هدیه واقعی به دریانوردان؛ حل مسائل انباشته یک جامعه راهبردی
​​​​​​​ایرج گلشنی - روزهای تقویمی زمانی معنا پیدا می‌کنند که به فرصتی برای اصلاح، بازنگری و بهبود شرایط تبدیل شوند. در غیر این صورت، برگزاری مراسم، صدور پیام‌های تبریک و تکرار شعارهای زیبا، دردی از صاحبان آن مناسبت دوا نخواهد کرد. ارزش یک روز ملی یا جهانی به میزان توجه عملی به مسائل و دغدغه‌های جامعه هدف آن روز وابسته است؛ نه به تعداد همایش‌ها، بنرها و پیام‌های تبریک.
روز جهانی دریانورد نیز از این قاعده مستثنی نیست. بزرگداشت واقعی این روز زمانی محقق می‌شود که دریانوردان، به عنوان یکی از ارکان اصلی اقتصاد دریایی و تجارت کشور، شاهد بهبود ملموس شرایط زندگی و کار خود باشند. در غیر این صورت، هر سال تکرار تبریک‌ها و شعارها می‌تواند به جای مرهم، نمکی بر زخم‌های کهنه این قشر زحمتکش باشد.
نگاهی واقع‌بینانه به وضعیت دریانوردان ایرانی نشان می‌دهد که بسیاری از مشکلات این جامعه طی سال‌های گذشته نه‌تنها برطرف نشده، بلکه در برخی موارد ابعاد گسترده‌تری نیز پیدا کرده است. آنچه نگران‌کننده‌تر به نظر می‌رسد، نبود چشم‌اندازی روشن برای حل بخش قابل توجهی از این چالش‌هاست.

کمبود نیروی انسانی؛ بحرانی در حال شکل‌گیری
یکی از مهم‌ترین چالش‌های حوزه دریایی کشور، کمبود نیروی انسانی متخصص و نیمه‌متخصص است. برآوردهای کارشناسی از کمبود ده‌ها هزار نیروی انسانی در بخش‌های مختلف صنعت دریایی حکایت دارد که سهم قابل توجهی از آن مربوط به دریانوردان و کارگران دریایی است.
اگرچه آمار دقیق و جامعی از تعداد دریانوردان فعال و نیاز واقعی کشور وجود ندارد، اما اغلب فعالان این حوزه معتقدند که کمبود نیرو به مرحله هشدار رسیده است. این در حالی است که برنامه‌ای منسجم برای جذب، آموزش و نگهداشت نیروی انسانی نیز مشاهده نمی‌شود.
ادامه این روند می‌تواند در سال‌های آینده به بحرانی جدی برای ناوگان دریایی و فعالیت‌های بندری کشور تبدیل شود؛ بحرانی که جبران آن به مراتب دشوارتر و پرهزینه‌تر خواهد بود.

بیمه‌ای که با واقعیت زندگی دریانوردان
 همخوانی ندارد
دریانوردی در همه جای دنیا جزو مشاغل سخت و پرمخاطره محسوب می‌شود. دوری طولانی از خانواده، خطرات طبیعی دریا، شرایط سخت کاری و فشارهای روحی و جسمی، ویژگی‌هایی است که این حرفه را از بسیاری از مشاغل دیگر متمایز می‌کند.
با این وجود، هنوز بخش بزرگی از دریانوردان ایرانی تحت پوشش همان سازوکارهای بیمه‌ای قرار دارند که برای مشاغل عادی خشکی طراحی شده است. این مسئله سال‌هاست مورد اعتراض فعالان حوزه دریایی قرار دارد، اما هنوز راه‌حل جامع و پایداری برای آن ارائه نشده است.
واقعیت آن است که دریانوردان نیازمند نظام بیمه‌ای متناسب با شرایط خاص حرفه خود هستند؛ موضوعی که نباید بیش از این به تعویق بیفتد.

ناوگان فرسوده؛ تهدیدی برای ایمنی و معیشت
سن بالای بخش قابل توجهی از ناوگان دریایی کشور، یکی دیگر از دغدغه‌های جدی دریانوردان است. کشتی‌های فرسوده نه تنها هزینه‌های تعمیر و نگهداری بالاتری دارند، بلکه فشار مضاعفی را نیز بر خدمه تحمیل می‌کنند.
کار در چنین شناورهایی با نگرانی‌های دائمی درباره ایمنی، خرابی تجهیزات و مشکلات فنی همراه است. از سوی دیگر، افزایش هزینه‌های عملیاتی و کاهش بهره‌وری ناوگان، بر درآمد شرکت‌ها و در نهایت بر دستمزد و مزایای دریانوردان نیز اثر منفی می‌گذارد.
هرچند تحریم‌ها در شکل‌گیری این وضعیت بی‌تأثیر نبوده‌اند، اما نوسازی ناوگان همچنان یکی از ضرورت‌های اجتناب‌ناپذیر صنعت دریایی کشور محسوب می‌شود.

کشتی‌سازی؛ حلقه‌ای که نباید نادیده گرفته شود
بهبود وضعیت دریانوردان تنها در داخل کشتی‌ها رقم نمی‌خورد. توسعه صنایع پشتیبان دریایی نیز تأثیر مستقیمی بر شرایط این قشر دارد.
کشتی‌سازی و تعمیرات کشتی از جمله بخش‌هایی هستند که می‌توانند به نوسازی ناوگان، افزایش اشتغال، ارتقای ایمنی و بهبود شرایط کاری دریانوردان کمک کنند. با این حال، بخش خصوصی فعال در این حوزه همچنان با محدودیت‌ها و موانع متعدد روبه‌رو است.
تقویت توان بخش خصوصی و ایجاد فضای رقابتی سالم می‌تواند به رونق صنعت کشتی‌سازی کشور و در نهایت بهبود شرایط فعالیت دریانوردان منجر شود.

امنیت جانی و روانی؛ دغدغه‌ای فراتر
از حوادث دریایی
خطرات حرفه دریانوردی تنها به طوفان و شرایط نامساعد جوی محدود نمی‌شود. تهدیدهای امنیتی، دزدی دریایی، تنش‌های منطقه‌ای و مخاطرات ناشی از فعالیت در مسیرهای پرریسک نیز بخشی از واقعیت زندگی دریانوردان است.
در کنار این مخاطرات، فشارهای روحی و روانی ناشی از دوری طولانی از خانواده، زندگی در محیط‌های محدود و نگرانی‌های مستمر نیز بر سلامت روان دریانوردان تأثیر می‌گذارد.
با وجود اهمیت این موضوع، هنوز برنامه‌ای جامع و ساختارمند برای حمایت روانی از دریانوردان و خانواده‌های آنان در کشور دیده نمی‌شود. در بسیاری موارد، این مسئله به سلیقه مالکان شناورها یا مدیران شرکت‌ها واگذار شده است؛ رویکردی که نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای یک جامعه حرفه‌ای باشد.

خانواده‌های دریانوردان؛ حلقه فراموش‌شده
هر دریانورد، خانواده‌ای دارد که بخشی از دشواری‌های این حرفه را تحمل می‌کند. همسران و فرزندانی که ماه‌ها دوری را تجربه می‌کنند و با نگرانی‌های ناشی از شرایط کاری سرپرست خانواده کنار می‌آیند.
در بسیاری از کشورهای دریایی، برنامه‌های حمایتی ویژه‌ای برای خانواده‌های دریانوردان طراحی شده است، اما در ایران این حوزه همچنان کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
حمایت اجتماعی، مشاوره تخصصی، برنامه‌های فرهنگی و خدمات رفاهی می‌تواند بخشی از فشارهای وارد بر این خانواده‌ها را کاهش دهد و رضایت شغلی دریانوردان را افزایش دهد.

بیکاری و امنیت شغلی؛ دغدغه‌ای جدی
در کنار کمبود نیروی انسانی، بیکاری بخشی از دریانوردان ایرانی نیز به مسئله‌ای قابل تأمل تبدیل شده است. حضور گسترده نیروی کار خارجی در برخی بخش‌های ناوگان، فرصت‌های شغلی را برای بخشی از نیروهای ایرانی محدود کرده است.
گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد برخی دریانوردان تنها چند ماه در سال امکان اشتغال دارند و این میزان درآمد، پاسخگوی نیازهای معیشتی آنان نیست.
حل این مسئله نیازمند سیاست‌گذاری دقیق، تعیین سهم منطقی نیروی انسانی ایرانی در ناوگان و ارائه مشوق‌های اقتصادی برای استفاده از نیروهای بومی است؛ رویکردی که در بسیاری از کشورهای دریایی جهان نیز اجرا می‌شود.

دستمزد؛ مطالبه‌ای ابتدایی اما حل‌نشده
یکی از گلایه‌های مکرر دریانوردان، تأخیر در پرداخت حقوق و مزایا است. در شرایطی که تورم و هزینه‌های زندگی روزانه افزایش می‌یابد، تأخیر چندماهه در پرداخت دستمزد می‌تواند فشار سنگینی بر خانواده‌های دریانوردان وارد کند.
امنیت شغلی بدون امنیت درآمدی معنا ندارد. پرداخت به‌موقع حقوق و مزایا باید به یک الزام غیرقابل چشم‌پوشی در صنعت دریایی تبدیل شود.

خلأهای مالی و حقوقی
جامعه دریایی کشور هنوز از بسیاری از زیرساخت‌های مالی و حقوقی تخصصی محروم است. نبود یک بانک تخصصی دریایی، کمبود خدمات مالی متناسب با نیازهای این صنعت و همچنین محدودیت دسترسی به وکلا و مشاوران حقوقی متخصص در حوزه دریایی، از جمله چالش‌هایی است که فعالان این بخش بارها به آن اشاره کرده‌اند.
صنعتی که سهم مهمی در تجارت و اقتصاد کشور دارد، نیازمند ساختارهای تخصصی مالی و حقوقی متناسب با ویژگی‌های خود است.

منزلت اجتماعی؛ مطالبه‌ای فراتر از معیشت
شاید مهم‌ترین و در عین حال مغفول‌ترین مطالبه دریانوردان ایرانی، موضوع منزلت اجتماعی باشد. هنوز بخش بزرگی از جامعه شناخت دقیقی از دریانورد، نقش او در اقتصاد کشور و دشواری‌های این حرفه ندارد.
این ناآگاهی عمومی، پیامدهای مختلفی از جمله کاهش جذابیت شغلی، محدود شدن مسیرهای جذب نیرو و حتی شکل‌گیری برخی نگاه‌های نادرست نسبت به این حرفه را در پی داشته است.
جامعه دریایی ایران نیازمند روایت شدن است؛ در رسانه‌ها، در نظام آموزشی، در سینما، ادبیات و هنر. تا زمانی که مردم نقش واقعی دریانوردان را نشناسند، جایگاه اجتماعی آنان نیز به درستی شکل نخواهد گرفت.

هدیه واقعی به دریانوردان چیست؟
روز جهانی دریانورد مبارک است؛ اما این روز زمانی به معنای واقعی گرامی داشته خواهد شد که با تصمیم‌های مؤثر، سیاست‌های کارآمد و اقدام‌های عملی همراه باشد.
دریانوردان بیش از مراسم و شعار، به حل مشکلات خود نیاز دارند. آنان انتظار دارند امنیت شغلی، رفاه، بیمه، منزلت اجتماعی، حمایت از خانواده، ایمنی، آموزش و آینده حرفه‌ای‌شان در اولویت قرار گیرد.
هدیه واقعی به دریانوردان، برگزاری یک مراسم یا انتشار یک پیام تبریک نیست؛ هدیه واقعی، برداشتن موانعی است که سال‌ها بر دوش این جامعه راهبردی سنگینی کرده است.