آغاز رویکردی نو به مدیریت منابع آب با جهش بودجه‌ای احیای قنوات
​​​​​​​گروه انرژی- مطهره جهانی- با جهش چشمگیر اعتبارات دولتی و تخصیص ۸۵۰میلیارد ریال به احیای قنوات سیستان و بلوچستان بار دیگر امید به دل روستاهای این خطه بازگشته، چراکه در زمانی که بحران آب، آینده کشاورزی و معیشت را به چالش کشیده، قنوات نه‌تنها به ‌عنوان میراثی از گذشته، بلکه به‌مثابه راه‌حلی برای آینده‌ای پایدار در کانون توجه قرار گرفته‌ است.
به گزارش روزنامه اقتصاد سرآمد، در دل سرزمین گرم و خشک سیستان و بلوچستان -جایی که آفتاب بی‌وقفه بر پهنه‌های بی‌آب و علف می‌تابد و زمین سال‌هاست ترک برداشته از تشنگی مفرط- هنوز نشانه‌هایی از حیات دیرینه در ژرفای خاک دیده می‌شود. قنات‌ها؛ این میراث کهن تمدن ایرانی همچون رگ‌هایی در بستر خاک حامل آبی‌اند که قرن‌هاست بی‌ادعا زندگی را به دل کویر آورده‌‌اند. سازه‌هایی که نه‌تنها هنر مهندسی بی‌نظیر نیاکان ما را به رخ می‌کشند، بلکه اکنون نیز در عصر بحران آب و خشکسالی‌های پیاپی نقش حیاتی خود را در توسعه پایدار مناطق خشک بازیابی می‌کنند.
آنطور که «ایرنا» در گزارشی نوشته است؛ افزایش قابل‌توجه اعتبارات دولتی برای احیای قنوات در سیستان و بلوچستان بارقه‌ای از امید را در دل کشاورزان و روستائیانی روشن کرده که زندگی‌شان با آب گره خورده است. امسال با اختصاص ۸۵۰میلیارد ریال اعتبار به طرح‌های مرمت و احیای قنات در سیستان و بلوچستان شاهد رشدی ۸۵.۷درصدی نسبت به سال گذشته هستیم؛ رقمی که در نگاه اول ممکن است تنها یک آمار مالی به نظر برسد، اما در حقیقت بازتاب‌دهنده‌ تغییری جدی در نگاه سیاست‌گذاران به اهمیت قنوات به ‌عنوان زیرساخت‌های راهبردی امنیت آب است.
سال گذشته اعتبار اختصاص‌یافته به این بخش ۴۵۷میلیارد و ۹۰۰میلیون ریال بود و جهش فعلی نه‌تنها نتیجه افزایش بودجه، بلکه نشانه‌ای از درک عمیق‌تری از جایگاه قنوات در ساختار معیشت و پایداری محیطی این منطقه است. استان سیستان و بلوچستان با دارا بودن یک‌هزار و ۹۲۵رشته قنات فعال در جایگاه ششم کشور از نظر تعداد این سازه‌ها قرار دارد، اما قنوات در این سرزمین نه‌فقط آمار و ارقام، بلکه روایت‌هایی زنده از مقاومت، دانش بومی و هم‌زیستی با طبیعت‌ هستند. در استانی که اقلیم خشک و نیمه‌خشک آن همواره یکی از موانع جدی توسعه کشاورزی بوده، قنوات به ‌عنوان تنها منبع پایدار و مطمئن تامین آب، نقش بی‌بدیلی در تامین امنیت غذایی، اشتغال و ثبات جمعیتی دارند.

وابستگی ۷۰درصدی کشاورزی سیستان و بلوچستان به قنات
بیش از ۷۰درصد کشاورزی سیستان و بلوچستان به آب قنات وابسته‌ است و در چنین بستری احیای هر رشته قنات نه‌فقط آب به زمین تشنه می‌رساند، بلکه امید را به زندگی مردمانی بازمی‌گرداند که سال‌هاست زیر بار خشکسالی خم شده‌اند. اهمیت قنات تنها به بعد اقتصادی آن محدود نمی‌شود؛ مرمت و فعال‌سازی این سازه‌ها دارای اثراتی عمیق بر ابعاد اجتماعی، زیست‌محیطی و امنیتی منطقه نیز هست و هر رشته قنات احیاشده به‌طور میانگین برای ۲۷خانوار اشتغال پایدار ایجاد می‌کند. این مسئله نه‌تنها موجب تثبیت جمعیت در روستاها و جلوگیری از مهاجرت‌های بی‌رویه به حاشیه شهرها می‌شود، بلکه نقش مهمی در تقویت پدافند غیرعامل در مناطق مرزی ایفا می‌کند. در مناطقی که مهاجرت، فقر و ناامنی اجتماعی در پی خشکسالی به بحران‌هایی جدی تبدیل شده‌ است، احیای قنوات به‌ نوعی یک اقدام راهبردی تلقی می‌شود که در کنار حفظ منابع آبی، بنیان‌های اجتماعی را نیز مستحکم‌تر می‌کند.
قنات‌ها برخلاف سایر منابع تامین آب به صورت تدریجی و بر پایه اصول پایدار آبرسانی عمل می‌کنند. همچنین برخلاف چاه‌های عمیقی که سفره‌های زیرزمینی را با تهدید جدی روبه‌رو می‌سازند، قنوات آب را به ‌صورت طبیعی و بدون نیاز به انرژی با کم‌ترین مداخله در اکوسیستم از دل زمین بیرون می‌کشند.
این ویژگی باعث می‌شود در شرایط حساس زیست‌محیطی به‌ویژه در استانی مانند سیستان و بلوچستان که هرساله با افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی مواجه است، قنات‌ها به‌ عنوان ابزاری موثر برای حفظ تعادل زیست‌بوم‌های آبی شناخته شوند. همچنین احیای قنات موجب تقویت روحیه جمعی بازسازی سرمایه‌های اجتماعی و احیای اعتماد بین مردم و دولت نیز می‌شود. مردمی که سال‌ها فراموش‌شدگی را تجربه کرده‌اند، حالا با مشاهده توجه ویژه دولت به سازه‌های آبی که نسل به نسل برایشان اهمیت حیاتی داشته، احساس مشارکت و تعلق دوباره به سرزمین‌شان پیدا می‌کنند، چراکه قنات تنها یک کانال آب نیست، بلکه نمادی است از پیوند تاریخی میان انسان و طبیعت، دولت و ملت و گذشته و آیند.
در نگاهی فراتر آنچه امروز در قالب رشد بودجه‌ای برای قنات‌ها رخ داده باید به‌ عنوان آغاز یک نگاه جامع‌تر و عمیق‌تر به سیاست‌های آبی کشور ارزیابی شود. قنات‌ می‌تواند بخشی از پاسخ ما به بحران آب باشد. از منظر کارشناسان، اینک که دولت گامی اساسی برای حمایت از قنات‌ها برداشته باید سازوکاری فراهم آورد که این حمایت ادامه‌دار، نظام‌مند و مشارکتی باشد و همگان در فرایند احیا، بهره‌برداری و نگهداری از آن‌ها نقش فعال ایفا کنند. همچنین لازم است این حرکت با آموزش، انتقال دانش و فناوری‌های نوین در کنار دانش سنتی همراه شود تا قنات‌ها نه‌فقط احیا، بلکه در قالب شبکه‌های مدیریت هوشمند منابع آب نیز بازتعریف شوند.
در روزگاری که منابع طبیعی با تهدید جدی مواجه‌اند، بازگشت به این سازه‌های بومی نه نشانه‌ای از بازگشت به گذشته، بلکه حرکتی هوشمندانه برای ساختن آینده‌ای پایدارتر است. امید آنکه در سایه این رویکرد تازه صدای آب در دل زمین‌های ترک‌خورده سیستان و بلوچستان بار دیگر به گوش برسد و زندگی را به رگ‌های خشکیده‌ این سرزمین بازگرداند.

آغاز رویکردی نو به مدیریت منابع آب
رئیس سازمان جهاد کشاورزی سیستان و بلوچستان با اشاره به رشد ۸۵.۷درصدی اعتبارات استانی قنات‌ها در این استان گفت: امسال ۸۵۰میلیارد ریال اعتبار به طرح‌های قنات در این استان اختصاص یافته است. علیرضا دهمرده اظهار کرد: در سال گذشته اعتبار ۴۵۷میلیارد و ۹۰۰میلیون ریالی برای این منظور در نظر گرفته شده بود که این رقم در سال۱۴۰۴ به ۸۵۰میلیارد ریال افزایش یافته است. وی این افزایش اعتبارات را نشان‌دهنده عزم جدی دولت برای حفظ و احیای قنات دانست و از تمامی دستگاه‌های اجرایی مرتبط خواست تا با همکاری و هماهنگی بیشتر، گام‌های مؤثری در این زمینه بردارند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی سیستان و بلوچستان با بیان اینکه این استان با دارا بودن یک‌هزار و ۹۲۵رشته قنات فعال، رتبه ششم کشور را در این حوزه به خود اختصاص داده است، بیان کرد: قنوات به عنوان میراثی ارزشمند از گذشتگان، نقش بی‌بدیلی در تأمین آب کشاورزی و پایداری نظام اجتماعی روستاهای این منطقه ایفا می‌کنند. وی ادامه داد: با توجه به شرایط ویژه اقلیمی و خشکسالی‌های مستمر در سیستان و بلوچستان و وابستگی ۷۰درصدی معیشت مردم به بخش کشاورزی، احیای این سازه‌های آبی از اهمیت راهبردی برخوردار است.
دهمرده با اشاره به مزایای متعدد احیای قنوات، خاطرنشان کرد: هر رشته قنات احیاشده ضمن ایجاد اشتغال پایدار برای ۲۷خانوار، موجب تثبیت جمعیت روستایی، تقویت پدافند غیرعامل در مناطق مرزی و حفظ تعادل زیست‌بوم‌های آبی می‌شود؛ در شرایطی که استان با چالش‌های جدی کم‌آبی مواجه است، قنوات می‌توانند تضمین‌کننده پایداری تولیدات کشاورزی باشند. وی با تأکید بر لزوم مشارکت همه‌جانبه در حفظ این سازه‌های آبی، ابراز امیدواری کرد: با تخصیص بهینه اعتبارات و اجرای طرح‌های مرمتی، شاهد احیای کامل قنوات و بهره‌برداری پایدار از این منابع آبی در سیستان و بلوچستان باشیم.

ضرورت احیای قنات‌ها و توسعه زیرساخت‌های کشاورزی
فرماندار راسک در جنوب سیستان و بلوچستان با اشاره به نقش حیاتی قنات‌ها در تأمین آب بخش کشاورزی، بر لزوم تسریع در اجرای طرح‌های مرمت و احیای آن‌ها و همچنین توسعه زیرساخت‌های کشاورزی در مناطق محرومی نظیر این شهرستان تأکید کرد و خواستار اختصاص اعتبارات عمرانی بیشتر از سوی نهادهای مسئول برای پیشبرد این طرح‌ها شد. رحیم‌بخش بلیدئی اظهار کرد: جهاد کشاورزی سیستان و بلوچستان برای تسریع در اجرای پروژه‌ها قول مساعد داده که امیدواریم با نگاه ویژه بسیاری از مشکلات حل شود. وی با اشاره به اینکه برای پیگیری بهتر مشکلات حوزه کشاورزی دیدارهایی با مسئولان استانی از جمله معاون امور آب و خاک و فنی-مهندسی سازمان جهاد کشاورزی سیستان و بلوچستان به همراه مسئول قنات استان و مدیر جهاد کشاورزی راسک انجام شده و درباره مسائل زیرساختی حوزه کشاورزی و منابع آب گفت‌وگو و تبادل‌نظر شده است، گفت: موضوع احیاء و مرمت قنوات شهرستان به‌ویژه قنات پوری در بخش پارود که یکی از قنات قدیمی و تأثیرگذار منطقه محسوب می‌شود، به‌ عنوان یکی از محورهای اصلی مورد بررسی قرار گرفته است.
سیستان و بلوچستان قابلیت زیادی در تولید محصولات گرمسیری و نیمه‌گرمسیری یا منحصربه‌فرد از جمله انبه، موز، پاپایا، گواوا، هندوانه آناناس، نارگیل، زیتون‌محلی و مرکبات دارد. در بیش از ۲۰۰هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی سیستان و بلوچستان محصولات زراعی و در ۸۰هزار هکتار از باغ‌های استان، انواع میوه‌های گرمسیری، نیمه‌گرمسیری و سردسیری کشت می‌شود.