اقتصادسرآمد-  سعید بهبد - مهندس مجید ورشوساز، رئیس هیئت‌مدیره انجمن کشتیرانی و خدمات وابسته ایران و عضو هیئت‌مدیره شرکت نمایندگی کشتیرانی هفت دریا، از پیشکسوتان صنعت کشتیرانی کشور است که فعالیت حرفه‌ای خود را در حوزه حمل‌ونقل از سال ۱۳۶۹ آغاز کرده و از سال ۱۳۷۰ نیز با انجمن همکاری داشته است. ورشوساز در آیین هفتادوسومین سالگرد تأسیس این انجمن و برگزاری مجمع عمومی سالیانه در هتل اوین به‌عنوان یکی از پیشکسوتان شاخص صنف مورد تجلیل قرار گرفت. در حاشیه این مراسم فرصتی دست داد تا با وی درباره مناسبات بخش خصوصی و دولت، تصمیمات خلق‌الساعه، انحصار در لجستیک و چالش‌های اجرای معاهدات بین‌المللی در شرایط تحریم گفت‌وگو کنیم. 
به گزارش اقتصادسرآمد، چرا بخش خصوصی در صنعت کشتیرانی ایران، با وجود نقش کلیدی در تداوم حمل‌ونقل کشور، همچنان با انحصار، تصمیمات خلق‌الساعه و محدودیت‌های فزاینده روبه‌روست؟ مجید ورشوساز، رئیس هیئت‌مدیره انجمن کشتیرانی و خدمات وابسته ایران، در گفت و گو با «مارین نیوز»به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد.
 ضمن تبریک برای انتخاب و تجلیل از جنابعالی به‌عنوان پیشکسوت صنف؛ اگر به نقطه آغاز فعالیت حرفه‌ای‌تان بازگردیم، بزرگ‌ترین چالشی که آن روزها با آن درگیر بودید و حس می‌کنید نسل جوان امروز نیز همچنان با همان چالش روبه‌روست؟ 
 مجید ورشوساز: به عنوان فردی که تمام این دهه‌ها در بخش خصوصی زیسته و کار کرده است، بزرگ‌ترین معضل پایدار را «کیفیت تعاملات میان بخش دولتی و بخش خصوصی» می‌دانم.  اگر بدنه دولتی به بخش خصوصی مجال می‌داد و اجازه می‌داد ما در مذاکرات و فرآیندهای تصمیم‌گیری کلان مشارکت واقعی داشته باشیم، بخش اعظمی از معضلاتی که امروز کشور با آن روبه‌روست اصلاً رخ نمی‌داد. مسئولان باید برای بخش خصوصی شأن، اعتبار و حق واقعی قائل شوند تا این بخش بتواند در تمام ارکان زنجیره تأمین و اقتصاد کشور فعالانه اثر بگذارد و در عمل بازوی کمکی و گره‌گشای دولت باشد.
 در هفتادوسومین سالگرد انجمن ایستاده‌ایم؛ در طول بیش از سه دهه حضور شما در این تشکل، آیا این شنیده شدن صدای بخش خصوصی و هم‌افزایی با دولت روندی رو به جلو داشته است؟ 
 مجید ورشوساز: واقعیت این است که در ادوار مختلف، به فراخور نگاه و رویکرد دولت‌های مستقر، شرایط فراز و فرود داشته است. در برخی دوره‌ها نگاه تعاملی‌تر بود و بخش خصوصی را در بازی تصمیم‌گیری سهیم می‌کردند؛ اما در دوره‌هایی هم متأسفانه مدیرانی بودند که مستقیماً در روی ما می‌گفتند: «تصمیم‌گیری‌ها ربطی به شما ندارد، خودمان تصمیم می‌گیریم!» قاعده توسعه در جهان این است که دولت‌ها بستر‌ساز و ریل‌گذار باشند و میدان عملیاتی و سرمایه‌گذاری را به بخش خصوصی واگذار کنند. متأسفانه در کشور ما پیشرفت چندانی در این حیطه دیده نمی‌شود؛ در سطح شعار، همواره از ایثار و پیشگامی بخش خصوصی تمجید می‌شود، اما در مرحله عمل، فعال اقتصادی با هزاران دیوار بلند بروکراسی و «تصمیمات خلق‌الساعه» مواجه می‌شود که مسیر کار را مسدود می‌کند.
 نکته‌ای که به عنوان خبرنگار تخصصی حوزه دریا همواره لمس کرده‌ام این است که گویی در نگاه سیاست‌گذار دولتی، کل مفهوم «کشتیرانی کشور» صرفاً در شرکت‌های بزرگ دولتی نظیر «کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران» و «شرکت ملی نفتکش» خلاصه می‌شود و سایر شرکت‌ها و اعضای انجمن، با وجود ظرفیت‌های گسترده، کمتر دیده می‌شوند. ارزیابی شما چیست؟
 مجید ورشوساز: صورت مسئله‌ای که اشاره کردید، کاملاً درست است. دستگاه‌های دولتی متأسفانه بیشتر مجموعه‌هایی را می‌بینند که در اطراف خودشان فعالیت می‌کنند و سایر فعالان بخش خصوصی کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند. بارها برای ما پیش آمده که در جلسات کلان دولتی حاضر شده‌ایم و وقتی گفته‌ایم از طرف «انجمن کشتیرانی» آمده‌ایم، طرف دولتی تصور کرده است که نماینده شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران هستیم! یعنی اساساً انجمن را از این شرکت تفکیک نمی‌کردند و تشکل دیگری را در صنعت کشتیرانی به رسمیت نمی‌شناختند. طبیعی است که سیاست‌گذاری‌ها نیز بر پایه چنین شناخت محدودی شکل بگیرد و ظرفیت سایر شرکت‌ها و فعالان بخش خصوصی نادیده گرفته شود.
حتی در برخی بنادر کشور، سامانه‌های تبادل اطلاعات کالا به‌گونه‌ای در اختیار یک شرکت خاص قرار گرفته‌اند که سایر شرکت‌ها امکان دسترسی و فعالیت آزادانه از طریق آن‌ها را ندارند. این در حالی است که گاهی همین مجموعه‌ها با عنوان شرکت خصوصی معرفی می‌شوند، اما ساختار و نحوه فعالیت‌شان نشان می‌دهد که وضعیت آن‌ها با یک شرکت خصوصی مستقل تفاوت دارد.
من همواره معتقد بوده‌ام که ناوگان ملی از افتخارات کشور است و در شرایط بحرانی نیز به کمک کشور آمده است؛ بنابراین همه باید از این صنعت حمایت کنیم. اما حمایت از ناوگان ملی به معنای محدود کردن فرصت‌ها به یک مجموعه نیست. دریا آن‌قدر گسترده است که برای فعالیت و حضور همه شرکت‌ها و فعالان این صنعت ظرفیت دارد. انحصار نه‌تنها به توسعه کمک نمی‌کند، بلکه می‌تواند مانع بهره‌گیری از تمام ظرفیت‌های بخش خصوصی شود.
 آیا در همین شرایط تحریمی، تکثر شرکت‌های خصوصی نمی‌تواند مسیرهای امن‌تر و متنوع‌تری برای تجارت کشور بگشاید تا آسیب‌پذیری تحریمی کاهش یابد؟
 مجید ورشوساز: قطعاً، هرچه تعداد شرکت‌های فعال در صنعت کشتیرانی بیشتر باشد، ظرفیت کشور برای ادامه فعالیت در شرایط تحریم نیز افزایش پیدا می‌کند. وقتی فعالیت‌ها به تعداد محدودی شرکت وابسته باشد، تحریم یک شرکت می‌تواند بخش مهمی از فعالیت‌ها را تحت تأثیر قرار دهد؛ اما حضور شرکت‌های متعدد، امکان استفاده از مسیرها و ظرفیت‌های جایگزین را فراهم می‌کند.
به‌طور کلی، ساختارهای دولتی به دلیل تعدد قوانین، مقررات و مراحل تصمیم‌گیری، معمولاً کندتر از بخش خصوصی عمل می‌کنند. در مقابل، شرکت‌های خصوصی چابک‌ترند؛ برای مثال، هیئت‌مدیره یک شرکت خصوصی می‌تواند پس از بررسی شرایط اقتصادی، در مدت کوتاهی تصمیم بگیرد و اجرای آن را آغاز کند؛ فرایندی که در ساختارهای دولتی معمولاً زمان بیشتری می‌برد.
بنابراین، باید اختیارات بیشتری به بخش خصوصی داده شود تا بتواند از ظرفیت‌های خود استفاده کند. شرکت‌های خصوصی در شرایط تحریم نیز می‌توانند راهکارهای متنوع‌تری برای جابه‌جایی کالا و تداوم فعالیت‌های حمل‌ونقلی ارائه دهند؛ چنان‌که همین حالا هم در انتقال کالا از مسیرهای مختلف نقش قابل‌توجهی دارند.
 با توجه به الزامات جدید IMO در حوزه محیط‌زیست و تحولات دیجیتال، آیا صنعت و ناوگان دریایی ایران امکان انطباق با این استانداردها را دارند؟
 مجید ورشوساز: «پذیرفتن مقررات» یک مقوله است و «امکان اجرا و انطباق» مقوله‌ای دیگر. شکی نیست که سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) یک نهاد بین‌المللی معتبر است و مقررات آن باید رعایت شود. فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های فورواردرها (FIATA) نیز تحولاتی مانند صدور بارنامه الکترونیکی را پیش می‌برد و ما هم باید خودمان را با این تحولات هماهنگ کنیم؛ اما پرسش اساسی این است که آیا زیرساخت‌ها و امکانات لازم برای اجرای این الزامات در کشور فراهم است؟
ما در شرایط تحریمی قرار داریم و دسترسی به فناوری‌ها و تجهیزات روز دنیا برای انطباق با الزامات جدید، از جمله سامانه‌های مدیریت آب توازن و فناوری‌های کاهش انتشار کربن، به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. بنابراین، ابتدا باید زیرساخت‌ها و امکانات موردنیاز فراهم شود و بعد وارد مرحله اجرا شویم.
وقتی امکانات لازم در اختیار فعالان اقتصادی قرار ندارد، نمی‌توان انتظار داشت که همه الزامات جدید بدون مانع اجرا شوند. پیش از الزام فعالان این صنعت به اجرای مقررات جدید، باید زمینه دسترسی به فناوری و تجهیزات موردنیاز فراهم شود؛ در غیر این صورت، محدودیت‌های موجود پیچیده‌تر خواهد شد.
 اگر صنعت دریایی ایران نتواند خود را با مقررات جدید، از جمله الزامات کاهش انتشار کربن، هماهنگ کند، آیا ممکن است در آینده با هزینه‌ها و جرایم بیشتری مواجه شود؟
 مجید ورشوساز: طبیعتاً اگر نتوانیم خودمان را با مقررات بین‌المللی هماهنگ کنیم، ممکن است در آینده با هزینه‌ها و محدودیت‌های بیشتری مواجه شویم. بنابراین، باید از قبل برای این تغییرات برنامه‌ریزی کنیم و اقدامات لازم را به‌موقع انجام دهیم.
البته اجرای این الزامات تنها بر عهده شرکت‌های کشتیرانی نیست؛ بلکه بخش‌های مختلف صنعت، از تولیدکنندگان تجهیزات تا سازندگان شناور و تأمین‌کنندگان فناوری، باید در این مسیر مشارکت کنند تا زیرساخت و امکانات لازم برای انطباق با مقررات جدید فراهم شود.
 آیا سخت‌گیری‌های زیست‌محیطی IMO می‌تواند ابزاری برای سلطه کشورهای پیشرفته بر بازار حمل‌ونقل بین‌المللی و محدودسازی کشورهای درحال‌توسعه باشد؟
 مجید ورشوساز: من چندان به این نظریه معتقد نیستم که هدف حذف دیگران باشد؛ چراکه خود کشورهایی نظیر آمریکا یا چین، بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گازهای گلخانه‌ای و کربن در جهان هستند و این مقررات در گام اول دامن‌گیر خود آن‌ها نیز خواهد بود.
مسئله این است که ما خودمان باید تحرک داشته باشیم و سطح دانش و ناوگان خود را به استانداردهای مورد نظر برسانیم. نباید دست روی دست بگذاریم و منتظر فرارسیدن موعد جریمه‌ها باشیم؛ بلکه باید در بزنگاه‌ها به‌روزرسانی ناوگان و فرآیندها را رقم بزنیم. البته این حرکت، ابزار و فناوری می‌خواهد.
 تأمین این فناوری‌ها و نوسازی ناوگان فرسوده عملاً خارج از عهده شرکت‌های کشتیرانی است و پای صنعت کشتی‌سازی و ماشین‌سازی در میان است. آیا در شرایط فعلی می‌توان افق روشنی متصور بود؟
 مجید ورشوساز: دقیقاً همین‌طور است. بخش عمده‌ای از ناوگان هوایی و دریایی ما فرسوده و نیازمند نوسازی بنیادین است؛ اما آیا ما توان و فناوری ساخت موتور کشتی یا هواپیما را بر اساس استانداردهای روز جهانی در داخل داریم؟ بخش بزرگی از فرآیند کشتی‌سازی در واقع مونتاژ قطعات پیشرفته است.
مجید ورشوساز: ما در گام نخست باید بتوانیم با زنجیره تولیدکنندگان تراز اول دنیا تعامل و ارتباط آزادانه تجاری داشته باشیم تا تجهیزات استاندارد را خریداری کرده و روی شناورها نصب کنیم. مادامی که به دلیل موانع بین‌المللی امکان دسترسی آزاد به این بازارها فراهم نیست، فعال دریایی ناچار است با سامانه‌های موجود به حیات اقتصادی‌اش ادامه دهد و متأسفانه تاوان و جریمه‌های ناشی از عدم انطباق با استانداردهای نوین بین‌المللی را هم بپردازد؛ چون چاره دیگری ندارد. ایرانی‌ها نشان داده‌اند دانش و استعداد استفاده از مدرن‌ترین تجهیزات دنیا را دارند، به شرطی که دسترسی آزاد به این تجهیزات میسر شود.
 اگر بخواهید چکیده تجربه خود را در قالب یک توصیه به فعالان بخش خصوصی و مدیران صنعت بیان کنید، چه می‌گویید؟
 مجید ورشوساز: ترجیح می‌دهم توصیه‌ام را خطاب به همکارانم در بخش خصوصی بگویم. پیام من این است: «مبتنی بر دانش روز، به‌موقع و با سرعت عمل کنید؛ چراکه خیلی زود دیر می‌شود.