به گزارش اقتصادسرآمد، ایران با بیش از ۱۴هزارکیلومتر خطوط ریلی فعال و جاذبه‌های طبیعی و تاریخی بی‌نظیر مانند کویرهای مرکزی، جنگل‌های شمال و بناهای تاریخی در شهرهای مختلف در مسیر شبکه ریلی، پتانسیل تبدیل‌شدن به هاب گردشگری ریلی منطقه را دارد. گردشگری ریلی نه‌تنها ابزاری برای توزیع درآمد گردشگری در مناطق کمتر‌توسعه‌یافته است، بلکه با کاهش آلودگی و افزایش ایمنی سفر، به عنوان گزینه‌ای پایدار و جذاب برای گردشگران داخلی و خارجی عمل می‌کند. در چنین شرایطی غلامحسین کریمی، سرپرست معاونت مسافری راه‌آهن تاکید کرده که توسعه قطارهای بین‌المللی و گردشگری، بهبود بهره‌وری لکوموتیو، کاهش تأخیرات و یکپارچه‌سازی مراکز تصمیم‌گیری را از مأموریت‌های بسیار مهم معاونت مسافری است.
براساس آمار اخیر وزارت راه و شهرسازی، در نیمه نخست ۱۴۰۴، جابه‌جایی مسافران ریلی ۳درصد رشد داشته و به بیش از ۱۵میلیون نفر رسیده است، اما ظرفیت قطارهای گردشگری همچنان محدود است. توسعه این حوزه می‌تواند سالانه میلیون‌ها دلار درآمد ارزی ایجاد و به اهداف برنامه هفتم توسعه در جذب ۲۰میلیون گردشگر خارجی تا ۱۴۰۷ کمک شایانی کند. دولت چهاردهم طی یک‌سال گذشته با احیای مسیرهای قدیمی قطارهای گردشگری، گام‌های مثبتی برداشته و در حال حاضر بیش از هر چیزی نیاز به برنامه‌ریزی جامع برای افزایش ظرفیت در حوزه احساس می‌شود. 
در سال‌های اخیر وزارت راه و شهرسازی و شرکت راه‌آهن از یک سو و وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی از سوی دیگر، برنامه‌ریزی‌هایی همسو برای احیا و راه‌اندازی قطارهای گردشگری طرح‌محور داشته‌اند. این اقدامات نشان‌دهنده اراده برای ورود به بازار گردشگری ریلی است، اما هنوز به‌ صورت نمونه‌محور و فصل‌وار اجرا می‌شود و ظرفیت کل کشور را پوشش نمی‌دهد. همچنین اظهارات رسمی دستگاه‌های مرتبط حاکی از قرار گرفتن توسعه قطارهای گردشگری در دستور کارِ راه‌آهن و برنامه‌ریزی برای افزایش ناوگان و هماهنگی بین دستگاه‌هاست، اما برای گذار از فاز «پایلوت» به فاز «پایدار و مقیاس‌پذیر» نیاز به برنامه‌ریزی فرابخشی و منابع مالی مشخص وجود دارد.

چالش‌های اصلی توسعه قطارهای گردشگری
طرح‌های پراکنده برای توسعه قطارهای گردشگری بدون یک‌سند راهبردی جامع و ملی‌(مورد تایید وزارت راه و شهرسازی و وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی) موجب دوباره‌کاری، هدررفت منابع و سیاست‌های ناهماهنگ می‌شود. لازم است اهداف کمی‌و‌کیفی، مدل‌های مالی، استانداردهای خدمات و شاخص‌های عملکرد مشخص شوند. تعداد قابل‌توجهی از واگن‌های فعال در ناوگان ریلی کشور نیاز به بازسازی دارند و تولید داخلی واگن‌های گردشگری‌(مانند سوئیت و واگن پانوراما) محدود است. کمبود واگن‌های مجهز، لکوموتیوهای مناسب برای مسیرهای کوهستانی/گرمسیری و زیرساخت‌هایی مانند سکوی رفاهی در ایستگاه‌های گردشگری، مانع افزایش ظرفیت و کیفیت خدمات می‌شود. واردات یا نوسازی ناوگان و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های میان‌راهی ضروری است. 
تعیین قیمت‌گذاری، سهم‌بندی درآمد بین دستگاه‌ها و اپراتورها و تلفیق درآمد بلیت با خدمات تور‌(بازدید، ترانسفر جاده‌ای محلی، راهنما) به‌ صورت استاندارد تدوین نشده است که از جذب سرمایه‌گذاران بخش خصوصی می‌کاهد. قطار گردشگری باید بیشتر از صرف انتقال، تجربه‌ای «داستانی»‌(رویدادهای محلی، خدمات تماتیک داخل واگن، توقف‌های تجربه‌محور) عرضه کند. فقدان بسته‌های تجربه‌ای و بازاریابی بین‌المللی مانع جذب گردشگران خارجی با ارزشِ‌افزوده بالاست. تا زمانی که مشوق‌های مالیاتی، ضمانت‌نامه‌های تأمین سرمایه، تسهیل مجوزها و مدل‌های مشارکت عمومی-خصوصی تعریف نشود، نقش بخش خصوصی محدود خواهد ماند. حضور بخش خصوصی برای نوآوری در محصول و تأمین سرمایه‌گذاری ضروری است.

قطارهای گردشگری؛ سفیران دیپلماسی ریلی
قطارهای گردشگری برای پروژه‌های دیپلماسی ریلی‌(مانند شلمچه-بصره یا اتصال به کریدورهای منطقه‌ای) نیازمند توافقات فنی، امنیتی و تعرفه‌ای با همسایگان هستند؛ تاخیر در طرف‌های متقابل یا نبود زیرساخت لجستیک مرزی پروژه‌ها را کند می‌کند. قطارهای گردشگری ابزاری قدرتمند برای دیپلماسی نرم هستند و می‌توانند روابط اقتصادی و فرهنگی با همسایگان را تقویت کنند. در ۱۴۰۴، دیپلماسی ریلی ایران با موفقیت‌هایی مانند تفاهم‌نامه با ازبکستان‌(ورود واگن‌های ایرانی به آسیای‌مرکزی) و افزایش ترانزیت به ۵میلیون تن همراه بوده است. این مسیرها نه‌تنها درآمد ارزی‌(حداقل ۲۰۰میلیون دلار سالانه) ایجاد می‌کنند، بلکه تصویر مثبتی از ایران به‌عنوان پلی امن و پایدار در منطقه می‌سازند. مدیرعامل راه‌آهن تأکید کرده که دیپلماسی ریلی با همسایگان مانند ترکیه و پاکستان، ترانزیت را ۴۰درصد افزایش می‌دهد.
ایران با ۱۵کشور همسایه متصل یا نیمه‌متصل مرزی است؛ فرصتی که کمتر کشوری در جهان دارد. با توجه به جایگاه ژئوپلیتیکی ایران و قرار گرفتن بر سر مسیرهای بین‌المللی، گردشگری ریلی می‌تواند به‌طور مستقیم ابزار دیپلماسی عمومی و فرهنگی باشد. راه‌اندازی تورهای ریلی مشترک ایران-آذربایجان، ایران-ترکیه، ایران-عراق یا ایران-آسیای‌مرکزی می‌تواند تصویری متفاوت از ایران ارائه بدهد و به اقتصاد گردشگری و گذرگاه‌های مرزی جان تازه‌ای ببخشد. این در حالی است که توسعه گردشگری ریلی می‌تواند به یک ابزار اثرگذار برای دیپلماسی فرهنگی، اقتصادی و منطقه‌ای تبدیل شود.
برخی کارشناسان معتقدند؛ قطارهای گردشگری می‌توانند سفرهای دسته‌جمعی فرهنگی-تاریخی را روان‌تر و ایمن‌تر کنند و دسترسی به مقصدهای کمتر‌توسعه‌یافته را ممکن سازند. همچنین به باور کارشناسان؛ خطوط بین‌المللی و تورهای مشترک ریلی با کشورهای همسایه ابزاری قوی برای گردشگری ورودی، تسهیل مراودات فرهنگی و اقتصادی و افزایش گردشگری خروجی/ورودی است. پروژه‌هایی مانند شلمچه-بصره یا همکاری‌های منطقه‌ای نمونه‌هایی از ظرفیت دیپلماسی ریلی‌اند.

چشم‌انداز آینده قطارهای گردشگری
ایران به‌دلیل موقعیت جغرافیایی خود، ظرفیت بالایی برای تبدیل‌شدن به یک قطب گردشگری ریلی را در منطقه دارد. تکمیل کریدورهای بین‌المللی شمال-جنوب و شرق-غرب، مسیر عبور گردشگران خارجی از طریق راه‌آهن را هموار می‌سازد. تصور کنید یک گردشگر اروپایی سفر خود را از ترکیه با قطار آغاز کرده، از جاذبه‌های ایران دیدن کند و سپس مسیر خود را به سمت کشورهای آسیای‌میانه ادامه دهد. این چشم‌انداز، نیازمند سرمایه‌گذاری کلان، دیپلماسی فعال در حوزه حمل‌ونقل و استانداردسازی خدمات است. با تحقق این اهداف، قطار نه‌فقط وسیله‌ای برای سفرهای داخلی، بلکه پلی برای اتصال فرهنگ‌ها و توسعه گردشگری پایدار در سطح منطقه‌ای خواهد بود.
به باور کارشناسان؛ توسعه گردشگری ریلی در ایران، کلیدی برای جهش اقتصادی و دیپلماتیک است. با رفع چالش‌ها از طریق برنامه جامع مصوب و مشوق‌های بخش خصوصی، ایران می‌تواند تا ۱۴۱۰ به یک‌میلیون نفر-شب ظرفیت برسد و نقش هاب منطقه‌ای را ایفا کند. دولت چهاردهم با احیای مسیرها و دیپلماسی فعال، پایه‌های محکمی گذاشته و اکنون زمان اجرای راهبردی است.
قطار نیز به‌عنوان یک شیوه حمل‌ونقل ایمن، اقتصادی و راحت، ظرفیت بالایی برای ایفای نقشی محوری‌تر در صنعت گردشگری ایران دارد. توسعه و نوسازی زیرساخت‌ها، بهبود کیفیت خدمات، تکمیل پوشش شبکه ریلی به مقاصد جدید و تمرکز بر ایجاد محصولات ترکیبی گردشگری، گام‌های اساسی برای تحقق این هدف هستند. سرمایه‌گذاری در این حوزه نه‌تنها به رشد گردشگری داخلی کمک می‌کند، بلکه ایران را در مسیر تبدیل‌شدن به یک قطب مهم گردشگری ریلی در منطقه قرار می‌دهد. آینده گردشگری کشور به شکل تنگاتنگی با توسعه شبکه ریلی آن گره خورده است.