از هشدار اقلیمی تا فرصت تاب‌آوری؛ اقتصاد دریا، اقلیم و آینده جزایر خلیج فارس
​​​​​​​گروه گزارش - حمید الماسی نیا- در سال‌های اخیر، تغییرات اقلیمی از یک هشدار علمی به واقعیتی ملموس در زندگی روزمره مردم جهان تبدیل شده است و موج‌های گرمای بی‌سابقه، خشکسالی‌های طولانی، سیلاب‌های ویرانگر، آتش‌سوزی‌های گسترده جنگل‌ها و افزایش دمای اقیانوس‌ها، تنها بخشی از پیامدهایی هستند که بسیاری از کشورها با آن روبه‌رو شده‌اند اما اکنون دانشمندان بار دیگر از پدیده‌ای سخن می‌گویند که می‌تواند این شرایط ال‌نینو را تشدید کند.
بر اساس تازه‌ترین ارزیابی‌های مراکز معتبر اقلیم‌شناسی جهان، از جمله سازمان جهانی هواشناسی (WMO) و سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA)، شرایط اقیانوس آرام استوایی به گونه‌ای پیش می‌رود که احتمال تقویت ال‌نینو در ماه‌های آینده افزایش یافته است و هرچند هنوز برای استفاده از عنوان «سوپر ال‌نینو» زود است و این موضوع نیازمند تأیید مشاهدات آینده است، اما بسیاری از مدل‌های اقلیمی از وقوع یک ال‌نینوی قدرتمند خبر می‌دهند. هزاران کیلومتر آب‌های اقیانوس آرام میان ایران و خاستگاه ال‌نینو فاصله انداخته‌اند، اما در جهانی به‌هم‌پیوسته، این فاصله دیگر به معنای ایمنی نیست اما اکنون که مراکز اقلیم‌شناسی جهان از احتمال بازگشت این پدیده در ماه‌های پیش رو خبر می‌دهند، پرسش اصلی برای هرمزگان و جزیره قشم دیگر «اگر» نیست، «چگونه آماده‌ایم؟» است و چرا بزرگ‌ترین جزیره خلیج فارس می‌تواند به‌جای قربانی تغییر اقلیم، الگوی ملی سازگاری با آن شود؟

از سواحل پرو تا آب‌های خلیج فارس
ال‌نینو، پدیده‌ای که نامش را از ماهیگیران پرو و اکوادور گرفته، یک چرخه طبیعی در اقیانوس آرام استوایی است که هر دو تا هفت سال یک‌بار رخ می‌دهد و کشف پیوند آن با نوسان‌های جهانی جو در قرن بیستم، این واقعیت را روشن کرد که یک تغییر دمایی محدود در آن سوی کره زمین، می‌تواند مسیر باران، شدت گرما و امنیت غذایی کشورهایی هزاران کیلومتر دورتر، از جمله ایران، را دگرگون کند.
تجربه سه رویداد بزرگ در دهه‌های اخیر نشان داده که وقتی ال‌نینو با روند گرمایش جهانی هم‌زمان می‌شود، اثرات آن از خشکسالی و سیل تا آسیب به اکوسیستم‌های دریایی تشدید می‌گردد که این تجربه‌ها اکنون به هشداری برای مناطقی تبدیل شده‌اند که، مانند خلیج فارس، از پیش نیز با فشار گرمایی و کمبود آب دست‌به‌گریبان‌اند.

ال‌نینو چیست و چرا اهمیت دارد؟
ال‌نینو بخشی از چرخه طبیعی سامانه اقلیمی زمین موسوم به ENSO است و این پدیده زمانی رخ می‌دهد که آب‌های بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی به طور غیرعادی گرم شوند و الگوی بادهای تجاری دچار تغییر شود و در نتیجه این تغییر، جابه‌جایی گسترده سامانه‌های بارشی و دمایی در مقیاس جهانی است. نکته مهم آن است که ال‌نینو یک بلای طبیعی مستقل نیست، بلکه مانند یک تقویت‌کننده عمل می‌کند و اگر جهان در شرایط گرمایش جهانی قرار داشته باشد، ال‌نینو می‌تواند شدت رخدادهای حدی را بیشتر کند و به همین دلیل است که بسیاری از گرم‌ترین سال‌های ثبت‌شده در تاریخ هم‌زمان با دوره‌های ال‌نینوی قوی رخ داده‌اند.

آیا ایران نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد؟
ایران در منطقه‌ای قرار گرفته که تغییرات اقلیمی ناشی از ال‌نینو با عوامل دیگری مانند دمای اقیانوس هند، الگوهای جوی مدیترانه، سامانه‌های سودانی و پرفشار جنب حاره‌ای در هم می‌آمیزد و به همین دلیل، نمی‌توان با قطعیت گفت که ال‌نینو همیشه باعث افزایش یا کاهش بارندگی در ایران می‌شود و اگر هرمزگان، استانی باشد که بیش از سایر مناطق اثر افزایش دما را احساس کند، بدون تردید هرمزگان یکی از آن‌هاست.
ترکیب دمای بالا و رطوبت زیاد، شاخص دمای محسوس را به سطحی می‌رساند که حتی افراد سالم نیز در صورت فعالیت طولانی در فضای باز با خطر گرمازدگی روبه‌رو می‌شوند و برای شهرهایی مانند بندرعباس، قشم، بندرلنگه و جاسک، تابستان‌های آینده ممکن است طولانی‌تر، گرم‌تر و فرساینده‌تر از میانگین سال‌های گذشته باشد و این شرایط تنها یک مسئله آب‌وهوایی نیست، بلکه مستقیماً بر سلامت، مصرف انرژی، بهره‌وری اقتصادی و کیفیت زندگی اثر می‌گذارد.

هرمزگان و قشم؛ در نخستین خط مواجهه
هرمزگان از پیش یکی از گرم‌ترین استان‌های کشور است و ترکیب دمای بالا با رطوبت شدید ناشی از گرمایش آب خلیج فارس می‌تواند دمای محسوس را به سطوحی برساند که نه‌تنها سلامت شهروندان، بلکه فعالیت بنادر، حمل‌ونقل دریایی، صنایع و گردشگری را نیز مستقیماً تحت تأثیر قرار دهد.
برای جزیره قشم، بزرگ‌ترین جزیره خلیج فارس، این موضوع ابعادی فراتر از یک نگرانی آب‌وهوایی دارد که اقتصاد قشم بر پایه گردشگری، تجارت، شیلات، حمل‌ونقل دریایی و خدمات منطقه آزاد بنا شده و هر یک از این ارکان، به‌طور مستقیم به ثبات اقلیمی وابسته‌اند و کاهش دمای قابل‌تحمل در ساعات روز، افزایش تبخیر، و بی‌نظمی بارش، به‌تدریج ساختار سنتی فعالیت اقتصادی و گردشگری جزیره را به چالش می‌کشد.

خلیجی که آرام‌تر از همیشه گرم می‌شود
گرمایش آب خلیج فارس، به‌عنوان پهنه‌ای کم‌عمق و حساس، یکی از نگران‌کننده‌ترین ابعاد این پدیده برای متخصصان محیط زیست است و ادامه این روند می‌تواند سفیدشدگی مرجان‌ها، کاهش اکسیژن محلول در آب و تغییر الگوی مهاجرت آبزیان را تشدید کند؛ روندی که مستقیماً ذخایر شیلاتی، اقتصاد صیادان بومی و جایگاه قشم به‌عنوان ژئوپارک جهانی یونسکو را هدف قرار می‌دهد.
یکی از مهم‌ترین پیامدهای احتمالی، افزایش دمای آب خلیج فارس است و خلیج فارس از گرم‌ترین پهنه‌های آبی جهان به شمار می‌رود و حتی افزایش یک تا دو درجه‌ای دمای آب می‌تواند آثار قابل توجهی بر اکوسیستم دریایی داشته باشد، مرجان‌ها نخستین قربانیان این تغییر خواهند بود و با افزایش دمای آب احتمال سفیدشدگی مرجان‌ها را بیشتر می‌کند؛ پدیده‌ای که در صورت تداوم می‌تواند به مرگ بخش‌هایی از زیستگاه‌های مرجانی منجر شود و از سوی دیگر، تغییر دمای آب می‌تواند مسیر مهاجرت برخی گونه‌های ماهی، زمان تخم‌ریزی و پراکنش آبزیان را نیز دگرگون کند؛ مسئله‌ای که مستقیماً بر معیشت صیادان و صنعت شیلات اثر می‌گذارد.

از تهدید تا فرصت بازطراحی
کارشناسان معتقدند مهم‌ترین راهبرد در برابر چنین شرایطی، آمادگی پیش از وقوع است و تقویت سامانه‌های هشدار سریع، مدیریت مصرف آب و انرژی، حفاظت از اکوسیستم‌های حساس، بازنگری در برنامه‌های گردشگری، توسعه زیرساخت‌های مقاوم در برابر گرما و آموزش عمومی می‌تواند آثار منفی این پدیده را کاهش دهد و برای جزیره قشم، توسعه گردشگری شبانه، ایجاد سایه‌بان‌ها و فضاهای عمومی خنک، حفاظت از جنگل‌های حرا و پایش مستمر دمای آب خلیج فارس باید در اولویت قرار گیرد و نکته کلیدی این است که مواجهه با ال‌نینو، الزاماً به معنای تسلیم در برابر بحران نیست و با تجربه جهانی نشان می‌دهد میزان خسارت این‌گونه رخدادها، بیش از آنکه به شدت خود پدیده وابسته باشد، به سطح آمادگی جوامع بستگی دارد که برای قشم، این واقعیت می‌تواند نقطه آغاز یک بازطراحی راهبردی باشد.
گرمای شدیدتر روزها، به‌جای آنکه صرفاً تهدیدی برای گردشگری تلقی شود، می‌تواند محرک توسعه گردشگری شبانه، بازارهای شبانه، رویدادهای فرهنگی در ساعات خنک‌تر و فعالیت‌های دریایی برنامه‌ریزی‌شده باشد؛ الگویی که در بسیاری از مقاصد گرمسیری جهان با موفقیت اجرا شده است.

در پایان؛ جزیره‌ای که می‌تواند الگو شود
ال‌نینو به‌تنهایی به معنای وقوع فاجعه نیست، اما هنگامی که با روند گرمایش جهانی همراه می‌شود، احتمال رخدادهای حدی را افزایش می‌دهد و برای ایران، مهم‌ترین تهدیدها افزایش موج‌های گرما، بی‌نظمی در بارش، فشار بر منابع آب و انرژی و تشدید مخاطرات محیط‌زیستی است و برای هرمزگان و جزیره قشم نیز، علاوه بر این موارد، گرم‌تر شدن آب خلیج فارس، آسیب‌پذیری اکوسیستم‌های دریایی، فشار بر شیلات و تغییر الگوی گردشگری از مهم‌ترین پیامدهای احتمالی خواهد بود.
در نهایت، آینده اقلیم، بیش از هر زمان دیگری، به تصمیم‌هایی وابسته است که امروز در مدیریت منابع، برنامه‌ریزی شهری، حفاظت از محیط زیست و توسعه پایدار اتخاذ می‌کنیم، جزیره قشم با برخورداری از ژئوپارک جهانی، تنوع زیستی، اقتصاد دریامحور و ساختار نهادی منطقه آزاد، ظرفیت آن را دارد که از یک نمونه آسیب‌پذیر، به آزمایشگاه ملی تاب‌آوری اقلیمی در خلیج فارس تبدیل شود و سرنوشت این جزیره، همچون بسیاری از نقاط جهان امروز، دیگر تنها در مرزهای جغرافیایی خود رقم نمی‌خورد؛ بلکه به تصمیم‌هایی گره خورده که از همین امروز باید گرفته شوند.
ال‌نینو نه یک افسانه اقلیمی است و نه پایان جهان؛ بخشی از چرخه طبیعی زمین است که در دوران گرمایش جهانی، دامنه اثرگذاری آن گسترده‌تر شده است و برای استان هرمزگان و جزیره قشم، مسیر پیش رو روشن است که با عبور از رویکرد واکنشی و مدیریت بحران، به‌سوی برنامه‌ریزی بلندمدت برای سازگاری اقلیمی است.