گروه بین الملل -  فیروز اسماعیلی‌نژاد -  دومین روز از هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلی‌نو روز گذشته (یکشنبه 22 شهریور) با تصویری متفاوت از آینده این گروه به پایان رسید؛ نشستی که در سایه جنگ و تنش‌های خاورمیانه، اختلال زنجیره‌های تأمین، تحریم‌های اقتصادی و رقابت فزاینده بر سر فناوری برگزار شد و در نهایت تلاش کرد بریکس را از یک مجموعه متشکل از اقتصادهای بزرگ نوظهور به نهادی مؤثرتر در معادلات سیاسی و اقتصادی جهان تبدیل کند.
به گزارش خبرنگار اعزامی روزنامه «اقتصاد سرآمد» به هدلی‌نو، در پایان اجلاس، هند ریاست بریکس را به چین سپرد و رهبران کشورهای عضو بر ضرورت تبدیل تصمیم‌های سیاسی به سازوکارهای عملی تأکید کردند. نارندرا مودی در سخنان پایانی خود بریکس را نه صرفاً یک گروه از کشورها، بلکه یک «اکوسیستم راه‌حل‌ها» توصیف کرد؛ رویکردی که نشان می‌دهد دهلی‌نو تلاش دارد میراث ریاست خود را در قالب همکاری‌های عملی در اقتصاد، فناوری، سلامت و زنجیره‌های تأمین باقی بگذارد.
شاید مهم‌ترین دستاورد سیاسی اجلاس، رسیدن اعضای بریکس به موضع مشترک درباره بحران خاورمیانه بود؛ موضوعی که به دلیل حضور همزمان ایران، امارات، چین، روسیه و هند از حساسیت ویژه‌ای برخوردار بود. اعلامیه نهایی بریکس ضمن ابراز نگرانی عمیق از تشدید تنش‌ها در خاورمیانه و غرب آسیا، خواستار «حداکثر خویشتنداری» طرف‌های درگیر و خودداری از اقداماتی شد که می‌تواند بحران را تشدید کند. بریکس همچنین بر حل‌وفصل اختلافات از مسیر گفت‌وگو، مشورت و دیپلماسی تأکید کرد.
اهمیت این موضع در شرایط کنونی بیش از یک بیانیه معمول دیپلماتیک است. بریکس اکنون در موقعیتی قرار گرفته که هم ایران و هم امارات در آن حضور دارند و همین مسئله، دستیابی به یک موضع مشترک درباره بحران منطقه را به آزمونی جدی برای انسجام این گروه تبدیل کرده است. گزارش‌های امروز نیز توافق میان اعضا بر سر متن نهایی را یکی از مهم‌ترین دستاوردهای دیپلماتیک اجلاس توصیف کرده‌اند. از سوی دیگر، بریکس در اعلامیه خود با تأکید بر ضرورت ثبات مسیرهای تجارت جهانی، عملاً پیام داد که بحران‌های امنیتی خاورمیانه دیگر صرفاً موضوعی منطقه‌ای نیستند و مستقیماً بر اقتصاد جهانی، تجارت و زنجیره‌های تأمین اثر می‌گذارند.

پزشکیان: تحریم دیگر فقط مسئله اقتصادی نیست
در میان سخنان رهبران بریکس، مواضع مسعود پزشکیان برای ایران اهمیت ویژه‌ای داشت. رئیس‌جمهوری ایران در نشست روز یکشنبه بر ضرورت مقابله با تحریم‌های یکجانبه تأکید کرد و گفت این تحریم‌ها مستقیماً امنیت غذایی و رفاه مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهند. پزشکیان همچنین بر افزایش تجارت میان اعضای بریکس با استفاده از ارزهای ملی و ایجاد یک چارچوب اقتصادی فراگیرتر تأکید کرد.
این موضع از منظر اقتصادی برای ایران اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تهران تلاش دارد عضویت در بریکس را از سطح یک دستاورد دیپلماتیک فراتر برده و به ابزاری برای کاهش هزینه‌های تحریم، توسعه تجارت و دسترسی به کانال‌های مالی و تجاری جایگزین تبدیل کند. پزشکیان همچنین بر این دیدگاه تأکید کرد که تاب‌آوری اقتصادی بدون امنیت پایدار امکان‌پذیر نیست؛ دیدگاهی که در شرایط جنگ و اختلال در مسیرهای دریایی منطقه، پیوند مستقیمی میان سیاست خارجی، امنیت و اقتصاد ایجاد می‌کند.

ارزهای ملی و نظام پرداخت بجای واحد پول
یکی از نکات مهم اقتصادی که در جمع‌بندی اجلاس برجسته شد، حرکت تدریجی بریکس به سمت کاهش وابستگی به دلار از مسیر استفاده بیشتر از ارزهای ملی بود. اما برخلاف برخی گمانه‌زنی‌های گذشته، اجلاس دهلی‌نو به سمت ایجاد یک ارز واحد بریکس حرکت نکرد. تمرکز بر تسهیل پرداخت‌های فرامرزی، استفاده از ارزهای ملی در تجارت و سرمایه‌گذاری و افزایش قابلیت اتصال نظام‌های پرداخت اعضا قرار گرفت. گزارش روز یکشنبه ایندین اکسپرس تأکید می‌کند که اعلامیه دهلی‌نو بر توسعه پرداخت‌های فرامرزی با ارزهای محلی و تقویت همکاری میان نظام‌های پرداخت ملی تأکید کرده و بانک توسعه جدید بریکس نیز می‌تواند نقش بیشتری در تأمین مالی با ارزهای ملی داشته باشد.
این مسیر برای ایران اهمیت مضاعف دارد. زیرا در شرایط تحریم، مشکل اصلی تنها محدودیت صادرات نیست، بلکه انتقال پول، بیمه، تأمین مالی و تسویه تجارت خارجی نیز به مانعی جدی تبدیل شده است. اگر سازوکارهای پرداخت بریکس از سطح توافق سیاسی به زیرساخت‌های عملیاتی برسند، می‌توانند بخشی از این هزینه‌ها را کاهش دهند. با این حال، نباید از یک واقعیت مهم غافل شد: بریکس هنوز نظام مالی مشترک و جایگزین کاملی برای شبکه مالی تحت سلطه دلار ایجاد نکرده است. بنابراین دستاورد دهلی‌نو را باید گام تدریجی در جهت تنوع‌بخشی مالی دانست، نه تولد یک نظام پولی جدید.

چین؛ بریکس را به سمت فناوری می‌برد
تحلیلگران باور دارند که با انتقال ریاست بریکس به چین، بخش مهمی از آینده این گروه احتمالاً تحت تأثیر اولویت‌های پکن قرار خواهد گرفت. شی جین‌پینگ در اجلاس بر گسترش همکاری اقتصادی و فناوری میان اعضا تأکید کرد و پیشنهاد ایجاد منطقه باز هوش مصنوعی بریکس را مطرح کرد. همکاری در مدل‌های زبانی بزرگ، فناوری‌های دیجیتال، مناطق ویژه اقتصادی و تجارت خدمات از دیگر پیشنهادهای چین بود.
این موضوع از منظر آینده بریکس بسیار مهم است. چین تلاش می‌کند وزن گروه را از منابع طبیعی و تجارت کالا به سمت فناوری، هوش مصنوعی، زیرساخت دیجیتال و اقتصاد دانش‌بنیان منتقل کند. در واقع، بریکس جدید اگر صرفاً به افزایش حجم تجارت نفت، گاز و مواد خام محدود شود، نمی‌تواند به رقیبی جدی برای ساختارهای اقتصادی موجود تبدیل شود. اما اگر بتواند فناوری، سرمایه، انرژی، مواد معدنی، بازار و نیروی انسانی کشورهای عضو را در یک شبکه اقتصادی به هم متصل کند، ظرفیت ایجاد یک بلوک اقتصادی بسیار بزرگ‌تر خواهد شد.

هشدار مودی درباره سلاح شدن فناوری
نارندرا مودی نیز در نشست دیروز نسبت به تبدیل فناوری و مواد معدنی راهبردی به ابزار فشار سیاسی هشدار داد. به گزارش آسوشیتدپرس، نخست‌وزیر هند گفت افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی، اختلال در زنجیره‌های تأمین، بحران اقلیمی و استفاده سیاسی از فناوری و مواد معدنی حیاتی، ثبات اقتصاد جهانی را تهدید می‌کند. او همچنین خواستار تبدیل توافق‌های بریکس به اقدامات ملموس شد. این موضع هند از آن جهت اهمیت دارد که دهلی‌نو همزمان با حفظ روابط خود با غرب، روسیه و چین تلاش می‌کند بریکس را به بستری برای کاهش آسیب‌پذیری کشورهای جنوب جهانی تبدیل کند، بدون آنکه الزاماً آن را به یک بلوک ضدغربی تبدیل کند.

پوتین و ایده نظم جدید چندقطبی
ولادیمیر پوتین نیز در نشست امروز بر نقش بریکس در ایجاد نظم جهانی چندقطبی تأکید کرد. از نگاه مسکو، افزایش تعداد اعضا و شرکای بریکس تنها زمانی اهمیت واقعی پیدا می‌کند که این ظرفیت سیاسی به قدرت اقتصادی و مالی تبدیل شود. به همین دلیل، روسیه بر توسعه همکاری‌های تجاری، سرمایه‌گذاری و استفاده از ظرفیت بانک توسعه جدید بریکس تأکید دارد. در این چارچوب، بریکس برای روسیه ابزاری مهم در مقابله با فشارهای اقتصادی و تحریمی غرب است؛ اما برای هند و برخی دیگر از اعضا، این گروه بیشتر ابزاری برای افزایش قدرت چانه‌زنی در نظام بین‌المللی است. همین تفاوت دیدگاه یکی از چالش‌های اساسی آینده بریکس خواهد بود.

یک دستاورد مهم در سایه اختلافات
یکی از نکات قابل توجه اجلاس امسال، دستیابی به اجماع میان کشورهایی بود که در بسیاری از مسائل منطقه‌ای دیدگاه‌های یکسانی ندارند. جمهوری اسلامی ایران و امارات متحده عربی در شرایطی در کنار یکدیگر در چارچوب بریکس حضور دارند که تحولات خاورمیانه و روابط تهران و برخی کشورهای عربی همچنان پیچیده است. با این حال، اجلاس توانست به یک متن مشترک درباره بحران منطقه برسد. ایندین اکسپرس این اتفاق را یکی از مهم‌ترین دستاوردهای دیپلماتیک اجلاس توصیف کرده است. همزمان، دیدار پزشکیان و ولیعهد ابوظبی در حاشیه اجلاس نیز از تحولات قابل توجه امروز بود؛ دیداری که نشان‌دهنده ظرفیت بریکس برای ایجاد کانال‌های گفت‌وگوی سیاسی میان اعضا و شرکای آن در شرایط بحرانی است.

مسئولیت چین  برای ریاست آینده
اکنون ریاست بریکس به چین منتقل شده است. این انتقال صرفاً تغییر نوبت ریاست نیست؛ زیرا بریکس در پایان اجلاس دهلی‌نو وارد مرحله‌ای شده که باید میان گسترش سیاسی و کارآمدی اقتصادی تعادل برقرار کند. گروه اکنون با اعضای بیشتری نسبت به گذشته، جمعیت بسیار بزرگی از جهان و سهم قابل توجهی از اقتصاد جهانی را نمایندگی می‌کند. اما افزایش اعضا همزمان تصمیم‌گیری را دشوارتر می‌کند و اختلاف منافع میان هند و چین، ایران و برخی کشورهای عربی و همچنین تفاوت نگاه اعضا به روابط با آمریکا و اروپا، همچنان پابرجاست. چین در دوره ریاست خود احتمالاً تلاش خواهد کرد دستور کار بریکس را بیشتر به سمت فناوری، سرمایه‌گذاری، زیرساخت، هوش مصنوعی، تجارت خدمات و همکاری مالی هدایت کند.
کارشناسان باور دارند که اجلاس هجدهم بریکس را نمی‌توان صرفاً با تعداد بندهای اعلامیه یا مواضع ضدتحریمی آن ارزیابی کرد. اهمیت واقعی اجلاس دهلی‌نو در این است که بریکس اکنون با مجموعه‌ای از بحران‌های واقعی روبه‌رو شده که مستقیماً به منافع اقتصادی اعضای آن مربوط است. اما اگر اختلاف منافع اعضا مانع اجرای این طرح‌ها شود، بریکس همچنان بیشتر یک ائتلاف سیاسی برای افزایش قدرت چانه‌زنی کشورهای جنوب جهانی باقی خواهد ماند.
برای ایران نیز این تفاوت تعیین‌کننده است. تهران در اجلاس دهلی‌نو توانست تحریم‌های یکجانبه، استفاده از ارزهای ملی و امنیت منطقه‌ای را در دستور کار بریکس قرار دهد؛ اما مرحله دشوارتر، تبدیل این مواضع به تجارت واقعی، مسیرهای مالی قابل استفاده، سرمایه‌گذاری و اتصال پایدار به زنجیره‌های اقتصادی بریکس است.