برگزاری دومین جشنواره آیینی «چارو» درپسکرانه خلیج فارس




گروه فرهنگ دریایی - براساس اعلام برگزار کنندگان جشنواره آیینی «چارو»، دومین دوره این رویداد در روزهای ۱۵ و ۱۶ مهرماه ۱۴۰۵ برگزار خواهد شد؛ رویدادی که برگزارکنندگان آن تلاش دارند «چارو» را از یک خاطره محلی به یک روایت فرهنگی قابل معرفی در سطح ملی تبدیل کنند. سنت آیینی «چارو» در شهرستان پارسیان استان هرمزگان، به‌ویژه در دهستان مهرگان و روستای تاریخی بهده، با فرآیند پخت سفال در کوره‌های روباز پیوند خورده است؛ فرآیندی که در کنار جنبه فنی و معیشتی، ابعاد اجتماعی و آیینی نیز داشته است.
در روایت‌های محلی، این آیین با شب‌نشینی، موسیقی بومی نی انبان، رقص های محلی و حرکات موزون جمعی همراه بوده و در پایان تابستان و آغاز فصل پاییز، پس از پایان یافتن فصل برداشت خرما «پاویز» و پیش از آغاز فصل جدید بارندگی و فعالیت‌های کشاورزی، برگزار می‌شده است. از این منظر، «چارو» نمونه‌ای از پیوند دانش بومی، فناوری سنتی، آیین اجتماعی، موسیقی و معیشت در جوامع پسکرانه خلیج فارس است؛ میراثی که در آن فناوری سنتی تولید سفال در بستر زندگی اجتماعی مردم، به یک آیین جمعی تبدیل
 شده است.

«چارو» معادل باستانی واژه «ساروج»
براساس تحقیقات مردم‌نگارانه و زبان‌شناختی انجام‌شده درباره فرهنگ عامه و میراث بومی منطقه غرب هرمزگان، «چارو» در فرهنگ محلی( با ریشه های فارسی میانه) به مفهوم فناوری ساخت، پرداخت و بهره برداری از «ساروج» و دانش بومی مرتبط با این ماده و فرآیندهای سنتی ساخت و پخت سفال و ابزارهای کاربردی اشاره دارد؛ دانشی که در گذشته بخشی از چرخه زندگی و معیشت جوامع محلی
 بوده است.
باززنده‌سازی پس از چهار دهه فراموشی
این دانش و سنت بومی پس از چند دهه فراموشی، با حمایت اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هرمزگان و به همت سازمان مردم‌نهاد توسعه و عمران روستای بهده، در زمستان ۱۴۰۴ در قالب جشنواره آیینی «چارو» باززنده‌سازی شد. قرار گرفتن این جشنواره در تقویم رویدادهای گردشگری کشور نیز زمینه‌ای برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی بهده و مهرگان در سطحی فراتر از جامعه محلی فراهم کرده است.

تلاش برای ثبت در فهرست ملی میراث ناملموس
طی یک سال گذشته، اعضای سازمان مردم‌نهاد توسعه و عمران روستای بهده به‌عنوان نمایندگان جامعه محلی، با همراهی گروه پژوهشگران و مشاوران این سمن و مشارکت کارشناسان و مشاوران اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هرمزگان، تلاش‌هایی را برای مستندسازی و پیگیری ثبت این آیین در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور انجام داده‌اند.
ثبت این آیین می‌تواند گامی در جهت صیانت از هویت فرهنگی و تقویت جایگاه گردشگری فرهنگی غرب هرمزگان باشد؛ به‌ویژه آنکه «چارو» نه صرفاً یک اثر تاریخی، بلکه دانشی اجتماعی و میراثی زنده است که ارزش آن در امکان انتقال و بازتولید آن در نسل‌های جدید نیز نهفته است. از این منظر، جشنواره «چارو» نمونه‌ای از پیوند حکمرانی محلی و جامعه‌محور است؛ الگویی که در آن نهادهای دولتی و عمومی نقش تسهیل‌گر دارند و جامعه محلی، به‌عنوان حامل حافظه تاریخی و صاحب میراث، در مرکز فرآیند باززنده‌سازی و معرفی آن قرار می‌گیرد.
بهده از این مسیر می‌تواند «چارو» را نه فقط به‌عنوان یک آیین باستانی، بلکه به‌عنوان بخشی از برند فرهنگی غرب هرمزگان و روایت تمدنی جوامع پسکرانه خلیج فارس معرفی کند؛ روایتی که از دل خاک، کوره، سفال و حافظه جمعی مردم منطقه برخاسته و اکنون در مسیر تبدیل‌شدن به یک روایت ملی از میراث زنده ایران قرار گرفته است.

چرا زنان در این آیین مهم هستند؟
یکی از جذاب‌ترین و مهمترین ابعاد موضوع باززنده‌سازی سنت سفالگری در این محدوده نقش‌آفرینی ویژه زنان است. موضوع فقط احیای یک محصول صنایع‌دستی نیست؛ بلکه صحبت از انتقال دانش از نسلی به نسل دیگر و نقش زنان در حفظ فناوری سنتی تولید سفال است. در این روایت، خاک، آب، دست، آتش و تجربه انسانی در کنار هم قرار می‌گیرند.
ارزش «چارو» بنابراین در خود کوزه یا ظرف سفالی خلاصه نمی‌شود؛ دانشی که برای انتخاب مواد، شکل دادن، آماده‌سازی و پخت سفال وجود دارد، بخش اصلی میراث است. از این منظر، احیای چارو می‌تواند به موضوعاتی مثل توانمندسازی زنان روستایی، ایجاد درآمد محلی، صنایع‌دستی، گردشگری فرهنگی و جلوگیری از فراموشی دانش‌های سنتی متصل شود.

ضرورت تغییر نگاه به موضوع
بهده و بسیاری از روستاهای جنوب ایران با چالش‌هایی مانند محدود بودن فرصت‌های شغلی، مهاجرت نسل جوان و تمرکز فعالیت‌های اقتصادی در شهرها مواجه‌اند. در چنین شرایطی، صنایع دستی و گردشگری فرهنگی می‌توانند بخشی از ظرفیت‌های اقتصاد محلی را فعال کنند؛ البته به شرط آنکه از مرحله جشنواره و نمایش فراتر بروند.
دبیر جشنواره «چارو بهده ـ مهرگان» پیش‌تر تأکید کرده بود که رویکرد برگزارکنندگان در حال حرکت از صرف برگزاری رسوم به سمت توسعه گردشگری هدفمند و پایدار است و معرفی ظرفیت‌های کمتر شناخته‌شده منطقه، برندسازی محصولات صنایع دستی بومی و ایجاد بازارهای محلی برای تقویت معیشت روستایی در اولویت قرار دارد. این تغییر رویکرد اهمیت زیادی دارد.

جشنواره‌ای برای بیرون آوردن 
میراث از فراموشی
دومین جشنواره آیینی «چارو» روزهای ۱۵ و ۱۶ مهرماه ۱۴۰۵ در روستای تاریخی بهده برگزار می‌شود. بر اساس اعلام معاون گردشگری میراث فرهنگی هرمزگان، هدف این رویداد بازشناسی، باززنده‌سازی و معرفی بخشی از میراث فرهنگی ناملموس غرب هرمزگان با مشارکت جامعه محلی است. این جشنواره در شرایطی برگزار می‌شود که «چارو» از دی‌ماه سال گذشته با شماره ثبت ۲۰۴۲۸۱۲۱۰ در فهرست رویدادهای گردشگری هرمزگان قرار گرفته است.
اجرای زنده فرآیند تولید کوزه و سفال به شیوه آیینی، معرفی بازی‌های بومی، موسیقی محلی، روایت‌های شفاهی و نمایش ظرفیت‌های تاریخی و طبیعی منطقه از جمله برنامه‌هایی است که در دوره‌های این رویداد مورد توجه قرار گرفته است. اما ارزش واقعی جشنواره زمانی مشخص می‌شود که پس از پایان مراسم، فعالیت سفالگری ادامه پیدا کند.
جشنواره می‌تواند توجه رسانه‌ها و گردشگران را به بهده جلب کند، اما استمرار تولید، آموزش نسل جوان و ایجاد بازار برای محصولات است که می‌تواند این توجه موقت را به درآمد پایدار تبدیل کند. اقتصاد میراث فرهنگی زمانی معنا پیدا می‌کند که جامعه‌ای که حافظ آن میراث بوده، سهم مشخصی از منافع آن داشته باشد.
بهده اکنون در نقطه‌ای قرار گرفته که می‌تواند میان گذشته و آینده خود پیوند برقرار کند. از یک سو پژوهش‌های باستان‌شناسی و مردم‌نگاری به دنبال شناسایی ریشه‌های این سنت هستند و از سوی دیگر جامعه محلی می‌خواهد آن را از قالب یک خاطره تاریخی خارج کرده و دوباره وارد زندگی روزمره کند.