تکمیل راه‌آهن رشت  آستارا  در پیچ واقع‌گرایی یا خوش‌بینی
​​​​​​​گروه حمل و نقل -سمیه ملایی- آنطور که رسانه‌های رسمی به نقل از فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی دولت چهاردهم گزارش داده‌اند؛ پروژه راه‌آهن رشت - آستارا به‌عنوان یکی از راهبردی‌ترین طرح‌های زیرساختی کشور، وارد مرحله‌ای تازه شده است و با تکمیل تملک اراضی تا پایان سال جاری و انعقاد قرارداد اجرایی، در کمتر از سه سال به بهره‌برداری خواهد رسید. پروژه راه‌آهن رشت - آستارا بیش از یک طرح ملی است؛ این پروژه ستون فقرات تکمیل کریدور شمال - جنوب است و می‌تواند در سال‌های آتی نقش ایران در تجارت جهانی را تقویت کند.
به گزارش اقتصاد سرآمد، طی روزهای گذشته فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی از امکان تکمیل پروژه استراتژیک و راهبردی راه‌آهن رشت - آستارا در زمانی حدود سه سال خبر داده است. پیش از نیز کاظم جلالی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در روسیه اعلام کرده بود که این پروژه به ۳–۴ سال زمان نیاز دارد که عملاً بودجه، طراحی، جذب نیروی انسانی، تامین مالی و شرایط زمین‌برداری را در نظر می‌گیرد. با این حال وعده سه‌ساله تکمیل تنها در صورتی قابل تحقق خواهد بود که چند شرط اجرایی و مالی به‌دقت رعایت شده و سطح هماهنگی میان ایران و روسیه حفظ شود. استمرار تعهد سیاسی و فنی، تامین منابع و نظارت موثر بر ساخت‌وساز، کلید موفقیت این پروژه بلندپروازانه است.
راه‌آهن رشت - آستارا به طول تقریبی ۱۶۰ کیلومتر، آخرین قطعه ناتمام مسیر ریلی پیوسته ایران به قفقاز، روسیه و در نهایت اروپا به‌شمار می‌رود. این مسیر، اتصال شبکه ریلی داخلی ایران را از طریق جمهوری آذربایجان به روسیه برقرار می‌کند و شاخه غربی کریدور بین‌المللی شمال - جنوب را به‌طور کامل فعال می‌سازد؛ کریدوری که هدف آن کاهش هزینه و زمان حمل کالا میان جنوب آسیا، خلیج فارس، روسیه و اروپا است. در سال‌های اخیر و به‌ویژه پس از تشدید تحریم‌های غرب علیه روسیه، این پروژه از یک طرح صرفاً حمل‌ونقلی به یک پروژه ژئو‌اکونومیک و راهبردی ارتقا یافته و به همین دلیل، مسکو نیز به‌طور جدی وارد تامین مالی و اجرای آن شده است.

وعده تکمیل 3ساله؛ واقع‌بینی یا خوش‌بینی؟
مقام‌های ایرانی و روسی در اظهارات رسمی خود از امکان تکمیل پروژه در بازه سه تا چهار ساله سخن گفته‌اند؛ وعده‌ای که در صورت تحقق، رکوردی کم‌سابقه برای یکی از پیچیده‌ترین پروژه‌های ریلی کشور خواهد بود. اما بررسی تجربه پروژه‌های مشابه در ایران نشان می‌دهد که این زمان‌بندی، تنها در صورت فراهم بودن چند پیش‌شرط کلیدی قابل تحقق است. راه‌آهن رشت–آستارا از نظر فنی، پروژه‌ای ساده نیست؛ عبور از مناطق جنگلی، زمین‌های مرطوب، رودخانه‌ها و نیاز به ساخت پل‌ها و ابنیه متعدد، هزینه و زمان اجرا را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
کارشناسان معتقدند اگر قرار است این پروژه واقعاً در بازه سه‌ساله به بهره‌برداری برسد، تحقق چند شرط اساسی اجتناب‌ناپذیر است. تکمیل سریع و بدون وقفه تملک اراضی در طول مسیر است؛ موضوعی که در پروژه‌های ریلی گذشته، یکی از اصلی‌ترین عوامل تأخیر بوده است. مساله دیگر موضوع تامین مالی پایدار و بدون وقفه پروژه است. بخش عمده منابع مالی از طریق وام روسیه پیش‌بینی شده، اما سهم داخلی و نحوه تخصیص به‌موقع آن، تعیین‌کننده سرعت پیشرفت پروژه خواهد بود.در این میان به باور کارشناسان مدیریت اجرایی یکپارچه و حرفه‌ای میان طرف ایرانی و روسی نیز یکی از موضوعات چالش‌برانگیز است؛ به‌ویژه در زمینه انتخاب پیمانکاران، تامین تجهیزات و هماهنگی فنی. همچنین پرهیز از تغییرات مکرر مدیریتی و تصمیمات مقطعی که تجربه نشان داده می‌تواند هر پروژه زیرساختی را از ریل زمان‌بندی خارج کند.از طرف دیگر وعده تکمیل 3ساله این پروژه زیرساختی واقع‌بینانه به نظر می‌رسد، اما با چالش‌هایی همراه است. پروژه‌های مشابه در گذشته، مانند بخش قزوین-رشت، بیش از یک دهه طول کشیده‌اند. عوامل مثبت شامل تعهد مالی روسیه و پیشرفت سریع در خرید زمین (تاکنون ۷۷ کیلومتر ثبت شده) است. اما تأخیرهای احتمالی می‌تواند از مسائل فنی، تغییرات آب و هوایی در منطقه شمالی ایران، یا نوسانات ارزی ناشی از تحریم‌ها ناشی شود.

اهمیت راهبردی پروژه ریلی مشترک ایران و روسیه
پروژه راه‌آهن رشت-آستارا، به طول تقریبی ۱۶۲ کیلومتر، یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیرساختی مشترک بین ایران و روسیه است که بخشی از کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب را تشکیل می‌دهد. این پروژه که از سال ۲۰۲۳ با امضای توافقنامه‌ای بین دو کشور آغاز شده، توسط شرکت‌های روسی اجرا می‌شود و هزینه کل آن حدود ۱.۶ میلیارد یورو تخمین زده شده است. روسیه مسئولیت تأمین مالی عمده پروژه را از طریق وام دولتی بر عهده دارد و ایران نیز در تأمین زمین و هماهنگی‌های محلی مشارکت دارد.اهمیت راه‌آهن رشت–آستارا تنها به داخل کشور محدود نمی‌شود. این مسیر، عملاً گلوگاه تکمیل کریدور شمال–جنوب است؛ کریدوری که بنا بر برآوردها می‌تواند زمان حمل کالا میان هند و روسیه را تا ۳۰ درصد کاهش داده و هزینه‌ها را به‌طور محسوسی پایین بیاورد. برای ایران، تکمیل این مسیر به‌معنای تثبیت جایگاه کشور به‌عنوان محور ترانزیتی اوراسیا است؛ جایگاهی که سال‌ها در اسناد بالادستی از آن سخن گفته شده، اما تحقق عملی آن همواره با تأخیر همراه بوده است. در شرایطی که مسیرهای سنتی تجارت جهانی با ریسک‌های ژئوپلیتیکی مواجه‌اند، کریدور شمال–جنوب می‌تواند به یک مسیر جایگزین قابل اتکا تبدیل شود.از منظر اقتصادی، بهره‌برداری از راه‌آهن رشت–آستارا چند پیامد مستقیم و غیرمستقیم به همراه دارد. افزایش حجم ترانزیت کالا، رشد درآمدهای ارزی ناشی از حق عبور، توسعه صنایع لجستیکی، انبارداری و حمل‌ونقل ترکیبی، از جمله آثار کوتاه‌مدت این پروژه است. در میان‌مدت نیز فعال شدن این مسیر می‌تواند به رونق اقتصادی استان‌های شمالی، افزایش جذابیت سرمایه‌گذاری در بخش حمل‌ونقل و کاهش هزینه‌های تجارت خارجی ایران منجر شود. با این حال، تحقق این منافع اقتصادی منوط به آن است که پروژه نه‌تنها ساخته شود، بلکه به‌درستی و با مدل بهره‌برداری کارآمد مدیریت شود.راه‌آهن رشت–آستارا امروز بیش از هر زمان دیگری در مرکز معادلات اقتصادی و ژئوپلیتیکی ایران قرار دارد. این پروژه می‌تواند ایران را به بازیگری فعال در زنجیره ترانزیت منطقه‌ای تبدیل کند، اما در عین حال، وعده تکمیل سه‌ساله آن آزمونی جدی برای نظام تصمیم‌گیری و اجرای پروژه‌های زیرساختی کشور است. آزمونی که نتیجه آن مشخص خواهد کرد آیا این خط آهن، سرانجام از فهرست پروژه‌های مزمن خارج می‌شود یا همچنان در ایستگاه وعده‌ها باقی می‌ماند.
کارشناسان معتقدند بهره‌برداری از این مسیر می‌تواند زمان حمل کالا از هند به روسیه را به‌طور قابل توجهی کاهش داده و هزینه‌های ترانزیت را تا ۳۰ درصد پایین بیاورد. با این حال و با مطرح شدن وعده تکمیل تملک اراضی تا پایان سال و آغاز عملیات اجرایی در آینده نزدیک، راه‌آهن رشت–آستارا در آستانه ورود به مرحله‌ای سرنوشت‌ساز قرار گرفته است؛ مرحله‌ای که تحقق آن می‌تواند این پروژه قدیمی را به یکی از مهم‌ترین دستاوردهای زیرساختی دولت چهاردهم تبدیل کند.