آسیب به کریدور گرگان - اینچه‌برون، تهدید تجارت ایران با آسیای میانه و اوراسیا
​​​​​​​گروه - حمید الماسی نیا - در جهان امروز، جنگ‌ها دیگر تنها در میدان‌های نظامی جریان ندارند؛ زیرساخت‌های حمل‌ونقل، شبکه‌های انرژی، بنادر، فرودگاه‌ها و خطوط ریلی نیز به بخشی از معادلات ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند و اگر در گذشته تصرف یک شهر نشانه برتری نظامی بود، امروز اختلال در یک کریدور حمل‌ونقل می‌تواند اقتصاد یک منطقه را برای ماه‌ها تحت تأثیر قرار دهد و بر همین اساس، آسیب به پل راه‌آهن «آق‌تکه‌خان» در شهرستان آق‌قلا، صرف‌نظر از ابعاد نظامی یا سیاسی آن، باید از منظر اقتصادی، لجستیکی و توسعه منطقه‌ای نیز مورد بررسی قرار گیرد و این پل تنها یک سازه عمرانی نیست، بلکه یکی از حلقه‌های کلیدی شبکه ریلی شمال ایران است که ارتباط استان گلستان، مرز اینچه‌برون و شبکه ریلی آسیای میانه را برقرار می‌کند.
در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران توسعه ترانزیت بین‌المللی را به عنوان یکی از محورهای اصلی سیاست‌های اقتصادی خود دنبال می‌کند، هرگونه آسیب به این زیرساخت‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک توقف موقت در حرکت قطارها داشته باشد.

اهمیت راهبردی کریدور گرگان، اینچه‌برون
راه‌آهن گرگان، اینچه‌برون نخستین اتصال مستقیم شبکه ریلی ایران به ترکمنستان و از آنجا به قزاقستان و آسیای میانه محسوب می‌شود و این مسیر بخشی از شبکه ریلی بین‌المللی است که امکان انتقال کالا از چین، آسیای میانه و روسیه به ایران و سپس به بنادر جنوبی کشور را فراهم می‌کند و در سال‌های اخیر، با افزایش اهمیت کریدورهای زمینی، این مسیر به یکی از دارایی‌های راهبردی ایران تبدیل شده است و کشورهای محصور در خشکی آسیای میانه برای دسترسی به آب‌های آزاد به چنین مسیرهایی وابسته‌اند و ایران نیز از این مزیت جغرافیایی برای افزایش سهم خود از بازار ترانزیت بهره می‌برد که از این منظر، پل آق‌قلا تنها یک حلقه کوچک از یک خط راه‌آهن نیست؛ این پل بخشی از زنجیره اتصال ایران به اقتصاد اوراسیا است.

منطقه آزاد اینچه‌برون؛ منطقه‌ای که بر ریل بنا شده است
اغلب مناطق آزاد ایران بر ظرفیت‌های بندری، صنعتی یا گردشگری تکیه دارند، اما منطقه آزاد اینچه‌برون مزیتی متفاوت دارد و این منطقه بر پایه اتصال مستقیم به شبکه ریلی بین‌المللی، مرز زمینی و قرار گرفتن در محل تلاقی کریدورهای شرق، غرب و شمال، جنوب شکل گرفته است که هدف از ایجاد این منطقه آزاد، تبدیل شمال شرق ایران به یک قطب لجستیکی و مرکز توزیع کالا میان ایران، آسیای میانه، روسیه و حتی چین بوده است و سرمایه‌گذاری در پایانه‌های بار، انبارهای لجستیکی، صنایع صادرات‌محور و مراکز پردازش کالا، همگی بر این فرض استوارند که جریان حمل‌ونقل ریلی بدون وقفه ادامه یابد و هرگونه اختلال در محور گرگان، اینچه‌برون می‌تواند این مزیت رقابتی را تضعیف کرده و هزینه فعالیت اقتصادی در منطقه را افزایش دهد.

اختلال در زنجیره تأمین؛ هزینه‌ای که فراتر از گلستان است
اقتصاد امروز بر پایه زنجیره‌های تأمین شکل گرفته است، کارخانه‌ها، صادرکنندگان، واردکنندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل، برنامه‌ریزی خود را بر اساس زمان‌بندی دقیق انجام می‌دهند و هرگونه توقف در شبکه ریلی، آثار خود را به سرعت در سایر بخش‌ها نیز نشان می‌دهد و در صورت توقف یا کاهش ظرفیت این مسیر، بخشی از بارها ناچار به انتقال از طریق جاده خواهند شد و این موضوع علاوه بر افزایش هزینه حمل، مصرف سوخت، استهلاک ناوگان و فشار بر شبکه جاده‌ای را نیز افزایش می‌دهد.
از سوی دیگر، کالاهای صادراتی که باید در زمان مشخص به بازارهای مقصد برسند، ممکن است با تأخیر مواجه شوند؛ تأخیری که گاهی به از دست رفتن قراردادهای تجاری و کاهش اعتماد شرکای خارجی منجر می‌شود.

رقابت سخت کریدورهای منطقه
بازار ترانزیت، بازاری رقابتی است. ایران تنها کشوری نیست که برای جذب بار آسیای میانه تلاش می‌کند و کریدور میانی از مسیر قزاقستان، دریای خزر، جمهوری آذربایجان و ترکیه، مسیرهای روسیه، شبکه‌های حمل‌ونقل قفقاز و حتی مسیرهای دریایی، همگی برای جذب بارهای بین‌المللی با یکدیگر رقابت می‌کنند و در چنین شرایطی، هرگونه اختلال در شبکه ریلی ایران ممکن است صاحبان کالا را به سمت مسیرهای جایگزین سوق دهد که بازگرداندن این بارها پس از تغییر مسیر، معمولاً زمان‌بر و پرهزینه است و به همین دلیل، سرعت بازسازی و بازگشت مسیر به چرخه عملیاتی، اهمیت راهبردی 
دارد.
تأثیر برسرمایه‌گذاری در منطقه آزاد اینچه برون
یکی از مهم‌ترین شاخص‌های تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران، ثبات زیرساخت‌ها است و سرمایه‌گذاری در مراکز لجستیکی، صنایع صادراتی و پایانه‌های حمل‌ونقل زمانی توجیه‌پذیر است که دسترسی پایدار به شبکه حمل‌ونقل وجود داشته باشد و اگر چنانچه اختلال در این محور طولانی شود، ممکن است برخی سرمایه‌گذاران پروژه‌های خود را به تعویق انداخته یا به سمت مناطق رقیب حرکت کنند و این موضوع به ویژه برای منطقه آزاد اینچه‌برون که در مراحل توسعه قرار دارد، اهمیت دوچندان دارد.

اهمیت تاب‌آوری زیرساخت‌های ریلی
تجربه بسیاری از کشورها نشان داده است که توسعه زیرساخت، بدون برنامه‌ریزی برای حفاظت و تداوم عملکرد آن کافی نیست و امروز کشورهایی که در حوزه لجستیک موفق هستند، علاوه بر توسعه خطوط ریلی، برای شرایط بحرانی نیز برنامه دارند.
ایجاد مسیرهای جایگزین، استقرار تجهیزات تعمیرات اضطراری، سامانه‌های پایش هوشمند، ذخیره تجهیزات راهبردی، آموزش نیروهای تخصصی و تدوین سناریوهای مدیریت بحران، از جمله اقداماتی است که می‌تواند زمان بازگشت شبکه به شرایط عادی را کاهش دهد و برای ایران نیز با توجه به نقش روزافزون کریدورهای بین‌المللی، سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری زیرساخت‌ها به اندازه توسعه آنها اهمیت دارد.

«گلستان» حلقه‌ای مهم در اقتصاد ملی
استان گلستان در سال‌های اخیر تلاش کرده است جایگاه خود را از یک استان صرفاً کشاورزی به یکی از مراکز مهم حمل‌ونقل و تجارت منطقه‌ای ارتقا دهد و راه‌آهن، منطقه آزاد اینچه‌برون، نزدیکی به مرز ترکمنستان و ظرفیت‌های صادراتی، این استان را به یکی از محورهای توسعه شمال کشور تبدیل کرده است و هرگونه آسیب به این زیرساخت‌ها تنها اقتصاد گلستان را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد، بلکه بر عملکرد بنادر شمالی، شبکه ریلی کشور و تجارت خارجی ایران نیز اثرگذار خواهد بود.

آینده ترانزیت ایران
سهم ایران از بازار ترانزیت جهانی هنوز با ظرفیت‌های جغرافیایی کشور فاصله دارد و موقعیت ممتاز ایران در اتصال خلیج فارس، دریای عمان، قفقاز، آسیای میانه و اروپا، فرصتی استثنایی برای تبدیل شدن به هاب لجستیکی منطقه ایجاد کرده است، اما این هدف تنها با احداث خطوط جدید محقق نمی‌شود بلکه امنیت، پایداری، سرعت، قابلیت پیش‌بینی و اعتمادپذیری شبکه حمل‌ونقل نیز از عوامل تعیین‌کننده در انتخاب مسیر توسط صاحبان کالا هستند.
از این رو، هرگونه تهدید علیه زیرساخت‌های حمل‌ونقل باید نه فقط به عنوان یک خسارت عمرانی، بلکه به عنوان مسئله‌ای مرتبط با امنیت اقتصادی، توسعه ملی و جایگاه ایران در تجارت بین‌الملل مورد توجه قرار گیرد.

و در نهایت
پل ریلی آق‌قلا نماد یک سازه بتنی یا فلزی نیست؛ این پل بخشی از شبکه‌ای است که اقتصاد ایران را به بازارهای آسیای میانه، روسیه، چین و کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا متصل می‌کند و هرگونه اختلال در این محور، می‌تواند زنجیره‌ای از پیامدهای اقتصادی، تجاری و سرمایه‌گذاری را در پی داشته باشد.
این رخداد، فارغ از ابعاد سیاسی و نظامی، یادآور یک واقعیت مهم است که در عصر اقتصاد شبکه‌ای، امنیت زیرساخت‌های حمل‌ونقل به اندازه امنیت مرزها اهمیت دارد و اگر ایران در پی افزایش سهم خود از تجارت منطقه‌ای و جهانی است، حفاظت، بازسازی سریع و افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های ریلی باید به یکی از اولویت‌های راهبردی کشور تبدیل شود و آینده منطقه آزاد اینچه‌برون، توسعه شمال کشور و جایگاه ایران در کریدورهای بین‌المللی، بیش از هر زمان دیگری به پایداری این شریان‌های حیاتی وابسته است.