همایون امیرزاده - سواحل جنوبی ایران، از خلیج فارس تا دریای عمان، یک پهنه راهبردی و به‌هم‌پیوسته است که امنیت، تجارت، انرژی و ارتباطات کشور را به آب‌های آزاد پیوند می‌دهد. در میان این گستره، بندرعباس به دلیل جایگاه ویژه در اتصال شبکه‌های دریایی، ریلی، جاده‌ای و اقتصادی، یکی از مهم‌ترین گره‌های این منظومه به شمار می‌رود. از همین رو، هرگونه تمرکز فشار بر این منطقه را نمی‌توان صرفاً یک اقدام نظامی محدود دشمن تلقی کرد؛ بلکه باید آن را در چارچوب سناریوهای گسترده‌تر و اهداف راهبردی مورد بررسی قرار داد.
تجاوزات اخیر و عملیات های گسترده نظامی دشمن آمریکایی در جنوب ایران و خلیج فارس نشان می‌دهد که تحلیل رویدادها تنها با شمارش عملیات‌ها و واکنش‌های متقابل امکان‌پذیر نیست. در منازعات نوین، عملیات نظامی اغلب بخشی از یک رویکرد چندلایه است که همزمان حوزه‌های نظامی، اقتصادی، ارتباطی، رسانه‌ای و روانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
پرسش اساسی این است که آیا هدف صرفاً وارد کردن خسارت به چند نقطه مشخص است یا تلاش برای ایجاد اختلال در شبکه‌ای از قابلیت‌های ملی ؟ پاسخ به این پرسش نیازمند عبور از نگاه تاکتیکی و توجه به پیوند میان میدان نظامی، زیرساخت‌های حیاتی و توان یک کشور برای اداره جنگ است.
در جنگ‌های جدید، قدرت فقط در تجهیزات نظامی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه شبکه‌ای از فرماندهی، اطلاعات، ارتباطات، حمل‌ونقل، اقتصاد و پشتیبانی است که توان واقعی یک کشور را شکل می‌دهد. به همین دلیل، توجه به عقبه سرزمینی، مسیرهای مواصلاتی، خطوط ریلی، جاده‌ها و مراکز پشتیبان، بخشی از تحلیل یک راهبرد گسترده‌تر است و نمی‌توان آن را مجموعه‌ای از اهداف پراکنده دانست.
از این منظر، جایگاه بندرعباس و مجموعه زیرساخت‌های پیرامونی آن اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. این منطقه یکی از مهم‌ترین دروازه‌های ارتباطی ایران با آب‌های آزاد و مرکز اتصال بخش مهمی از فعالیت‌های تجاری و لجستیکی کشور است. بندر شهید رجایی بندر عباس به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری ایران و حلقه‌ای از مسیرهای ارتباطی منطقه‌ای، همراه با شبکه ریلی و جاده‌ای متصل به عمق کشور، بخشی از یک منظومه حیاتی محسوب می‌شود.
بنابراین، هرگونه تمرکز بر این گره‌های ارتباطی را باید در چارچوب تلاش برای اثرگذاری بر یک شبکه کامل تحلیل کرد؛ شبکه‌ای که تنها به یک شهر یا یک بندر محدود نیست و از سواحل جنوبی تا عمق سرزمینی امتداد دارد. شناخت این الگو و کشف سناریوهای پنهان، یکی از مهم‌ترین الزامات مدیریت جنگ اخیر است.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که آن را در چارچوب بزرگ‌تر خلیج فارس و تنگه هرمز ببینیم. این آبراه تنها یک مسیر دریایی نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین گره‌های امنیت انرژی و تجارت جهانی است. هرگونه تلاش برای تغییر جایگاه ایران در این منطقه، بخشی از رقابت گسترده‌تر بر سر ترتیبات امنیتی خلیج فارس به شمار می‌رود.رفتار کشورهای جنوبی خلیج فارس نیز باید در همین چارچوب تحلیل شود. این کشورها از یک سو روابط امنیتی و راهبردی با آمریکا دارند و از سوی دیگر می‌دانند که بی‌ثباتی گسترده در منطقه می‌تواند پیامدهای اقتصادی و امنیتی فراگیر و غیر قابل کنترلی برای همه بازیگران داشته باشد. تصمیمات آنها ناگزیر تحت تأثیر محاسبه میان منافع، هزینه‌ها و پیامدهای یک بحران گسترده خواهد بود.
در این میان، نقش مرموزانه اسرائیل و سکوت ابهام انگیز دشمن صهیونی نیز بخشی از معادلات امنیتی جدید منطقه است. نگرانی‌های امنیتی اسرائیل و دشمنی عمیق با ایران طی سال‌های گذشته بر سیاست‌های منطقه‌ای آمریکا اثرگذار بوده است. با این حال، تحلیل دقیق تحولات نیازمند آن است که میان مواضع اعلامی، اهداف سیاسی و رفتار عملی بازیگران تفاوت قائل شویم و از ساده‌سازی پیچیدگی‌های روابط بین‌الملل پرهیز کنیم.
با این حال، هیچ راهبرد فشاری تنها در میدان نظامی دنبال نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین عرصه‌های رویارویی، افکار عمومی است. در بحران‌های بزرگ، تلاش برای ایجاد شکاف اجتماعی، تشدید اختلافات داخلی و تبدیل تفاوت دیدگاه‌ها به گسست‌های عمیق، می‌تواند بخشی از جنگ ادراک‌ها باشد؛ زیرا تضعیف انسجام اجتماعی، توان یک کشور برای عبور از فشارهای بیرونی را کاهش می‌دهد.
جامعه پویا نیازمند نقد، پرسش و گفت‌وگوی آزاد است؛ اما میان نقد سازنده و فرسایش سرمایه اجتماعی تفاوت اساسی وجود دارد. حفظ انسجام ملی به معنای حذف تفاوت‌ها نیست، بلکه به معنای توانایی مدیریت اختلافات در شرایطی است که منافع اساسی کشور با چالش مواجه شده است.از این رو، مهم‌ترین ضرورت امروز، شناخت دقیق سناریوهای پیش‌رو، تقویت آمادگی ملی و جلوگیری از تبدیل اختلافات داخلی به نقطه ضعف راهبردی است. سرنوشت کشورها در بحران‌ها تنها در لحظه درگیری تعیین نمی‌شود؛ بلکه در میزان توان آنها برای شناخت تهدید، حفظ انسجام و تبدیل فشار به فرصت رقم می‌خورد.
در این میان، رسانه‌ها نقشی تعیین‌کننده دارند. رسانه مسئول باید علاوه بر اطلاع‌رسانی دقیق، به جامعه برای فهم بهتر پیچیدگی شرایط کمک کند. در دوران بحران، سرعت انتشار خبر بدون دقت و تحلیل می‌تواند به افزایش اضطراب و بی‌اعتمادی منجر شود؛ در حالی که شفافیت، کارشناسی و مسئولیت‌پذیری رسانه‌ای از عناصر مهم افزایش تاب‌آوری اجتماعی است.
قدرت ملی در چنین شرایطی مفهومی گسترده‌تر از توان دفاعی دارد. امنیت زیرساخت‌ها، اقتصاد پایدار، مدیریت کارآمد، اعتماد عمومی و انسجام اجتماعی، بخش‌های جدایی‌ناپذیر قدرت یک کشور هستند. کشوری که بتواند شبکه‌های حیاتی خود را حفظ کند و جامعه خود را در برابر جنگ روایت‌ها مقاوم سازد، ظرفیت بیشتری برای عبور از بحران خواهد داشت.