چشم‌انداز همکاری‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی منطقه در ابتکار کمربند و جاده
​​​​​​​گروه حمل‌ونقل- «پیوستن ایران و افغانستان به کریدور کمربند جاده‌ای چین، می‌تواند به تحول در روابط اقتصادی دوکشور و گسترش همکاری‌های بین‌المللی منجر شود. در این طرح که بیش از یک‌هزار و ۳۰۰میلیارد دلار توسط چین هزینه شده و شامل همکاری بیش از ۱۵۰کشور است، می‌تواند تحول عظیمی در روابط اقتصادی و تجاری ایران و افغانستان ایجاد کند». این جملات بخش‌هایی از صحبت‌های مصطفی نخعی، نماینده مردم شهرستان‌های نهبندان و سربیشه در مجلس شورای اسلامی است. او این صحبت‌ها را چندروز پیش از این و در اجلاس توسعه همکاری‌های مشترک ایران و افغانستان مطرح کرده است.
به گزارش اقتصاد سرآمد، هرچند طی ماه‌های گذشته موضوع اتصال ریلی میان ایران و چین و فعال‌شدن خط تجاری ریلی میان این کشورها بیشتر مورد توجه بوده است، اما نمی‌توان از اهمیت اتصال جاده‌ای چشم‌پوشی کرد. مسیر ریلی از طریق کریدور خواف-هرات، ایران را به هرات در افغانستان متصل می‌کند و به‌عنوان بخشی از کریدور چین-ایران-افغانستان در نظر گرفته شده است. علاوه‌بر این، افغانستان در حال ایجاد یک جاده اتصال به چین از طریق «کریدور واخان» است که یک مسیر جاده‌ای مهم در این زمینه محسوب می‌شود.
در سال‌های اخیر، ابتکار کمربند و جاده چین به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های زیرساختی جهان، نقش کلیدی در اتصال اقتصادی و تجاری کشورها ایفا کرده است. اخیراً، اخبار بین‌المللی حاکی از تلاش‌های چین برای ادغام رسمی افغانستان در این ابتکار و تقویت اتصالات با ایران است. ایران که از سال‌۲۰۱۹ به کمربند و جاده چین پیوسته، اکنون با پروژه‌های جدید مانند ساخت جاده‌ای از طریق کریدور واخان افغانستان، نقش محوری‌تری در این شبکه ایفا می‌کند. 

تلاش چین برای همسویی افغانستان و ایران
بررسی اخبار منتشرشده از سوی رسانه‌های بین‌الملل نشان می‌دهد که در ماه آگوست سال‌جاری میلادی، وزیر خارجه چین در دیدار با مقامات طالبان در کابل، پیشنهاد ادغام رسمی افغانستان در‌BRI را مطرح کرد. چین علاقه‌مند به بهره‌برداری از معادن افغانستان و گسترش زیرساخت‌های حمل‌ونقل است. این مذاکرات شامل سرمایه‌گذاری در معادن و اتصال افغانستان به شبکه‌BRI از طریق پاکستان و ایران می‌شود.
چین همچنین در حال ساخت جاده‌ای جدید از طریق کریدور واخان افغانستان است که این کشور را مستقیماً به ایران متصل می‌کند و مسیر سریع‌تری برای واردات نفت ایران فراهم می‌آورد. این پروژه، بخشی از تلاش چین برای دور زدن مسیرهای تحت نفوذ غرب است. ایران نیز در سال‌۲۰۲۵، با امضای ۲۲یادداشت تفاهم با چین در زمینه زیرساخت و تجارت، روابط خود را تقویت کرده است. این موضوع نشان‌دهنده علاقه چین به استفاده از موقعیت جغرافیایی ایران و افغانستان برای گسترش نفوذ اقتصادی خود است. 
مطابق برخی گزارش‌ها، تاکنون بیش از ۱۵۰کشور به BRI پیوسته‌اند و افغانستان در آستانه عضویت رسمی قرار دارد. از طرف دیگر پیوستن ایران به BRI مزایای اقتصادی قابل‌توجهی دارد. از نظر اقتصادی، این ابتکار می‌تواند تجارت ایران را افزایش دهد، سرمایه‌گذاری خارجی را جذب کند و زیرساخت‌های حمل‌ونقل را توسعه دهد.

چشم‌انداز همکاری‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی
مطالعات نشان می‌دهد که اجرای موفق‌BRI می‌تواند همکاری اقتصادی منطقه‌ای را تقویت کرده و اقتصاد ایران را احیا کند، به‌ویژه با کاهش فشار تحریم‌ها از طریق مسیرهای جایگزین. برای مثال، افزایش صادرات انرژی ایران به چین و سرمایه‌گذاری در پروژه‌های انرژی، می‌تواند درآمدهای ارزی را افزایش دهد. همچنین ایجاد شغل و افزایش درآمدهای مالیاتی از پروژه‌های زیرساختی پیش‌بینی می‌شود.
از منظر ژئوپلتیکی نیز BRI به ایران کمک می‌کند تا وابستگی به غرب را کاهش دهد و نفوذ خود در اوراسیا را افزایش دهد. این کریدور، ریسک‌های دریایی مانند تنگه‌هرمز را دور می‌زند و مسیرهای امن‌تری برای تجارت فراهم می‌کند. چین از طریق ایران، به بازارهای خاورمیانه و اروپا دسترسی بهتری پیدا می‌کند و در مقابل، ایران می‌تواند از حمایت چین در برابر تحریم‌های آمریکا بهره ببرد. این همکاری، بخشی از استراتژی «نگاه به شرق» ایران است و می‌تواند تعادل ژئوپلیتیکی منطقه را به نفع محور شرقی تغییر دهد.
ابتکار کمربند و جاده چین که گاهی به‌عنوان «جاده ابریشم جدید» شناخته می‌شود، یکی از جاه‌طلبانه‌ترین پروژه‌های زیرساختی جهان است و هدف آن اتصال آسیا، آفریقا و اروپا از طریق شبکه‌ای از جاده‌ها، راه‌آهن و بنادر است. عبور این کریدور از افغانستان و ایران، اهمیت استراتژیک بالایی دارد. افغانستان، با موقعیت جغرافیایی خود به‌عنوان پلی بین آسیای مرکزی و جنوبی، نقش کلیدی در اتصال چین به ایران ایفا می‌کند. کریدور واخان که تنها ۷۶کیلومتر طول دارد، مسیر مستقیم چین به ایران را فراهم می‌کند و دسترسی به منابع معدنی افغانستان مانند لیتیوم و مس را تسهیل می‌بخشد.

آینده ترانزیتی ایران در کمربند و جاده چین
برای ایران، این کریدور بخشی از احیای جاده ابریشم باستانی است و ایران را به هاب ترانزیتی تبدیل می‌کند. عبور از افغانستان، ریسک‌های امنیتی را دارد، اما مزایای اقتصادی مانند افزایش تجارت با آسیای مرکزی را به همراه دارد. این مسیر، چین را قادر می‌سازد تا نفت ایران را سریع‌تر وارد کند و وابستگی به مسیرهای دریایی پرریسک را کاهش دهد. اهمیت ژئوپلیتیکی آن در ایجاد ثبات منطقه‌ای و کاهش نفوذ غرب نهفته است.
در آینده، چشم‌انداز ترانزیتی ایران روشن است. با اجرای‌BRI، تجارت در کریدورهای ایران می‌تواند ۳۰درصد افزایش یابد و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی تا ۷۰درصد رشد کند. این ابتکار، رقابت با کریدورهای رقیب مانند کریدور میانی‌(از طریق قزاقستان) را افزایش می‌دهد، اما ایران را به مرکز رشد اقتصادی مرکزی آسیا تبدیل می‌کند. چالش‌هایی مانند ریسک‌های امنیتی در افغانستان و تحریم‌ها وجود دارد، اما پتانسیل برای همکاری بیشتر با چین و هند، آینده‌ای پررونق را نوید می‌دهد.
پیوستن ایران و افغانستان به‌BRI، نه‌تنها یک تحول اقتصادی بلکه یک تغییر ژئوپلیتیکی عمده است که می‌تواند تعادل قدرت در منطقه را تغییر دهد. با تمرکز بر زیرساخت‌ها، این کریدور می‌تواند ایران را به هاب ترانزیتی تبدیل کند و مزایای بلندمدتی برای همه طرف‌ها به ارمغان آورد. بااین‌حال، موفقیت آن به مدیریت ریسک‌های امنیتی و سیاسی بستگی دارد.

امنیت محور توسعه حمل‌ونقل
چین که یکی از اصلی‌ترین بازیگران منطقه‌ای در زمینه سرمایه‌گذاری در کریدورهای بین‌المللی به‌شمار می‌رود، با وجود اهمیت ژئوپلیتیک واخان، تاکنون تمایلی به توسعه آن نشان نداده است. نگرانی پکن از انتقال ناامنی و افراط‌گرایی به مرزهای غربی خود، سبب شده این کشور راهبرد احتیاطی در قبال افغانستان اتخاذ کند و پروژه‌های زیرساختی را به تعویق بیندازد.
استان سیستان و بلوچستان و نوار ساحلی مکران از موقعیت جغرافیایی ویژه‌ای برخوردار است؛ موقعیتی که می‌تواند ایران را به یکی از گره‌های اصلی شبکه حمل‌ونقل بین‌المللی متصل کند. بااین‌حال، کمبود زیرساخت‌هایی نظیر راه‌آهن و آزادراه در مسیرهای اصلی استان و کندی در بهره‌برداری از ظرفیت بنادر مهم واقع در چابهار و پروژه‌های مرتبط با توسعه سواحل مکران نشان می‌دهد که این مزیت ژئوپلیتیک، هنوز منفعت چشمگیری برای ایران نداشته است.
مسائل امنیتی در خاک همسایگان شرقی ایران، یکی از چالش‌های جدی ایران برای اجرای پروژه‌های توسعه‌ای در استان سیستان و بلوچستان بوده است. به این ترتیب بیراه نیست اگر عقب‌ماندگی آشکار توسعه در این استان به‌ویژه در بخش حمل‌ونقل را به مسئله امنیت نسبت داد. به باور کارشناسان؛ امنیت باید به‌عنوان مقدمه توسعه ظرفیت‌های حمل‌ونقلی در جنوب شرق کشور و مرزهای آبی ساحل عمان، در سیاستگ‌ذاری کلان این بخش مورد توجه قرار گیرد.