نخست‌وزیر عراق از واشنگتن تا تهران؛ در جست‌وجوی توازن سیاست خارجی
​​​​​​​گروه بین الملل - فیروز اسماعیلی نژاد- روابط ایران و عراق را نمی‌توان فقط با یک دوره تاریخی، یک رویداد سیاسی یا یک معادله امنیتی تعریف کرد. این رابطه مسیری طولانی را طی کرده است؛ از یک جنگ هشت‌ساله که زخمی عمیق در حافظه دو ملت باقی گذاشت، تا دوره‌ای جدید که در آن مرزهای مشترک، تجارت، انرژی، زیارت، حمل‌ونقل و پیوندهای اجتماعی، دو کشور را به یکدیگر نزدیک‌تر کرده است.
امروز در شرایطی که خاورمیانه با افزایش تنش‌های امنیتی و فشارهای سیاسی روبه‌رو است، یک واقعیت اقتصادی بیش از گذشته خودنمایی می‌کند؛ ایران و عراق دو همسایه‌ای هستند که حفظ ارتباط میان آنها نه فقط یک انتخاب سیاسی، بلکه یک ضرورت اقتصادی و اجتماعی است.
سفر اخیر نخست‌وزیر عراق به آمریکا و پس از آن حضور در تهران و دیدار با مقام‌های جمهوری اسلامی، از نگاه اقتصادسرآمد، بیش از آنکه یک رویداد دیپلماتیک باشد، نشانه تلاش بغداد برای مدیریت یک موقعیت پیچیده منطقه‌ای است؛ موقعیتی که در آن عراق می‌خواهد هم روابط خود با اقتصادهای بزرگ جهان را حفظ کند و هم پیوندهای عمیق اقتصادی، انرژی و حمل‌ونقل خود با ایران را ادامه دهد.

«عراق» میان دو مسیر اقتصادی
آنچه در اظهارات نخست وزیر وقت عراق پیداست، عراق امروز در موقعیتی قرار دارد که حفظ توازن در روابط خارجی برای آن اهمیت زیادی دارد. این کشور از یک سو نیازمند سرمایه‌گذاری، فناوری و همکاری‌های اقتصادی بین‌المللی است و از سوی دیگر، همسایگی با ایران، اشتراکات تاریخی، ارتباطات مردمی و وابستگی‌های متقابل اقتصادی، امکان فاصله گرفتن کامل از تهران را غیرممکن می‌کند.
نگاه نخست‌وزیر عراق اعلام کرده است در این شرایط، بر اساس منافع ملی عراق تعریف می‌شود؛ یعنی تلاش برای جلوگیری از تبدیل شدن این کشور به میدان رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای.
اما نکته مهم از منظر اقتصادی این است که عراق برای توسعه خود به مسیرهای پایدار تجارت و حمل‌ونقل نیاز دارد و ایران یکی از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی آن محسوب می‌شود.

از اروند تا مرزهای مشترک؛ جغرافیای همکاری
مرز ایران و عراق فقط یک خط روی نقشه نیست. این مرز، یک فضای اقتصادی و اجتماعی فعال است.
اروندرود، استان خوزستان، شهرهای مرزی و گذرگاه‌هایی مانند شلمچه، مهران، خسروی و باشماق، طی سال‌های گذشته به مسیرهای مهم مرئدات اقتصادی و اجتماعی از جمله رفت‌وآمد انسان‌ها و ترانزیت کالا تبدیل شده‌اند.
در این منطقه، مردم دو سوی مرز نه فقط با تجارت، بلکه با پیوندهای خانوادگی، فرهنگی و اجتماعی با یکدیگر ارتباط دارند. همین واقعیت باعث شده است که حتی در دوره‌های افزایش تنش سیاسی، روابط اقتصادی و اجتماعی دو کشور به طور کامل متوقف نشود.
از نگاه اقتصادسرآمد، این یک سرمایه مهم است؛ زیرا روابط اقتصادی پایدار معمولاً بر بستر روابط انسانی شکل می‌گیرد.

«اربعین» بزرگ‌ترین عملیات لجستیکی منطقه
فصل اربعین یک نمونه روشن از پیوندهای چندلایه ایران و عراق است حرکت میلیون‌ها زائر ایرانی به سمت شهرهای زیارتی عراق، تنها یک رویداد مذهبی نیست؛ بلکه یک عملیات گسترده لجستیکی است که میلیون‌ها سفر، هزاران دستگاه ناوگان حمل‌ونقل، خدمات مرزی، گمرک، اسکان، تأمین کالا و مدیریت شهری را درگیر می‌کند.از این منظر، اربعین یک تجربه بزرگ برای همکاری دو کشور در حوزه حمل‌ونقل است.
مدیریت این حجم از تردد نشان می‌دهد که ایران و عراق ظرفیت بالایی برای همکاری در حوزه‌های زیرساختی دارند؛ از توسعه پایانه‌های مرزی گرفته تا حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای.
این تجربه می‌تواند از یک ظرفیت مقطعی به یک مدل دائمی همکاری اقتصادی تبدیل شود.

«راه‌آهن شلمچه ـ بصره» یک پروژه، یک پیام
یکی از مهم‌ترین موضوعات در روابط حمل‌ونقلی ایران و عراق، اتصال ریلی شلمچه به بصره است. این پروژه را نمی توان فقط یک خط آهن قلمداد کرد؛ بلکه بایستی بخشی از نگاه جدید به کریدورهای منطقه‌ای محسوب کنیم کما اینکه در مقام عمل همین است.
همانطور که می‌دانید، اتصال ریلی کشور ایران به سرزمین عراق می‌تواند: هزینه حمل کالا را کاهش دهد؛ تجارت دو کشور را تسهیل کند؛ ظرفیت ترانزیتی ایران را افزایش دهد و ارتباط خلیج فارس با بازارهای منطقه را تقویت کند.
در شرایطی که بحران‌های منطقه‌ای می‌تواند مسیرهای دریایی را با ریسک مواجه کند، توسعه مسیرهای زمینی و ریلی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

«تجارت» ستون اصلی روابط تهران و بغداد
اقتصاد ایران و عراق در سال‌های گذشته بر پایه تجارت کالا، انرژی، خدمات فنی و مهندسی شکل گرفته است. عراق یکی از بازارهای مهم صادراتی ایران است و کالاهای ایرانی در بخش‌های مختلف از مواد غذایی و مصالح ساختمانی گرفته تا تجهیزات صنعتی و خدمات فنی در این بازار حضور دارند. در مقابل، عراق نیز برای توسعه زیرساخت‌ها و بازسازی اقتصادی خود به همکاری‌های منطقه‌ای نیاز دارد. این وابستگی متقابل، یک واقعیت اقتصادی استکه حتی در شرایط تنش‌های سیاسی نیز اهمیت خود را حفظ می‌کند.

پیام سفر نخست‌وزیر عراق برای ایران چیست؟
از نگاه اقتصادسرآمد، مهم‌ترین پیام این سفر را باید در حوزه اقتصاد و همکاری‌های منطقه‌ای جست‌وجو کرد.
بغداد نشان می‌دهد که قصد دارد نقش خود را به عنوان یک بازیگر مستقل منطقه‌ای حفظ کند؛ کشوری که هم به دنبال روابط گسترده بین‌المللی است و هم نمی‌تواند اهمیت روابط اقتصادی با ایران را نادیده بگیرد.
برای ایران نیز این سفر یادآور یک فرصت مهم است: تبدیل روابط سنتی با عراق به یک همکاری راهبردی در حوزه اقتصاد، لجستیک و حمل‌ونقل.
امروز دیگر روابط دو کشور فقط با حجم تجارت سنجیده نمی‌شود؛ بلکه باید با شاخص‌هایی مانند کیفیت زیرساخت‌ها، سرعت جابه‌جایی کالا، اتصال ریلی، خدمات لجستیکی و مشارکت بخش خصوصی ارزیابی شود.

«آینده روابط» از سیاست به اقتصاد
در منطقه‌ای که بحران‌های سیاسی می‌توانند مسیرهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهند، کشورهایی موفق‌تر خواهند بود که روابط خود را بر پایه منافع پایدار اقتصادی بنا کنند.
ایران و عراق ظرفیت‌های مشترک فراوانی دارند؛ از انرژی و تجارت گرفته تا حمل‌ونقل، گردشگری زیارتی و ترانزیت.
مسیر آینده این روابط، بیش از هر چیز به توان دو کشور برای ساختن زیرساخت‌های مشترک وابسته است.

لجستیک، تجارت و پیوندهای مردمی
 ایران و عراق
«اقتصادسرآمد» معتقد است سفر نخست‌وزیر عراق به آمریکا و سپس تهران را باید از زاویه‌ای فراتر از سیاست دید؛ این سفر نشانه اهمیت عراق در معادلات جدید اقتصادی منطقه است. در شرایط پرتنش امروز، لجستیک، تجارت و پیوندهای مردمی می‌توانند به مهم‌ترین پایه‌های ثبات روابط ایران و عراق تبدیل 
شوند.