محمدحسین شفیعی
 پژوهشگر حوزه دریا
از ایران خشکی‌محور تا ایران دریا‌محور
ایران در آستانه‌ دوره‌ای تازه از تاریخ خود ایستاده است؛ دوره‌ای که در آن دریا نه حاشیه، بلکه مرکز و جهت توسعه خواهد بود. اگر قرن گذشته، قرن خشکی و مرزهای زمینی بود، قرن پیشِ رو قرن دریاست؛ قرنِ بازگشت تمدن‌ها به سواحل، قرنِ رقابت بر سر مسیرها، منابع و فناوری‌هایی که آینده جهان را شکل می‌دهند.
به گزارش «اقتصاد سرآمد»، محمدحسین شفیعی، پژوهشگر حوزه دریا، در مطلبی به مناسبت سالگرد ابلاغ سیاست‌های کلی توسعه دریامحور توسط رهبر معظم انقلاب از ضرورت بدل‌شدن موضوع توسعه دریا‌محور به یک جنبش ملی نوشته است. این مطلب را در ادامه می‌خوانید:
نگاه به دریا، از خزر تا مکران، از بندر انزلی تا چابهار، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی ملی است. ایران کشوری است با دو دریا، اما هنوز نتوانسته است جایگاه خود را به‌عنوان «کشور دریایی» بازیابد. در حالی‌که جهان با سرعتی بی‌سابقه به‌ سوی اقتصادهای آبی، انرژی‌های نو، آبزی‌پروری پایدار و حمل‌ونقل کم‌کربن حرکت می‌کند، کشور ما هنوز درگیر کندی نهادها، تشتت تصمیم‌ها و بی‌اعتمادی میان سیاست‌گذار و کنشگر دریایی است.
بااین‌حال، فرصت‌ها هنوز در برابر ما گسترده‌اند. موقعیت ژئواستراتژیک ایران در قلب مسیرهای نوین تجارت جهانی، از کریدور شرق-غرب تا شمال-جنوب، می‌تواند بار دیگر نقش تاریخی ایران را در پیوند اقیانوس هند، خلیج‌فارس و آسیای مرکزی احیا کند. در این میان، خلیج‌فارس و دریای عمان تنها درگاه‌های صادرات و واردات نیستند، بلکه عرصه تعامل فرهنگی و همکاری منطقه‌ای‌اند. پیوند با کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، شبه‌قاره هند و شرق آفریقا می‌تواند بنیان‌گذار نظمی تازه باشد که ایران در آن نه‌تنها بازیگر اقتصادی، بلکه محور فناوری، فرهنگی و زیست‌محیطی منطقه است.
توسعه دریامحور، اگر صرفاً در سطح پروژه‌های بندری یا صنعتی باقی بماند، به هدف خود نخواهد رسید. این توسعه باید به یک جنبش ملی بدل شود؛ جنبشی که مردم را، به‌ویژه جوانان و ساحل‌نشینان، به متن تصمیم‌سازی و کنشگری بیاورد. ظرفیت نیروی انسانی در استان‌های ساحلی، از گیلان، مازندران و گلستان تا خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان، گنج پنهان توسعه پایدار ایران است. پیوند فرهنگی و اقتصادی میان این سواحل و فلات مرکزی نیز ضرورتی است تا دریا دوباره در ذهن و زیست ایرانیان جایگاه خود را بیابد.
عصر جدید توسعه دریایی نیز بدون فناوری معنا ندارد. ایران باید مسیر خود را در بهره‌گیری از فناوری‌های نو همچون هوش مصنوعی، رباتیک دریایی، پایش زیست‌محیطی هوشمند و سامانه‌های انرژی تجدیدپذیر فراساحلی بیابد. انرژی بادی و خورشیدی دریایی، زیست‌فناوری آبزیان و استفاده از دریا برای تولید انرژی‌های سبز، نه‌تنها ابزارهای اقتصادی، بلکه مؤلفه‌های امنیت ملی آینده خواهند بود.
در این مسیر، سیاست‌گذاری باید از تمرکزگرایی فرساینده رها شود. ساختارهای فعلی، با تعدد نهادها و تعارض مأموریت‌ها، بیش از آنکه تسهیل‌کننده باشند، مانع شکل‌گیری تصمیم‌های هماهنگ‌اند. تشکیل یک نهاد ملی هماهنگ‌کننده در سطح عالی، با حضور واقعی ذی‌نفعان، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و نهادهای محلی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.
تجربه‌های موفق جهانی نشان می‌دهد که توسعه دریامحور در صورتی پایدار می‌شود که از دل مدیریت مشارکتی و شفافیت در داده‌ها بیرون آید. طراحی حساب‌های اقماری برای اقتصاد آبی، احیای نظام آماری دقیق و ایجاد بانک اطلاعاتی یکپارچه در حوزه دریا، شرط نخست برای هر تصمیم آگاهانه است.
بیش از هر چیز، اما آینده دریاهای ایران در گرو نگاهی تازه به زمان است. اگر در دهه هفتاد، توسعه بندرعباس توانست در کمتر از 20سال چهره‌ای تازه از جنوب ایران بسازد، امروز می‌توان با نقشه‌ای جامع‌تر و چشم‌اندازی جهانی‌تر، به‌‌سوی احیای جایگاه ایران در مدار تجارت و فناوری دریایی گام برداشت. این عصر، عصر تصمیم‌های بزرگ و دیرهنگام نیست؛ عصر اقدام‌های چابک، هوشمند و هم‌افزاست.
ایران اگر بخواهد در نظم نوین جهان جایگاهی درخور یابد، باید دریا را نه‌فقط منبع که مسیر ببیند؛ مسیری برای پیوند، برای خلاقیت و برای ساختن آینده‌ای که آیندگان از آن به نیکی یاد کنند. به‌طور خلاصه می‌توان چنین گفت که ضرورت توسعه دریامحور، تقویت ساختار حکمرانی یکپارچه دریایی، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نو و انرژی‌های پاک، توانمندسازی جوامع ساحلی و پیوند آن‌ها با فلات مرکزی، ایجاد بسترهای تسهیل‌گر سرمایه‌گذاری داخلی و بین‌المللی و در نهایت، تبدیل دریای ایران به بستر همزیستی فرهنگی و اقتصادی با همسایگان است.
طلوع موج ایران به افق دریا، تصویری است از آینده‌ای که در آن سواحل کشور نه حاشیه، که قلب تپنده تمدن نوین ایرانی خواهند بود؛ دعوتی است برای انتخاب آگاهانه با ترکیب خرد جمعی، سرمایه انسانی و فناوری.