به گزارش اقتصاد سرآمد، مرتضی فاخری، پژوهشگر ارشد علوم راهبردی در نوشتاری به بررسی چالش‌ها و فرصت‌های بهره‌برداری از این میادین پرداخته است. نگارنده در این مطلب همچنین نگاهی آسیب‌شناسانه به جایگاه میادین نفتی دریایی در اقتصاد نفتی جمهوری اسلامی ایران در دوران ایجاد و تولید فناوری‌های جدید جهانی و در هنگام تحمیل تحریم‌های اقتصادی داشته است. این مطلب را در ادامه می‌خوانید:
بهره‌برداری از میادین نفتی دریایی ایران، باوجود این ظرفیت عظیم، با چالش‌های متعددی روبه‌روست. تحریم‌های بین‌المللی، محدودیت سرمایه‌گذاری خارجی، نیاز به فناوری‌های نوین و مدیریت منابع مشترک با کشورهای همسایه از جمله موانعی هستند که توسعه پایدار این میادین را دشوار ساخته‌اند. در عین حال، چشم‌انداز آینده نشان می‌دهد که با اتخاذ سیاست‌های هوشمندانه، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های بومی و گسترش همکاری‌های منطقه‌ای، ایران می‌تواند جایگاه خود را در بازار جهانی انرژی تثبیت کرده و از ظرفیت‌های دریایی خود به شکلی پایدار بهره‌برداری کند. بنابراین، بررسی نقش میادین نفتی Offshore ایران نه‌تنها از منظر اقتصادی، بلکه از دیدگاه ژئوپلیتیک و توسعه پایدار نیز ضرورتی انکارناپذیر دارد و می‌تواند راهگشای سیاست‌گذاری‌های کلان در حوزه انرژی و اقتصاد ملی باشد.

جایگاه میادین نفتی دریایی در اقتصاد جهانی و منطقه‌ای
میادین نفتی دریایی یا همان منابع‌ Offshore، به‌عنوان یکی از ارکان اصلی تأمین انرژی در جهان، جایگاهی بی‌بدیل در اقتصاد بین‌المللی دارند. این میادین به‌دلیل حجم عظیم ذخایر و موقعیت ژئوپلیتیک ویژه، نه‌تنها منبعی برای تولید و صادرات نفت‌خام محسوب می‌شوند، بلکه به‌عنوان ابزاری راهبردی در معادلات سیاسی و اقتصادی جهانی نیز اهمیت دارند. بخش قابل‌توجهی از تولید نفت جهان از میادین دریایی تأمین می‌شود و همین امر موجب شده تا این منابع، محور اصلی اقتصاد بسیاری از کشورها باشند. اهمیت این میادین تنها به تولید و صادرات محدود نمی‌شود، بلکه توسعه فناوری‌های پیشرفته حفاری، ایجاد فرصت‌های شغلی و تقویت صنایع وابسته نیز از پیامدهای مستقیم بهره‌برداری از آن‌هاست.
در سطح جهانی، میادین نفتی دریایی نقش تعیین‌کننده‌ای در تنظیم عرضه و تقاضای انرژی دارند و هرگونه تغییر در میزان تولید یا سیاست‌های بهره‌برداری از آن‌ها، تأثیر مستقیم بر قیمت جهانی نفت و ثبات بازار انرژی خواهد داشت. از این نگاه، میادین Offshore نه‌تنها یک منبع اقتصادی، بلکه یک عامل ژئوپلیتیک محسوب می‌شوند که می‌تواند جایگاه کشورها را در عرصه بین‌المللی ارتقا دهد یا تضعیف کند.
در منطقه خلیج‌فارس، اهمیت میادین نفتی دریایی به مراتب بیشتر است، زیرا این منطقه به‌عنوان قلب انرژی جهان شناخته می‌شود و بیش از نیمی از ذخایر اثبات‌شده نفت جهان در کشورهای حاشیه آن قرار دارد. ایران، عربستان سعودی، قطر، امارات متحده عربی و کویت از جمله کشورهایی هستند که بخش عمده‌ای از درآمدهای ملی خود را از طریق بهره‌برداری از میادین نفتی دریایی کسب می‌کنند. نقش این کشورها در بازار جهانی نفت به‌گونه‌ای است که هرگونه تغییر در سیاست‌های تولید یا صادرات آن‌ها می‌تواند به سرعت بر قیمت‌ها و روندهای اقتصادی جهانی اثرگذار باشد.
علاوه بر این، موقعیت ژئوپلیتیک خلیج‌فارس و اهمیت تنگه‌هرمز به‌عنوان شاهراه حیاتی انتقال انرژی، جایگاه میادین نفتی دریایی این منطقه را دوچندان کرده است. کشورهای خلیج‌فارس با بهره‌گیری از این منابع، نه‌تنها توانسته‌اند اقتصادهای خود را تقویت کنند، بلکه به بازیگران اصلی در معادلات سیاسی و اقتصادی جهان تبدیل شده‌اند. در این میان، ایران با داشتن ذخایر عظیم نفتی و گازی در خلیج‌فارس و دریای عمان، ظرفیت‌های قابل‌توجهی برای ایفای نقش مؤثرتر در بازار جهانی انرژی دارد، هرچند چالش‌هایی همچون تحریم‌های بین‌المللی و محدودیت‌های سرمایه‌گذاری خارجی توسعه این ظرفیت‌ها را با دشواری مواجه ساخته است. بااین‌حال، چشم‌انداز آینده نشان می‌دهد که با اتخاذ سیاست‌های هوشمندانه و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین، ایران و دیگر کشورهای منطقه می‌توانند جایگاه خود را در بازار جهانی نفت تثبیت کرده و از ظرفیت‌های دریایی خود به شکلی پایدار بهره‌برداری کنند.

ظرفیت‌ها و موقعیت میادین نفتی دریایی ایران
میادین نفتی دریایی ایران به‌دلیل موقعیت جغرافیایی کشور در خلیج‌فارس و دریای عمان، از جایگاه ویژه‌ای در تأمین انرژی و درآمدهای ارزی برخوردارند. این میادین نه‌تنها بخش قابل‌توجهی از تولید نفت ایران را تشکیل می‌دهند، بلکه به‌دلیل حجم ذخایر و اهمیت ژئوپلیتیک، نقشی کلیدی در تثبیت جایگاه ایران در بازار جهانی انرژی ایفا می‌کنند. میدان نفتی سروش یکی از بزرگ‌ترین میادین دریایی ایران است که ذخایر عظیم نفت‌خام سنگین را در خود جای داده و ظرفیت تولید روزانه آن در دوره‌های توسعه به بیش از صدهزار بشکه رسیده است. میدان نوروز نیز در نزدیکی جزیره خارک واقع شده و همراه با سروش در قالب پروژه‌های توسعه‌ای مشترک توانسته سهم قابل‌توجهی در تولید نفت کشور داشته باشد. میدان فروزان از جمله میادین مشترک ایران و عربستان سعودی است که اهمیت ژئوپلیتیک آن به‌دلیل مدیریت منابع مشترک دوچندان است. میدان اسفندیار نیز در نزدیکی فروزان قرار دارد و توسعه آن به‌دلیل موقعیت مشترک با عربستان نیازمند همکاری‌های منطقه‌ای و بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته حفاری است. در کنار این میادین، میدان بهرگانسر در نزدیکی بوشهر به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین میادین دریایی ایران شناخته می‌شود و همچنان در تولید نفت نقش دارد. این مجموعه میادین علاوه بر تأمین بخش مهمی از صادرات نفت ایران، ظرفیت‌های بالقوه‌ای برای افزایش تولید در صورت رفع محدودیت‌های سرمایه‌گذاری و فناوری دارند.بررسی ذخایر و میزان تولید این میادین نشان می‌دهد که ایران از نظر منابع دریایی در جایگاهی ممتاز قرار دارد. ذخایر در جای میدان سروش به تنهایی میلیاردها بشکه برآورد شده است و میدان نوروز نیز با توسعه چاه‌های متعدد توانسته سهم قابل‌توجهی در تولید روزانه کشور داشته باشد. میدان فروزان با ذخایر مشترک، ظرفیت تولیدی در حدود ده‌ها هزار بشکه در روز دارد و میدان اسفندیار نیز با ذخایر قابل‌توجه، در صورت توسعه می‌تواند به افزایش تولید ملی کمک کند. بهرگانسر به‌عنوان یکی از میادین قدیمی، همچنان بخشی از تولید نفت ایران را تأمین می‌کند و اهمیت تاریخی و عملیاتی دارد. با وجود این ظرفیت‌ها، چالش‌هایی همچون تحریم‌های بین‌المللی، کمبود سرمایه‌گذاری خارجی و نیاز به فناوری‌های نوین، توسعه پایدار این میادین را محدود کرده است. بااین‌حال، چشم‌انداز آینده نشان می‌دهد که با بهره‌گیری از توان داخلی و همکاری‌های منطقه‌ای، ایران می‌تواند جایگاه خود را در بازار جهانی انرژی تثبیت کرده و از ظرفیت‌های عظیم دریایی خود به شکلی پایدار بهره‌برداری کند.

نقش میادین نفتی دریایی در اقتصاد ایران
میادین نفتی دریایی ایران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع انرژی کشور، نقشی بنیادین در شکل‌گیری و تداوم اقتصاد ملی ایفا می‌کنند. این میادین که عمدتاً در خلیج‌فارس و دریای عمان واقع شده‌اند، سهم قابل‌توجهی از تولید و صادرات نفت‌خام ایران را تأمین می‌کنند و به همین دلیل ستون‌فقرات درآمدهای ارزی کشور محسوب می‌شوند. بخش بزرگی از صادرات نفت ایران از طریق این میادین انجام می‌شود و همین امر موجب شده تا آن‌ها به‌عنوان منابع راهبردی در سیاست‌های کلان اقتصادی و انرژی کشور جایگاه ویژه‌ای داشته باشند. اهمیت این میادین تنها به تولید و صادرات محدود نمی‌شود، بلکه به‌دلیل موقعیت ژئوپلیتیک ایران در منطقه، بهره‌برداری از آن‌ها به معنای تثبیت جایگاه کشور در بازار جهانی انرژی و افزایش قدرت چانه‌زنی در معادلات بین‌المللی است.در شرایطی که تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های سرمایه‌گذاری خارجی فشارهای قابل‌توجهی بر اقتصاد ایران وارد کرده‌اند، میادین نفتی دریایی همچنان توانسته‌اند بخش عمده‌ای از نیازهای ارزی کشور را تأمین کرده و به‌عنوان پشتوانه‌ای حیاتی برای تداوم فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی عمل کنند. از این منظر، نقش این میادین در اقتصاد ایران نه‌تنها اقتصادی، بلکه سیاسی و امنیتی نیز هست، زیرا کنترل و بهره‌برداری از منابع دریایی به معنای حفظ استقلال و قدرت ملی در برابر فشارهای خارجی است.
افزون بر نقش مستقیم در صادرات و درآمد ارزی، میادین نفتی دریایی ایران تأثیرات گسترده‌ای بر اشتغال، فناوری و توسعه صنعتی کشور دارند. بهره‌برداری از این میادین نیازمند فناوری‌های پیشرفته حفاری، تجهیزات دریایی و مدیریت پیچیده عملیات تولید است که خود زمینه‌ساز انتقال دانش فنی و ارتقای توان داخلی در حوزه انرژی شده است. صنایع وابسته به نفت دریایی، از ساخت و نگهداری سکوهای حفاری گرفته تا تولید تجهیزات زیرسطحی و خدمات مهندسی، فرصت‌های شغلی گسترده‌ای برای نیروی انسانی متخصص فراهم کرده‌ و به توسعه مهارت‌های فنی و مدیریتی در کشور کمک کرده‌اند.
حضور شرکت‌های داخلی نیز در پروژه‌های توسعه‌ای میادین دریایی موجب تقویت توانمندی‌های صنعتی و افزایش ظرفیت تولید ملی شده است. این میادین همچنین به‌عنوان موتور محرک توسعه مناطق ساحلی و بندری عمل کرده‌اند و موجب رونق اقتصادی در استان‌های جنوبی کشور شده‌اند. در نهایت، میادین نفتی دریایی ایران نه‌تنها منبعی برای تأمین درآمدهای ارزی و صادرات نفت هستند، بلکه به‌عنوان بستری برای توسعه فناوری‌های نوین، ایجاد اشتغال پایدار و تقویت صنایع داخلی عمل کرده و بدین ترتیب نقشی چندوجهی در اقتصاد ملی ایفا می‌کنند که اهمیت آن در شرایط کنونی بیش از پیش آشکار است.

چالش‌های بهره‌برداری از میادین Offshore ایران
بهره‌برداری از میادین نفتی دریایی ایران با وجود ظرفیت‌های عظیم ذخایر و موقعیت ژئوپلیتیک ممتاز، همواره با چالش‌های جدی و محدودیت‌های ساختاری مواجه بوده است. یکی از مهم‌ترین موانع، تحریم‌های بین‌المللی است که طی دهه‌های اخیر به شکل مستقیم و غیرمستقیم بر صنعت نفت ایران تأثیر گذاشته‌اند. این تحریم‌ها نه‌تنها دسترسی ایران به بازارهای جهانی و شبکه‌های مالی بین‌المللی را محدود کرده‌اند، بلکه مانع ورود سرمایه‌گذاری خارجی و انتقال فناوری‌های نوین به کشور شده‌اند.
در نتیجه بسیاری از پروژه‌های توسعه‌ای میادین دریایی با تأخیر یا توقف مواجه شده و ظرفیت تولید واقعی این میادین کمتر از توان بالقوه آن‌ها باقی مانده است. محدودیت سرمایه‌گذاری خارجی به‌ویژه در حوزه‌های پرهزینه‌ای مانند حفاری دریایی، ساخت و نصب سکوهای تولید و بهره‌برداری از تجهیزات زیرسطحی، فشار مضاعفی بر منابع داخلی وارد کرده و موجب شده تا ایران برای تأمین نیازهای مالی و فنی خود بیش از پیش به توان داخلی متکی باشد. این شرایط، علاوه بر کاهش سرعت توسعه میادین، هزینه‌های تولید را افزایش داده و توان رقابتی ایران در بازار جهانی نفت را تحت تأثیر قرار داده است.
تحریم‌ها نیز موجب شده‌اند که ایران در زمینه صادرات نفت دریایی با محدودیت‌های لجستیکی و بیمه‌ای مواجه شود و همین امر درآمدهای ارزی کشور را کاهش داده و برنامه‌ریزی‌های کلان اقتصادی را با دشواری روبه‌رو مواجه کرده است. در کنار محدودیت‌های ناشی از تحریم و سرمایه‌گذاری، نیاز به فناوری‌های پیشرفته حفاری و مدیریت منابع مشترک نیز از چالش‌های اساسی بهره‌برداری از میادین Offshore ایران به‌شمار می‌رود. حفاری در آب‌های عمیق و بهره‌برداری از میادین دریایی مستلزم استفاده از فناوری‌های پیچیده‌ای است که عمدتاً در اختیار شرکت‌های بزرگ بین‌المللی قرار دارد. نبود دسترسی به این فناوری‌ها، کارایی عملیات تولید را کاهش داده و میزان برداشت از ذخایر را محدود می‌کند.بخش قابل‌توجهی از میادین نفتی دریایی ایران نیز مشترک با کشورهای همسایه، به‌ویژه عربستان سعودی و قطر است. مدیریت این منابع مشترک نیازمند همکاری‌های منطقه‌ای، توافقات حقوقی و استفاده از فناوری‌های دقیق برای تعیین سهم برداشت است؛ در حالی‌که ایران به‌دلیل محدودیت‌های سیاسی و اقتصادی، در بسیاری موارد با دشواری در تحقق این همکاری‌ها مواجه می‌شود. عدم‌مدیریت بهینه منابع مشترک می‌تواند منجر به برداشت یکجانبه توسط طرف مقابل و کاهش سهم ایران از ذخایر شود.
توسعه پایدار این میادین نیز نیازمند توجه به مسائل زیست‌محیطی و ایمنی دریایی است که خود مستلزم بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و استانداردهای بین‌المللی است. در مجموع، چالش‌های ناشی از تحریم‌های بین‌المللی، کمبود سرمایه‌گذاری خارجی، نیاز به فناوری‌های پیشرفته و پیچیدگی مدیریت منابع مشترک، بهره‌برداری از میادین نفتی دریایی ایران را با محدودیت‌های جدی مواجه ساخته و ضرورت اتخاذ راهبردهای هوشمندانه و سرمایه‌گذاری در توان داخلی را بیش از پیش آشکار کرده است.

چشم‌انداز آینده و راهکارهای توسعه پایدار
چشم‌انداز آینده بهره‌برداری از میادین نفتی دریایی ایران در گرو اتخاذ رویکردهای نوین و پایدار در مدیریت منابع انرژی است. با توجه به موقعیت ژئوپلیتیک ایران در خلیج‌فارس و دریای عمان، این کشور ظرفیت‌های قابل‌توجهی برای ایفای نقش مؤثرتر در بازار جهانی نفت دارد، اما تحقق این جایگاه نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و بهره‌گیری از فرصت‌های همکاری منطقه‌ای و بین‌المللی است. همکاری با کشورهای همسایه در مدیریت منابع مشترک، به‌ویژه میادین نفتی مشترک با عربستان سعودی و قطر، می‌تواند از برداشت یک‌جانبه جلوگیری کرده و سهم ایران از ذخایر را تثبیت کند.
مشارکت در پروژه‌های مشترک با شرکت‌های بین‌المللی و بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته حفاری و تولید نیز امکان افزایش ظرفیت برداشت و کاهش هزینه‌های عملیاتی را فراهم می‌آورد. در سطح منطقه‌ای، ایران می‌تواند با ایجاد سازوکارهای همکاری انرژی در خلیج‌فارس، ضمن کاهش تنش‌های سیاسی، زمینه‌ساز توسعه پایدار و افزایش امنیت انرژی شود. در سطح جهانی نیز حضور فعال در سازمان‌های بین‌المللی انرژی و مشارکت در پروژه‌های تحقیقاتی مشترک، فرصت انتقال دانش فنی و ارتقای توان داخلی را فراهم می‌سازد. این چشم‌انداز نشان می‌دهد که آینده میادین نفتی دریایی ایران نه‌تنها به توان داخلی، بلکه به میزان تعامل سازنده با محیط منطقه‌ای و بین‌المللی وابسته است.
راهکارهای توسعه پایدار در بهره‌برداری از میادین نفتی دریایی ایران باید بر سه‌محور اصلی افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌ها و حفاظت از محیط‌زیست متمرکز باشد. افزایش بهره‌وری مستلزم استفاده از فناوری‌های نوین در حفاری، مدیریت هوشمند مخازن و به‌کارگیری سیستم‌های دیجیتال برای پایش و کنترل عملیات تولید است. این اقدامات می‌تواند میزان برداشت از ذخایر را بهینه کرده و از هدررفت منابع جلوگیری کند. کاهش هزینه‌ها نیز از طریق سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های داخلی، توسعه صنایع وابسته و استفاده از توان مهندسی بومی امکان‌پذیر است؛ به‌ویژه در شرایط تحریم که دسترسی به سرمایه‌گذاری خارجی محدود است، اتکا به توان داخلی می‌تواند هزینه‌های عملیاتی را کاهش داده و استقلال اقتصادی کشور را تقویت کند. حفاظت از محیط‌زیست به‌عنوان رکن سوم توسعه پایدار، نیازمند رعایت استانداردهای بین‌المللی ایمنی دریایی، مدیریت پسماندهای نفتی و کاهش آلودگی‌های ناشی از عملیات حفاری و تولید است. توجه به مسائل زیست‌محیطی نه‌تنها از تخریب اکوسیستم‌های دریایی جلوگیری می‌کند، بلکه جایگاه ایران را به‌عنوان کشوری مسئول در عرصه انرژی جهانی ارتقا می‌دهد.در مجموع، آینده میادین نفتی دریایی ایران در گرو تلفیق سیاست‌های هوشمندانه، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و پایبندی به اصول توسعه پایدار است؛ رویکردی که می‌تواند ضمن افزایش درآمدهای ارزی، امنیت انرژی و حفاظت از محیط‌زیست را نیز تضمین کند.