دريا؛ حلقه مفقوده ادبيات
يعقوب حيدري- در طبقهبنديهاي موجود ادبي، بر فرض از ادبيات روستايي و غيره نام برده شده، اما از ادبياتي به نام دريا، به عبارتي: «ادبيات دريايي» و پرداختن مستقل و مجزا به آن، همواره غفلت شده است.
نياز به اين بازگو نيست که بخش عظيمي از کره زمين، پوشيده از آب است؛ يا در زمينهاي از رود و رودخانه، يا مسير از خليج و دريا؛ که در نهايت، رودخانهها به دريا، و دريا به اقيانوسها وصل ميشود.
در اين گستره آبي، آنچه هست، فقط آب و جانوران آبزي نيست. کشتيها، مدام در اين قلمرو، جولان ميدهند و همراه با خشم و خروش درياها، دمادم، ماجراهايي متقاوت و زندگيهايي گاه، از جنسِ آهن و پولاد، رقم ميزنند.
در اين جغرافيا، بودهاند نويسندگاني، که تمامي يا فرازهايي از زندگانيشان، چون حلقههاي تور، جاي جاي با چنين زندگيهايي، در هم تنيده بود. يا به تأثير از اين اتمسفر، قلمي و قدمي ادبي، و حتي هنري بوده است. در اين راستا، ما سعي کردهايم از بعد نوعي گونهشناسي، ساختاري از انواع اين فراوردهها، به همراه تعاريف و نمونهها، ارائه دهيم.
با توجه به منابع موجود، هشت نوع آثار ادبي ـ دريايي ميتوان استخراج کرد. انواعي که هر يک، به ميزان تأثيرپذيريشان از دريا، از منظر طبقهبندي، تعريف و نوع خاصِ خودشان را دارند.
از نقطه نظر شناختشناسي و آناليزِ انواع آثار ادبي ـ دريايي، به اتفاق، بحث را پي ميگيريم:
الف: نوعِ کاملا دريايي
در اين آثار مبدأ، مقصد، مکانها، ماجراها، شخصيتها، و ...، همه دريايياند. داستانِ ماهي کوچولو، نوشته لئوليوني، از اين دسته است.
موضوع اين داستانِ سمبليک، امروزي و مکتوب، درباره ماهي سياهکوچولويي دور ميزند که توانسته است از جنگ ماهي تُن زشتِ بيقواره شکمويي، جانِ سالم به در ببرد و سرانجام، روانه دريايي بزرگ شود.
درياي بزرگ، پر از چيزهاي عجيب و غريبي است که ماهي سياه کوچولو در زادگاه دور افتادهاش، هرگز به چشم نديده است. اين همه، براي او شگفتآور و ديدني است. به طوري که در مسيرِ خود، از دستهاي ماهي کوچولوي قرمز ميخواهد که همراه او بروند، تا با سير و سفر در اين درياي بزرگ و از تماشاي عجايب آن، لذت ببرند. ماهيان، اول موافقت نميکنند؛ از ماهيان بزرگ، وحشت دارند. اما، ماهي سياه کوچولو پيشنهاد ميدهد که اگر همه آنها به شکل کاملاً بخصوصي به دور هم جمع شوند، ترسِشان ميريزد. چون در آن صورت، از حاصل جمعِ آنها، به نظر يک ماهيِ غول پيکري درست ميشود، که بال و دُم و سر و خلاصه تمام بدنش، از خودِ آنهاست. سرانجام، ماهيان موافقت ميکنند و ماهي سياه کوچولو هم، چشم آنها ميشوند. بعد، همگي با خيالي آسوده، به مقصد دريايي بزرگ، عزم، جزم ميکنند.
ب: نوع قسمتي دريايي
همانطور که از عنوانش پيداست، فقط قسمتي از اينگونه آثار، دريايياند و بقيه قسمتها، ارتباطي با دريا ندارند.
«سرگذشتِ پسر بچه خوب» نوشته مارک تواين، از اين دسته است، داستاني از ژانر رئال، امروزي و مکتوب؛ که خلاصهاي از آن را مرور ميکنيم:
پسر بچهاي بود به نام ژاکب بليونس؛ که به نظرِ هم سن و سالهايش و ديگران، رفتارهاي عجيب و غريبي داشت. بزرگترين سرگرميِ او، مطالعه کتابهاي درسي، به خصوص سرگذشت پسر بچههاي خوبي بود که در آن کتابها آمده بود. ژاکب بليونس آرزو داشت روزي با يکي از آنها آشنا شود. يک روز، که آن روز يکشنبه بود، در راهِ مدرسه، چند پسربچه بازيگوش را ديد که ميرفتند تا با کشتي، به گردش بروند. ژاکب، ترسيد! در کتابها خوانده بود، بچههايي که روز يکشنبه با کشتي به گردش ميروند، حتماً غرق ميشوند. براي با خبر کردنِ آنها، روي تخته پارهاي پريد. اما، به تنه درختي خورد و توي آب افتاد. فوري، او را از آب گرفتند و دکتر، آبِ معدهاش را خالي کرد.
ژاکب بليونس، دست بردار نبود. با ورق زدنِ کتابها، احساس کرد که بهتر است برود، و در کِشتي کار کند. ناخدا، وقتي از او مدارکي در رابطه با سابقه کار خواست، ژاکب کتابچهاي را نشان داد که معلماش به او هديه کرده بود. ناخدا که سخت عصباني شده بود، فريادزنان، عذر او را خواست پس از آن، ژاکب بليونس در کمين پسر بچههاي بازيگوشي نشست، که براي تفريح چهارده، پانزده سگ را به دنبال هم بسته و ظرفهاي خالي يک نوع ماده آتشزا را به دُمهاي آنها، آويزان کرده بودند. دلِ ژاکب به حال آنها سوخت و روي يکي از آن ظرفها نشست. طنابِ دور گردنِ اولين سگ را گرفت و شروع کرد براي آنها سخنراني کردن. غافل از اينکه، کمي بعد با انفجار ماده آتشزا، همراه با سگها به هلاکت ميرسد.
ج: نوع عبوري
آثاري هستند که دريا در آنها، فقط به عنوانِ محلي براي عبور، استفاده شده است.
«دور دنيا در هشتاد روز»، نوشته ژول ورن که جزو آثار علمي ـ تخيلي است، از اين دسته است. در اين کتاب، شاهد ماجراهاي پرافت و خيزِ شخصي به نام «فيلاس فوگ» هستيم که با خدمتکارش براي دستگيريِ يک دزدِ بانک، از راهِ خشکي و دريا، به دورِ دنيا سفر ميکند.
عجيبتر، زمانِ سفرِ فيلاس فوگ است! او، با زيرکي و شجاعتِ خاصي اين سفر را در هشتاد روز طي ميکند؛ در حالي که در نظر انسانهاي قرن گذشته، با توجه به وسايل نقليه نه چندان پيشرفته، و پرحادثه بودنِ سفرها، چنين کاري شگفتانگيز بود؛ و طبيعي بود که عدهاي درباره شکست يا موفقيتِ سفرِ فيلاس فوگ، با هم شرطبنديهايي کنند.
د: نوع درياواره
نوجواني که شبها خوابِ دريا را ميبيند، رودي که در آرزوي پيوستن به درياست، ماهيي که به هرعلت از دريا دور افتاده، و ...، همه و همه به لحاظ سوژه و موضوع، از اين نوعند.
هـ : نوع تشبيهي
در اين گونه آثار، عموماً دو چيز مختلف، به يکديگر تشبيه ميشوند. در عين حال، برخي از اين آثار، به شکلي است که در نگاهِ اول، شايد اصلاً، آثاري از نوع تشبيهي به نظر نيايند اين سوء تفاهم، بيشتر به خاطر جنسِ تشبيه جاري، در اين مدل آثار است. در مشورت با دکتر قيصر امينپور، او از اين نوع تشبيهها، با نام تشبيههاي «خاص» و گاه پيچيده ياد ميکرد. براي مثال، در اين گونه آثار که عموماً از دل ادبِ عرفاني بيرون ميآيند، مفهوم «دريا»، به معناي هستي کلمه، و «موج» به معناي نشانههاي خداوند، در نظر گرفته ميشوند؛ نشانههايي که از از هر مرحلهي آن، جهاني ظاهر ميشود و عالم و آدم، همه امواج وجود او هستند، درست به همان مفهوم، که براي مثال، در کتابِ «فرهنگِ اصطلاحات و تعبيرات عرفاني»، تأليفِ دکتر سيد جعفر سجادي، وصفل شدهاند.
و: نوع جنبي
شامل آن دسته از آثار ادبي است، که معمولاً ماجراهاي آن، در کناره دريا، يا حتي «رودخانه» و از اين قبيل ميگذرد، و چه بسا، گاهي نامي و يادي از دريا نيز، ميشود. يا از لابلاي کلمات آن، گهگاه صداي بوق کشتيها يا صداي مرغابيهاي دريايي و ... شنيده ميشود. يا، فقط عنوان چنين آثاري، به نوعي دريا را در ياد و خاطره، زنده ميسازد.
ترانه «رفتم لب رودخونه»، که از نمونه آثار فرهنگ عامه و در ژانر فانتزي است، مثال خوبي براي اين گونه آثار ادبي دريايي است:
ز: نوع مختلط
در اين نوع آثار، با ترکيبي از چند نوع آثار ادبي دريايي مواجهيم. بعضي از اين آثار به گونهاي است، که ناگزير از ارائه دو نمونه، بودهام. در عين حال، براي اينکه تفاوت اينگونه آثار با آثاري از نوع قسمتي دريايي به لحاظ شباهتهاي نزديک، بهتر مشخص شود، به اين اشاره بسنده ميشود که در جاي جاي آثاري از نوع مختلط، وجود دريا، حس ميشود. تفاوتي نميکند که ماجراها در خودِ دريا اتفاق ميافتد يا در کناره آن. ولي در نوع قسمتي دريايي، همانطور که پيشتر اشاره شد، فقط قسمتي از آثار، دريايياند و بقيه، ارتباطي
با دريا ندارند.
نياز به اين بازگو نيست که بخش عظيمي از کره زمين، پوشيده از آب است؛ يا در زمينهاي از رود و رودخانه، يا مسير از خليج و دريا؛ که در نهايت، رودخانهها به دريا، و دريا به اقيانوسها وصل ميشود.
در اين گستره آبي، آنچه هست، فقط آب و جانوران آبزي نيست. کشتيها، مدام در اين قلمرو، جولان ميدهند و همراه با خشم و خروش درياها، دمادم، ماجراهايي متقاوت و زندگيهايي گاه، از جنسِ آهن و پولاد، رقم ميزنند.
در اين جغرافيا، بودهاند نويسندگاني، که تمامي يا فرازهايي از زندگانيشان، چون حلقههاي تور، جاي جاي با چنين زندگيهايي، در هم تنيده بود. يا به تأثير از اين اتمسفر، قلمي و قدمي ادبي، و حتي هنري بوده است. در اين راستا، ما سعي کردهايم از بعد نوعي گونهشناسي، ساختاري از انواع اين فراوردهها، به همراه تعاريف و نمونهها، ارائه دهيم.
با توجه به منابع موجود، هشت نوع آثار ادبي ـ دريايي ميتوان استخراج کرد. انواعي که هر يک، به ميزان تأثيرپذيريشان از دريا، از منظر طبقهبندي، تعريف و نوع خاصِ خودشان را دارند.
از نقطه نظر شناختشناسي و آناليزِ انواع آثار ادبي ـ دريايي، به اتفاق، بحث را پي ميگيريم:
الف: نوعِ کاملا دريايي
در اين آثار مبدأ، مقصد، مکانها، ماجراها، شخصيتها، و ...، همه دريايياند. داستانِ ماهي کوچولو، نوشته لئوليوني، از اين دسته است.
موضوع اين داستانِ سمبليک، امروزي و مکتوب، درباره ماهي سياهکوچولويي دور ميزند که توانسته است از جنگ ماهي تُن زشتِ بيقواره شکمويي، جانِ سالم به در ببرد و سرانجام، روانه دريايي بزرگ شود.
درياي بزرگ، پر از چيزهاي عجيب و غريبي است که ماهي سياه کوچولو در زادگاه دور افتادهاش، هرگز به چشم نديده است. اين همه، براي او شگفتآور و ديدني است. به طوري که در مسيرِ خود، از دستهاي ماهي کوچولوي قرمز ميخواهد که همراه او بروند، تا با سير و سفر در اين درياي بزرگ و از تماشاي عجايب آن، لذت ببرند. ماهيان، اول موافقت نميکنند؛ از ماهيان بزرگ، وحشت دارند. اما، ماهي سياه کوچولو پيشنهاد ميدهد که اگر همه آنها به شکل کاملاً بخصوصي به دور هم جمع شوند، ترسِشان ميريزد. چون در آن صورت، از حاصل جمعِ آنها، به نظر يک ماهيِ غول پيکري درست ميشود، که بال و دُم و سر و خلاصه تمام بدنش، از خودِ آنهاست. سرانجام، ماهيان موافقت ميکنند و ماهي سياه کوچولو هم، چشم آنها ميشوند. بعد، همگي با خيالي آسوده، به مقصد دريايي بزرگ، عزم، جزم ميکنند.
ب: نوع قسمتي دريايي
همانطور که از عنوانش پيداست، فقط قسمتي از اينگونه آثار، دريايياند و بقيه قسمتها، ارتباطي با دريا ندارند.
«سرگذشتِ پسر بچه خوب» نوشته مارک تواين، از اين دسته است، داستاني از ژانر رئال، امروزي و مکتوب؛ که خلاصهاي از آن را مرور ميکنيم:
پسر بچهاي بود به نام ژاکب بليونس؛ که به نظرِ هم سن و سالهايش و ديگران، رفتارهاي عجيب و غريبي داشت. بزرگترين سرگرميِ او، مطالعه کتابهاي درسي، به خصوص سرگذشت پسر بچههاي خوبي بود که در آن کتابها آمده بود. ژاکب بليونس آرزو داشت روزي با يکي از آنها آشنا شود. يک روز، که آن روز يکشنبه بود، در راهِ مدرسه، چند پسربچه بازيگوش را ديد که ميرفتند تا با کشتي، به گردش بروند. ژاکب، ترسيد! در کتابها خوانده بود، بچههايي که روز يکشنبه با کشتي به گردش ميروند، حتماً غرق ميشوند. براي با خبر کردنِ آنها، روي تخته پارهاي پريد. اما، به تنه درختي خورد و توي آب افتاد. فوري، او را از آب گرفتند و دکتر، آبِ معدهاش را خالي کرد.
ژاکب بليونس، دست بردار نبود. با ورق زدنِ کتابها، احساس کرد که بهتر است برود، و در کِشتي کار کند. ناخدا، وقتي از او مدارکي در رابطه با سابقه کار خواست، ژاکب کتابچهاي را نشان داد که معلماش به او هديه کرده بود. ناخدا که سخت عصباني شده بود، فريادزنان، عذر او را خواست پس از آن، ژاکب بليونس در کمين پسر بچههاي بازيگوشي نشست، که براي تفريح چهارده، پانزده سگ را به دنبال هم بسته و ظرفهاي خالي يک نوع ماده آتشزا را به دُمهاي آنها، آويزان کرده بودند. دلِ ژاکب به حال آنها سوخت و روي يکي از آن ظرفها نشست. طنابِ دور گردنِ اولين سگ را گرفت و شروع کرد براي آنها سخنراني کردن. غافل از اينکه، کمي بعد با انفجار ماده آتشزا، همراه با سگها به هلاکت ميرسد.
ج: نوع عبوري
آثاري هستند که دريا در آنها، فقط به عنوانِ محلي براي عبور، استفاده شده است.
«دور دنيا در هشتاد روز»، نوشته ژول ورن که جزو آثار علمي ـ تخيلي است، از اين دسته است. در اين کتاب، شاهد ماجراهاي پرافت و خيزِ شخصي به نام «فيلاس فوگ» هستيم که با خدمتکارش براي دستگيريِ يک دزدِ بانک، از راهِ خشکي و دريا، به دورِ دنيا سفر ميکند.
عجيبتر، زمانِ سفرِ فيلاس فوگ است! او، با زيرکي و شجاعتِ خاصي اين سفر را در هشتاد روز طي ميکند؛ در حالي که در نظر انسانهاي قرن گذشته، با توجه به وسايل نقليه نه چندان پيشرفته، و پرحادثه بودنِ سفرها، چنين کاري شگفتانگيز بود؛ و طبيعي بود که عدهاي درباره شکست يا موفقيتِ سفرِ فيلاس فوگ، با هم شرطبنديهايي کنند.
د: نوع درياواره
نوجواني که شبها خوابِ دريا را ميبيند، رودي که در آرزوي پيوستن به درياست، ماهيي که به هرعلت از دريا دور افتاده، و ...، همه و همه به لحاظ سوژه و موضوع، از اين نوعند.
هـ : نوع تشبيهي
در اين گونه آثار، عموماً دو چيز مختلف، به يکديگر تشبيه ميشوند. در عين حال، برخي از اين آثار، به شکلي است که در نگاهِ اول، شايد اصلاً، آثاري از نوع تشبيهي به نظر نيايند اين سوء تفاهم، بيشتر به خاطر جنسِ تشبيه جاري، در اين مدل آثار است. در مشورت با دکتر قيصر امينپور، او از اين نوع تشبيهها، با نام تشبيههاي «خاص» و گاه پيچيده ياد ميکرد. براي مثال، در اين گونه آثار که عموماً از دل ادبِ عرفاني بيرون ميآيند، مفهوم «دريا»، به معناي هستي کلمه، و «موج» به معناي نشانههاي خداوند، در نظر گرفته ميشوند؛ نشانههايي که از از هر مرحلهي آن، جهاني ظاهر ميشود و عالم و آدم، همه امواج وجود او هستند، درست به همان مفهوم، که براي مثال، در کتابِ «فرهنگِ اصطلاحات و تعبيرات عرفاني»، تأليفِ دکتر سيد جعفر سجادي، وصفل شدهاند.
و: نوع جنبي
شامل آن دسته از آثار ادبي است، که معمولاً ماجراهاي آن، در کناره دريا، يا حتي «رودخانه» و از اين قبيل ميگذرد، و چه بسا، گاهي نامي و يادي از دريا نيز، ميشود. يا از لابلاي کلمات آن، گهگاه صداي بوق کشتيها يا صداي مرغابيهاي دريايي و ... شنيده ميشود. يا، فقط عنوان چنين آثاري، به نوعي دريا را در ياد و خاطره، زنده ميسازد.
ترانه «رفتم لب رودخونه»، که از نمونه آثار فرهنگ عامه و در ژانر فانتزي است، مثال خوبي براي اين گونه آثار ادبي دريايي است:
ز: نوع مختلط
در اين نوع آثار، با ترکيبي از چند نوع آثار ادبي دريايي مواجهيم. بعضي از اين آثار به گونهاي است، که ناگزير از ارائه دو نمونه، بودهام. در عين حال، براي اينکه تفاوت اينگونه آثار با آثاري از نوع قسمتي دريايي به لحاظ شباهتهاي نزديک، بهتر مشخص شود، به اين اشاره بسنده ميشود که در جاي جاي آثاري از نوع مختلط، وجود دريا، حس ميشود. تفاوتي نميکند که ماجراها در خودِ دريا اتفاق ميافتد يا در کناره آن. ولي در نوع قسمتي دريايي، همانطور که پيشتر اشاره شد، فقط قسمتي از آثار، دريايياند و بقيه، ارتباطي
با دريا ندارند.
![دريا؛ حلقه مفقوده ادبيات](/content/newspaper/Version1403/0/Page4/newspaperimgl_1403_4.jpg?width=1500&crop=41,158,323,1881)
ارسال دیدگاه
عناوین این صفحه
-
اولین ناودسته پهباد بر ارتش رونمایی شد
-
خیز چین برای رهبری میراث فرهنگی دریایی در آسیا
-
وضعیت وخیم دریاچه ارومیه
-
نخستین جشنواره ورزشهای آبی در استان بوشهر برگزار شد
-
تخفیف ۹۵ درصدی در واگذاری فضاهای بندری به سرمایه گذاران
-
رونق اقتصاد کشور در گروی رونق صنایع دریایی است
-
زیرساختهای گردشگری و تجاری دریایی در بنادر استان بوشهر افزایش یافت
-
دريا؛ حلقه مفقوده ادبيات
اخبار روز
-
۳۰۰ هزار نفر در صف وام ازدواج هستند؛ مقررات تغییر نکرده است
-
اراده دولت چهاردهم برای اصلاح شرایط سخت اقتصادی
-
آلن بدرود، آقای خاص سینمای فرانسه
-
انتخاب وزیر زن در راستای استفاده از ظرفیتهای قانون اساسی است
-
حمایت انجمن اسلامی وزارت نیرو از دکتر علی آبادی وزیر پیشنهادی نیرو
-
معابر محلات چیذر و حکمت بهسازی شد
-
پیرامون بوستان نیاوران، نفسی تازه گرفت
-
اجرای ۶ هزار متر مکعب دیوار حائل در منطقه یک تهران
-
دروازه فرهنگی محور گردشگری دربند به سازه رسید
-
ارسال ۷ هزار وسیله سرمایشی به سراسر کشور در قالب پویش نسیم برکت
-
غلامرضا نوری قزلجه گزینه نهایی پزشکیان برای وزارت جهاد کشاورزی
-
داروت اولین پلتفرم داروخانه بلاکچینی کشور تاسیس شد
-
واریز 745 میلیارد تومان سود به حساب اعضای بازنشسته صندوق ذخیره فرهنگیان
-
رونمایی از کتاب "الشام" و "عشق چرا ندارد" در فرهنگسرای عطار نیشابوری
-
راهنما خرید نرده شیشه ای – جانپناه شیشه ای – هندریل شیشه ای
-
بهترین سنگ تراورتن ایران کدام است؟
-
شرکت فرستاده ویژه نخست وزیر هند در مراسم تحلیف پزشکیان
-
برداشت اشتباه از شفاف سازی وزیر اقتصاد
-
طرح الگوی خدمت در ۵ محور منطقه یک در حال اجرا است
-
نشست هماندیشی مدیران کل حوزه وزارتی وزارتخانهها با حضور وزیر اقتصاد