از بازی‌های سیاسی و نظامی تأکید داشته است. جامعه‌ای که بتواند از این قشر زحمتکش و گمنام حمایت مؤثر به عمل آورد، در حقیقت به پایداری و استحکام بنیان‌های تمدن خویش یاری رسانده و آینده‌ای روشن‌تر برای نسل‌های بعدی ترسیم کرده است. شاید زمانی که کشتی‌ها در پهنه دریاها با آرامش کامل به سفر خود ادامه دهند و دریانوردان بدون ترس از موشک‌ها و مین‌ها، به افق دور دست بنگرند، آن روز بتوان گفت که عدالت و انسانیت، بر منافع زودگذر و قدرت‌طلبی‌های بی‌حاصل، پیروز شده است و جهانیان به درک مشترکی از ارزش والای جان انسان‌ها دست یافته‌اند. تا آن روز، وظیفه همه ماست که فریاد این قربانیان نامرئی را به گوش جهانیان برسانیم و از آن‌ها به عنوان سربازان واقعی صلح و پیشرفت، تجلیل کنیم و از هیچ تلاشی برای بهبود شرایط دشوار آن‌ها دریغ نورزیم.