امید عباسی - هرگاه از اقتصاددریاپایه سخن به میان می‌آید، نخستین تصاویری که در ذهن شکل می‌گیرد، بنادر بزرگ، کشتی‌های غول‌پیکر، پایانه‌های کانتینری، صنایع ساحلی و کریدورهای بین‌المللی حمل‌ونقل است. اما در پس همه این زیرساخت‌ها، حلقه‌ای وجود دارد که کمتر دیده می‌شود؛ حلقه‌ای که بدون آن نه بندری فعالیت خواهد کرد، نه کشتی‌ای به مقصد خواهد رسید و نه کالایی در زنجیره تجارت جهانی جابه‌جا خواهد شد. آن حلقه، دریانوردان هستند.
روز جهانی دریانورد در سال ۲۰۲۶ با شعاری متفاوت در سراسر دنیا در حال برگزاری است؛ شعاری که بیش از هر زمان دیگری واقعیت زندگی دریایی را بازتاب می‌دهد: «حمل تجارت جهانی؛ حمل مخاطرات». این شعار صرفاً یک عبارت تبلیغاتی نیست، بلکه یادآور واقعیتی است که در سال‌های اخیر بیش از گذشته خود را نشان داده است؛ اینکه تجارت جهانی بر دوش مردان و زنانی جریان دارد که در بسیاری مواقع، دور از خانه و خانواده، در مسیرهایی تردد می‌کنند که امنیت آنها همواره تضمین‌شده نیست.
در جهان امروز، کشتی‌ها همچنان ستون فقرات تجارت بین‌المللی محسوب می‌شوند. بخش عمده کالاهای مورد نیاز بشر، از انرژی و مواد غذایی گرفته تا مواد اولیه صنایع و کالاهای مصرفی، از طریق دریا جابه‌جا می‌شود. اما آنچه کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد این است که در پشت این ارقام و آمارها، سرمایه‌ای انسانی قرار دارد که مسئولیت سنگین تداوم این چرخه را بر عهده گرفته است.
در سالی که گذشت، تحولات ژئوپلیتیکی بار دیگر نشان داد که دریانوردان نخستین گروهی هستند که تبعات تنش‌های سیاسی و امنیتی را لمس می‌کنند. از آبراه‌های راهبردی گرفته تا مناطق درگیر منازعات منطقه‌ای، این دریانوردان هستند که در خط مقدم حفظ جریان تجارت جهانی قرار می‌گیرند. در بسیاری از موارد، تصمیمات سیاسی در خشکی اتخاذ می‌شود، اما هزینه‌های عملیاتی و انسانی آن بر عرشه کشتی‌ها پرداخت می‌شود.برای کشوری مانند ایران که از موقعیت ممتاز دریایی برخوردار است و توسعه دریامحور را به عنوان یکی از راهبردهای کلان اقتصادی دنبال می‌کند، این موضوع اهمیتی دوچندان دارد. سال‌هاست درباره توسعه بنادر، نوسازی ناوگان، کریدورهای ترانزیتی و افزایش سهم اقتصاد دریا در تولید ناخالص داخلی سخن گفته می‌شود؛ اما پرسش اساسی اینجاست که جایگاه سرمایه انسانی در این معادله کجاست؟
آیا به همان اندازه که درباره توسعه زیرساخت‌ها برنامه‌ریزی می‌شود، برای تربیت و حفظ نیروی انسانی متخصص نیز برنامه وجود دارد؟ آیا حرفه دریانوردی برای نسل جدید از جذابیت کافی برخوردار است؟ آیا نظام آموزشی و مهارتی کشور توان پاسخگویی به نیازهای آینده صنعت دریایی را دارد؟ و مهم‌تر از همه، آیا رفاه، امنیت شغلی و کیفیت زندگی دریانوردان متناسب با مسئولیتی است که بر عهده دارند؟
واقعیت آن است که توسعه دریامحور تنها با ساخت اسکله و خرید کشتی محقق نمی‌شود. زیرساخت‌ها هرچند ضروری هستند، اما بدون نیروی انسانی توانمند، کارآمد و باانگیزه، نمی‌توانند ارزش‌آفرینی کنند. همان‌گونه که یک بندر بدون اپراتورهای متخصص و یک کشتی بدون خدمه حرفه‌ای معنا ندارد، اقتصاد دریا نیز بدون توجه به سرمایه انسانی به مقصد نخواهد رسید.از همین رو، روز جهانی دریانورد را باید فرصتی برای بازنگری در نگاه خود به نیروی انسانی دریایی دانست. این روز تنها برای تقدیر از تلاش دریانوردان نیست؛ بلکه فرصتی است برای طرح پرسش‌های اساسی درباره آینده این حرفه، چالش‌های پیش‌روی آن و مسئولیت‌هایی که دولت، بخش خصوصی، نهادهای آموزشی و فعالان صنعت در قبال آن دارند.شاید زمان آن رسیده باشد که در کنار شاخص‌های توسعه بندری و ناوگانی، شاخص دیگری نیز مورد توجه قرار گیرد؛ شاخصی به نام «سرمایه انسانی دریایی». زیرا آینده اقتصاد دریا نه فقط در بنادر و کشتی‌ها، بلکه در دانش، مهارت، انگیزه و امنیت شغلی دریانوردانی رقم خواهد خورد که هر روز، بی‌آنکه چندان دیده شوند، چرخ تجارت کشور و جهان را به حرکت درمی‌آورند.
توسعه دریامحور از ساحل آغاز نمی‌شود؛ از عرشه آغاز می‌شود.