به مناسبت ۲۱ مرداد، روز منطقه‌ای دریای خزر، میزگرد تخصصی «بهره‌برداری پایدار از دریای خزر در شرایط تغییر اقلیم و نوسان تراز آب» با حضور جمعی از دانشمندان، پژوهشگران دانشگاه‌ها و نمایندگان دستگاه‌های اجرایی، دوشنبه ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ در پژوهشگاه اقیانوس‌شناسی و علوم جوی برگزار شد.
در این نشست، دکتر حمید علیزاده لاهیجانی، معاون پژوهشی و آموزشی پژوهشگاه، عضو هیئت علمی پژوهشگاه و خزرشناس، و دکتر حسین فرجامی، رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه، به بررسی آخرین تحولات دریای خزر، عوامل مؤثر بر نوسانات تراز آب، پیامدهای تغییرات اقلیمی و وضعیت زیست‌بوم این پهنه آبی پرداختند.
نوسان تراز؛ ویژگی طبیعی دریای خزر
دکتر حمید علیزاده لاهیجانی با اشاره به اینکه تغییر تراز آب یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های دریای خزر است، اظهار کرد: تغییر تراز آب خزر ناشی از نبود تعادل میان آب ورودی و آب خروجی از این پهنه آبی است. آب ورودی عمدتاً از رودخانه‌ها، بارش روی دریا و آب‌های زیرزمینی تأمین می‌شود و در مقابل، خروج آب عمدتاً از طریق تبخیر از سطح دریا و خلیج‌های حاشیه‌ای آن صورت می‌گیرد.
وی افزود: حدود ۱۳۰ رودخانه به دریای خزر وارد می‌شوند که رودخانه‌هایی همچون ولگا، اورال، ترک، سولاک، سفیدرود، کورا و سمور از جمله رودخانه‌های بزرگ ورودی به خزر هستند و رودخانه ولگا به تنهایی حدود ۸۰ درصد آبدهی رودخانه‌ای خزر را تأمین می‌کند.
این خزرشناس ادامه داد: هرگاه تبخیر از سطح خزر افزایش یابد و آب ورودی نتواند این میزان خروج آب را جبران کند، تراز آب کاهش پیدا می‌کند و در مقابل، افزایش آب ورودی، به‌ویژه از رودخانه ولگا، می‌تواند موجب افزایش تراز آب شود.
علیزاده لاهیجانی با اشاره به دامنه تاریخی نوسان تراز آب دریای خزر گفت: در دوره اندازه‌گیری‌های دستگاهی، تراز آب خزر حدود سه متر نوسان داشته است و برای افزایش سه متری تراز آب، از حدود ۲۹- به ۲۶- متر، نزدیک به یک هزار و ۳۰۰ کیلومتر مکعب آب وارد دریا شده است. به همین ترتیب، کاهش سه متری تراز نیز تقریباً با خروج همین میزان آب از طریق تبخیر سطحی همراه بوده است.
تغییر اقلیم و افزایش تبخیر
معاون پژوهشی و آموزشی پژوهشگاه با بیان اینکه گرم شدن هوای روی دریا و افزایش دمای آب سطحی یکی از عوامل افزایش تبخیر است، گفت: عامل مهم‌تر در این زمینه، تغییر رژیم باد در زمان کاهش تراز آب است که موجب خروج بیشتر رطوبت از دریای خزر می‌شود.
وی تصریح کرد: مقایسه حجم مفید سدهای ساخته‌شده بر روی رودخانه‌های ورودی، میزان آب مصرفی سالانه و تغییرات حجم آب خزر نشان می‌دهد که سدهای موجود به تنهایی نمی‌توانند نوسانات تراز آب دریای خزر را کنترل کنند.
به گفته این خزرشناس، حجم مفید سدهای موجود در رودخانه‌های ورودی به خزر در مجموع حدود ۱۰۲ کیلومتر مکعب است که حدود ۸۰ کیلومتر مکعب آن مربوط به حوضه ولگا است. همچنین میزان مصرف آب در کل حوضه آبریز خزر حدود ۴۵ کیلومتر مکعب در سال برآورد شده که حدود ۴۲ درصد آن در حوضه ولگا مصرف می‌شود.
علیزاده لاهیجانی در عین حال تأکید کرد که تغییر رژیم آبدهی رودخانه‌ها و برداشت زیاد آب در سواحل غربی و جنوبی خزر، پیامدهای مهمی برای زیست‌بوم رودخانه‌ای دارد و می‌تواند موجب تخریب زیستگاه‌های رودخانه‌ای و جلوگیری از تکثیر طبیعی بسیاری از ماهیان شود.
خزر تنها با مسئله کاهش تراز آب مواجه نیست
عضو هیئت علمی پژوهشگاه با تأکید بر اینکه نباید تمام مسائل دریای خزر را به نوسان تراز آب نسبت داد، اظهار کرد: «آنچه که اکنون در دریای خزر در حال رخ دادن است بسیار فراتر از نوسان تراز آب است.»
وی افزود: نوسان تراز آب در دوره‌های مختلف سابقه داشته و اکوسیستم خزر در گذشته نیز دوره‌هایی از افزایش و کاهش تراز را تجربه کرده است. بنابراین، اگرچه تغییر تراز می‌تواند موجب پیشروی آب و غرقابی سواحل در دوره‌های افزایش تراز و پسروی آب و خشک‌شدن تالاب‌ها در دوره‌های کاهش تراز شود، اما نباید این پدیده را عامل اصلی تمام تخریب‌های زیست‌بوم خزر دانست.
علیزاده لاهیجانی ادامه داد: در حال حاضر، در بخش اصلی آب دریای خزر، کم‌اکسیژنی و افزایش سولفید هیدروژن در ارتباط با گرمایش جهانی در حال گسترش است و فشار ناشی از صید و شکار بیش از ظرفیت نیز بر این شرایط افزوده شده است.