گروه دریانوردی- امید اسماعیلی- در حوزه دریایی کشور، تشکل‌های متعددی فعالیت می‌کنند، اما بسیاری از آن‌ها یا به مرور زمان از پویایی افتاده‌اند یا نتوانسته‌اند نقش مؤثری در نمایندگی مطالبات فعالان این صنعت ایفا کنند. در این میان، انجمن صنفی دریانوردان ایران از جمله تشکل‌هایی است که اگرچه کمتر در معرض توجه رسانه‌ای قرار گرفته، اما در سال‌های اخیر کارنامه‌ای قابل توجه در حوزه پیگیری حقوق دریانوردان، تعامل با نهادهای داخلی و حضور در مجامع بین‌المللی به ثبت رسانده است.
آنچه تحریریه «سرآمد» در بررسی عملکرد این انجمن به آن رسیده، نشان می‌دهد بخش مهمی از فعالیت‌های صنفی دریانوردان در سال‌های اخیر از مسیر این تشکل دنبال شده است. از پیگیری مطالبات حقوقی و معیشتی گرفته تا تعامل با سازمان‌های بین‌المللی و تلاش برای ارتقای جایگاه حرفه‌ای دریانوردان ایرانی.
برای بررسی ابعاد مختلف این فعالیت‌ها، «سرآمد» با سامان رضایی، دبیر انجمن صنفی دریانوردان ایران، به گفت‌وگو نشسته است.

سرآمد: با توجه به تجربه فعالیت انجمن صنفی دریانوردان، برای شکل‌گیری یک انجمن موفق و اثرگذار در حوزه دریایی چه الزاماتی وجود دارد؟
رضایی: باید موضوع را از پایه مورد بررسی قرار داد. انجمن‌های صنفی مجموعه‌هایی از افراد دارای منافع و دغدغه‌های مشترک هستند که برای حمایت از حقوق اعضای خود و نمایندگی مطالبات صنفی شکل می‌گیرند. این تشکل‌ها در واقع نهادهای واسطه‌ای میان جامعه، دولت و کارفرمایان محسوب می‌شوند و می‌توانند در فرآیند سیاست‌گذاری نقش مؤثری ایفا 
کنند.ویژگی مهم این تشکل‌ها آن است که دارای هویت مستقل، شخصیت حقوقی مشخص و اهداف مشترک هستند. اعضا نیز در راستای منافع و اهداف صنف خود فعالیت می‌کنند. به بیان دیگر، تشکل‌های صنفی تلاش می‌کنند برای یک حرفه یا گروه اجتماعی هویت‌سازی کرده و صدای آن جامعه تخصصی باشند.
سرآمد: چرا بسیاری از تشکل‌های صنفی در کشور به جایگاه مطلوب خود دست پیدا نمی‌کنند؟
رضایی: بخشی از این موضوع به نگاه‌های موجود نسبت به فعالیت‌های صنفی بازمی‌گردد. برخی معتقدند بازار باید بدون مداخله نهادهای صنفی فعالیت کند و هرگونه تشکل‌یابی را مانعی در مسیر منافع اقتصادی می‌دانند. در حالی که تجربه جهانی نشان داده است تشکل‌های صنفی می‌توانند به افزایش سرمایه اجتماعی، شکل‌گیری هنجارهای مشترک، ارتقای شفافیت و بهبود عملکرد بازارها کمک کنند.
متأسفانه انجمن‌های صنفی در ایران با محدودیت‌ها و چالش‌های متعددی روبه‌رو هستند. این مشکلات گاه باعث می‌شود نتوانند نقش واقعی خود را در نمایندگی جامعه هدف یا تأثیرگذاری بر سیاست‌گذاری‌ها ایفا کنند. با این حال، انجمن صنفی دریانوردان تلاش کرده است با وجود همه محدودیت‌ها، حضوری مؤثر و فعال داشته باشد.
دبیر انجمن صنفی دریانوردان ایران در ادامه گفت‌وگو، یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت تشکل‌های صنفی را توجه به اصل سه‌جانبه‌گرایی عنوان می‌کند.

سرآمد: منظور شما از سه‌جانبه‌گرایی چیست؟
رضایی: توسعه پایدار در هر حوزه‌ای نیازمند همکاری سه ضلع اصلی است؛ دولت، کارفرمایان و نیروی کار. این سه ضلع در کنار یکدیگر می‌توانند آینده یک حرفه را شکل دهند. در حوزه دریانوردی نیز انجمن صنفی نماینده نیروی کار محسوب می‌شود و تلاش می‌کند در کنار دولت و کارفرمایان، برای حل مسائل و توسعه این بخش نقش‌آفرینی کند.
ما معتقدیم توسعه دریایی زمانی محقق می‌شود که میان این سه ضلع تعامل سازنده شکل بگیرد. تلاش انجمن همواره این بوده که به جای ایجاد تقابل، زمینه هم‌افزایی و همکاری مشترک را فراهم کند.

سرآمد: اهداف انجمن در این مسیر چیست؟
رضایی: اهداف ما صرفاً محدود به یک بخش خاص نیست. تلاش می‌کنیم منافع همه اضلاع این مثلث در نظر گرفته شود. انجمن صنفی دریانوردان به دنبال ایجاد فضایی شفاف، پویا و حرفه‌ای در صنعت دریایی کشور است. چنین فضایی می‌تواند زمینه‌ساز استفاده حداکثری از ظرفیت‌های انسانی، تخصصی و اجرایی این صنعت باشد.
ما توسعه دریایی را یکی از مسیرهای مهم توسعه اقتصادی کشور می‌دانیم و باور داریم آینده ایران بیش از گذشته با دریا گره خورده است. به همین دلیل، همکاری و همگرایی را بر هرگونه تعارض ترجیح می‌دهیم.

سرآمد: انجمن صنفی دریانوردان چگونه شکل گرفت و مسیر فعالیت آن چگونه بوده است؟
رضایی: پس از دهه ۷۰ فعالان دریایی به این جمع‌بندی رسیدند که وجود یک تشکل صنفی تخصصی ضروری است. در ابتدا «انجمن دریانوردان خبره» شکل گرفت که بیشتر جنبه اجتماعی داشت. اما به مرور مشخص شد جامعه دریانوردی به یک تشکل صنفی نیاز دارد. در ادامه، انجمن صنفی دریانوردان در وزارت کار ثبت شد و فعالیت رسمی خود را آغاز کرد.
یکی از نقاط عطف فعالیت انجمن، عضویت در فدراسیون بین‌المللی حمل‌ونقل (ITF) بود. این موضوع موجب شد فعالیت‌های انجمن ابعاد بین‌المللی پیدا کند و ارتباط مؤثرتری با نهادهای جهانی برقرار شود.
سال ۱۳۹۴ به انجمن پیوستم. در آن زمان فعالیت‌های انجمن نسبت به سال‌های نخست با افت مواجه شده بود. با همکاری اعضا تلاش کردیم ساختار انجمن را بازآفرینی کنیم، اعضای جدید جذب کنیم و ظرفیت انسانی آن را افزایش دهیم. نتیجه این تلاش‌ها ورود جدی انجمن به سه حوزه اصلی بود؛ پیگیری مطالبات دریانوردان، حمایت از حقوق فعالان دریایی و توسعه آموزش و فرهنگ‌سازی.

سرآمد: مهم‌ترین چالش‌های دریانوردان ایرانی از نگاه انجمن چیست؟
رضایی: یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، ناشناخته بودن حرفه دریانوردی در سطح جامعه است. بخش زیادی از مردم شناخت دقیقی از این حرفه ندارند و همین موضوع بر جایگاه اجتماعی دریانوردان تأثیر گذاشته است.
به همین دلیل، از سال‌های گذشته تلاش کرده‌ایم موضوع فرهنگ‌سازی و اطلاع‌رسانی را در دستور کار قرار دهیم. معتقدیم هرچه شناخت عمومی از اهمیت حرفه دریانوردی افزایش یابد، پیگیری مطالبات این قشر نیز آسان‌تر خواهد شد.

سرآمد: در حوزه حقوق صنفی چه اقداماتی انجام شده است؟
رضایی: در بررسی‌های اولیه متوجه شدیم بسیاری از دریانوردان نسبت به حقوق قانونی خود آگاهی کافی ندارند. به همین دلیل وارد حوزه آموزش‌های حقوقی و صنفی شدیم و تلاش کردیم سطح آگاهی جامعه دریانوردی را افزایش دهیم.
همزمان، پیگیری مطالباتی همچون معافیت‌های مرتبط با دریانوردان، طبقه‌بندی مشاغل و موضوعات مشابه را دنبال کردیم. در برخی حوزه‌ها نیز نتایج قابل توجهی به دست آمد. برای نمونه، در موضوع مشاغل سخت و زیان‌آور موفق شدیم حرفه دریانوردی را در ناوگان ملی و شرکت‌های اصلی کشتیرانی در این طبقه‌بندی قرار دهیم.
رضایی با اشاره به عملکرد واحد رسیدگی به شکایات انجمن می‌گوید این بخش نیز دستاوردهای مهمی داشته است. طی سه سال گذشته، از طریق پیگیری پرونده‌های ثبت‌شده از سوی دریانوردان ایرانی و خارجی، حدود یک میلیون دلار مطالبات معوق حقوق و دستمزد از کارفرمایان وصول و به صاحبان آن بازگردانده شده است.
این فرآیند معمولاً پیچیده و زمان‌بر است و نیازمند پیگیری‌های حقوقی متعدد در سطوح مختلف است. با این حال، انجمن تلاش کرده در این حوزه نیز نقش مؤثری ایفا کند.

سرآمد: انجمن صنفی دریانوردان در عرصه بین‌المللی چه جایگاهی دارد؟
رضایی: در بسیاری از کشورهای منطقه خلیج فارس، تشکل‌های صنفی مستقل دریانوردی وجود ندارند یا فعالیت آن‌ها محدود است. در برخی کشورها نیز ساختارهای موجود ماهیتی دولتی دارند و از ویژگی‌های یک تشکل صنفی مستقل برخوردار نیستند.
ما تلاش کردیم از این ظرفیت استفاده کنیم و حضور خود را در عرصه بین‌المللی گسترش دهیم. امروز انجمن صنفی دریانوردان ایران در زمره اعضای فعال ITF قرار دارد. این فدراسیون با حدود ۱۹ میلیون عضو در ۱۵۰ کشور جهان فعالیت می‌کند و یکی از مهم‌ترین نهادهای بین‌المللی حوزه حمل‌ونقل به شمار می‌رود.
در جمع‌بندی این گفت‌وگو باید گفت آنچه انجمن صنفی دریانوردان ایران را از بسیاری تشکل‌های مشابه متمایز می‌کند، تلاش برای ایجاد توازن میان پیگیری مطالبات صنفی، تعامل با نهادهای حاکمیتی و حضور در عرصه بین‌المللی است. بر اساس برداشت «سرآمد»، تداوم این مسیر می‌تواند به تقویت جایگاه دریانوردان ایرانی و افزایش نقش تشکل‌های تخصصی در توسعه اقتصاد دریامحور کشور منجر شود.