آغاز سرمایه‌گذاری قزاقستان در لجستیک قدرت ایران
گروه گزارش - امید اسماعیلی - در شرایطی که رقابت بر سر تصاحب مسیرهای ترانزیتی منطقه هر روز فشرده‌تر می‌شود و کشورهای مختلف برای تبدیل شدن به هاب‌های لجستیکی اوراسیا سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای انجام می‌دهند، امضای قرارداد ایجاد مرکز لجستیکی جمهوری قزاقستان در بندر شهید رجایی را باید یکی از مهم‌ترین تحولات حوزه حمل‌ونقل و لجستیک ایران در سال جاری دانست.
این قرارداد تنها یک توافق سرمایه‌گذاری نیست؛ بلکه نشانه‌ای از اعتماد یک شریک منطقه‌ای به ظرفیت‌های ترانزیتی ایران و آزمونی مهم برای سیاست توسعه دریامحور و راهبرد تبدیل کشور به گره اصلی اتصال آسیای مرکزی به آب‌های آزاد به شمار می‌رود.
قراردادی که با حضور معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی، سفیر جمهوری قزاقستان در تهران و مدیران ارشد دو کشور به امضا رسید، نتیجه ماه‌ها مذاکره و توافقات حاصل از همکاری‌های اخیر تهران و آستانه در حوزه حمل‌ونقل و تجارت است.

«بندر شهید رجایی» نقطه اتصال قزاقستان به آب‌های آزاد
بر اساس این قرارداد، مرکز لجستیکی قزاقستان در پسکرانه بندر شهید رجایی احداث خواهد شد؛ مرکزی که وظیفه تجمیع، نگهداری، پردازش، توزیع و ترانزیت کالاهای صادراتی، وارداتی و ترانزیتی قزاقستان را بر عهده خواهد داشت.
بهره‌گیری از ظرفیت‌های بندر شهید رجایی به عنوان بزرگ‌ترین بندر تجاری ایران، این امکان را برای کالاهای قزاقستان فراهم می‌کند که بدون محدودیت‌های جغرافیایی، به بازارهای خلیج فارس، شرق آفریقا، شبه‌قاره هند و سایر مقاصد بین‌المللی دسترسی پیدا کنند.
در واقع آنچه این قرارداد را مهم می‌کند، صرفاً احداث یک مرکز لجستیکی نیست، بلکه تبدیل بندر شهید رجایی به بخشی از زنجیره لجستیکی قزاقستان و کشورهای آسیای مرکزی است.

تضمین ترانزیت یک‌ونیم میلیون تن کالا
محمد شکیبی‌نسب، مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی، این توافق را گامی مهم در تحقق سیاست جذب سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب دانسته و اعلام کرده است که اجرای این پروژه، ترانزیت سالانه یک میلیون و ۵۰۰ هزار تن کالا از قلمرو جمهوری اسلامی ایران را تضمین می‌کند.
به گفته وی، تحقق این هدف علاوه بر افزایش سهم ایران از بازار ترانزیت منطقه، به بهبود شاخص‌های اقتصادی، افزایش درآمدهای ترانزیتی و ارتقای جایگاه بنادر کشور در زنجیره حمل‌ونقل بین‌المللی منجر خواهد شد.
وی همچنین تأکید کرده است که این سرمایه‌گذاری زمینه توسعه زیرساخت‌ها، تأمین تجهیزات بندری، ایجاد اشتغال و افزایش ظرفیت عملیاتی بندر شهید رجایی را فراهم خواهد کرد.

قزاقستان به دنبال ایجاد پایگاه دائمی در جنوب ایران
نکته قابل توجه در اظهارات طرف قزاقستانی، نگاه بلندمدت این کشور به پروژه است.
امان مال گاژواروف، مدیرکل صندوق توسعه تجارت جمهوری قزاقستان، تصریح کرده است که این طرح صرفاً یک اسکله یا انبار نیست، بلکه هسته اولیه ایجاد یک بندر قزاقستانی در بندر شهید رجایی محسوب می‌شود.
این نگاه نشان می‌دهد که آستانه در حال طراحی یک زنجیره لجستیکی پایدار برای اتصال اقتصاد خود به بازارهای جهانی است؛ زنجیره‌ای که ایران در آن نقش حلقه واسط میان آسیای مرکزی و آب‌های آزاد را ایفا می‌کند.
وی همچنین اعلام کرده است که حجم مبادلات کالایی میان ایران و قزاقستان در حال حاضر حدود ۴۰۰ میلیون دلار است و پیش‌بینی می‌شود با اجرای این پروژه، این رقم دو تا سه برابر افزایش یابد.

نخستین سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
 در بنادر ایران
از منظر اقتصادی، شاید مهم‌ترین بخش این توافق، ورود سرمایه خارجی به حوزه بندری کشور باشد.
حسین عباس‌نژاد، مدیرکل بنادر و دریانوردی استان هرمزگان، این قرارداد را نخستین سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در بنادر ایران طی چند سال اخیر توصیف کرده است.
بر اساس مفاد قرارداد، مرکز لجستیکی قزاقستان در زمینی به مساحت ۱۵ هکتار احداث خواهد شد و سرمایه‌گذاری خارجی آن به ۲۵ میلیون دلار می‌رسد.
این پروژه شامل احداث انبارها، محوطه‌های کانتینری، تجهیزات تخصصی بندری و ایجاد زیرساخت‌های لجستیکی مورد نیاز خواهد بود.
دوره ساخت پروژه دو سال تعیین شده و پس از آن، بهره‌برداری آغاز خواهد شد. مدت قرارداد نیز ۲۷ ساله است که ۲۵ سال آن به بهره‌برداری اختصاص
 دارد.
نقش کلیدی ریل در موفقیت پروژه
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این قرارداد، تکیه بر حمل‌ونقل ریلی است.
بر اساس اعلام مدیرکل بنادر هرمزگان، بخش عمده بار ورودی و خروجی این مرکز از طریق ریل جابه‌جا خواهد شد و به همین منظور احداث ترمینال ریلی نیز در دستور کار قرار گرفته است.این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که توسعه کریدور شمال ـ جنوب بدون تقویت حمل‌ونقل ریلی امکان‌پذیر نیست و افزایش سهم ریل در جابه‌جایی کالا یکی از الزامات اصلی ارتقای رقابت‌پذیری مسیر ایران در برابر کریدورهای رقیب محسوب می‌شود.
فراتر از یک قرارداد بندری
اگرچه ارزش اولیه سرمایه‌گذاری این پروژه در مقایسه با طرح‌های بزرگ زیرساختی جهان رقم بسیار بزرگی نیست، اما اهمیت آن در پیام سیاسی و اقتصادی نهفته در پشت این توافق است.
قزاقستان با این اقدام نشان داده که ایران را به عنوان یکی از مسیرهای قابل اتکا برای دسترسی به بازارهای جهانی در نظر گرفته است. از سوی دیگر، ایران نیز فرصتی به دست آورده تا مزیت ژئوپلیتیکی خود را به مزیت اقتصادی و درآمد پایدار ترانزیتی تبدیل کند.
همزمان با اجرای این پروژه، توسعه همکاری‌های بندری، دریایی، کشتیرانی، تسهیل تشریفات گمرکی، تبادل الکترونیکی اسناد حمل و گسترش سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل نیز در دستور کار دو کشور قرار گرفته است؛ موضوعی که می‌تواند آثار این توافق را فراتر از محدوده بندر شهید رجایی گسترش دهد.

نتیجه‌گیری
امضای قرارداد ایجاد مرکز لجستیکی قزاقستان در بندر شهید رجایی را باید یکی از مهم‌ترین دستاوردهای عملی سال‌های اخیر در حوزه ترانزیت و لجستیک کشور دانست. این پروژه نه تنها نخستین سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در بنادر ایران طی سال‌های اخیر محسوب می‌شود، بلکه می‌تواند به افزایش حجم ترانزیت، توسعه حمل‌ونقل ریلی، رشد درآمدهای بندری و تقویت جایگاه کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب کمک کند.
با این حال موفقیت نهایی این پروژه تنها به امضای قرارداد وابسته نیست. تسریع در اجرای زیرساخت‌ها، رفع موانع گمرکی، توسعه شبکه ریلی، تسهیل فرایندهای تجاری و حفظ مزیت رقابتی مسیر ایران در برابر کریدورهای رقیب، عواملی هستند که سرنوشت این سرمایه‌گذاری را تعیین خواهند کرد.
اگر این الزامات محقق شود، بندر شهید رجایی می‌تواند از یک بندر صرفاً عملیاتی به یک هاب لجستیکی منطقه‌ای تبدیل شود و ایران نیز گام مهمی در مسیر تبدیل شدن به شاهراه تجارت میان آسیای مرکزی و آب‌های آزاد بردارد.