اقتصادسرآمد- پیمان سنندجی - در سال‌های اخیر، ریسک‌های ژئوپلیتیکی و امنیتی در منطقه خاورمیانه و پیرامون ایران روندی افزایشی داشته است. این وضعیت، به‌ویژه با احتمال اختلال در مسیرهای کلیدی دریایی، می‌تواند زنجیره تأمین و جریان حمل‌ونقل بین‌المللی کالا به/ از ایران را تحت تأثیر قرار دهد. در عین حال، همین شرایط فرصتی جدی برای بازطراحی شبکه لجستیک ایران بر مبنای تاب‌آوری ایجاد کرده است. افزایش ریسک های ژئوپولتیکی در خاورمیانه در سال های اخیر اگرچه زنجیره تامین حمل و نقل بین المللی را تحت تاثیر قرار می دهد اما می تواند فرصتی برای ارتقای تاب آوری شبکه لجستیک ایران باشد.
به گزارش اقتصادسرآمد، پیمان سنندجی - رییس کمیسیون حمل و نقل اتاق بازرگانی تهران در نوشتاری با برشمردن ویژگی‌های یک شبکه لجستیک تاب‌آور برای کشور ایران آورده است:
نکته محوری این است که به‌جای تکیه بر یک مسیر، یک بندر یا یک هاب خاص، لازم است یک شبکه چندمسیره و چندمدی طراحی شود؛ شبکه‌ای که در آن ترکیب هوشمندانه‌ی مسیرهای دریایی، ریلی و زمینی، وابستگی به هر گلوگاه منفرد را کاهش دهد.

- تغییر رویکرد؛ از اتکای تک‌محور به سبد مسیرها و هاب‌های مکمل
ساختار فعلی لجستیک ایران، تا حدی متکی بر تعداد محدودی مسیر و نقطه ورودی/خروجی است. این تمرکز، در شرایطی که ریسک‌های منطقه‌ای، تحریم‌ها، محدودیت‌های بیمه‌ای و بانکی و مخاطرات امنیتی افزایش یافته، خود به یک ریسک سیستمی تبدیل می‌شود. هرگونه اختلال در این نقاط محدود، می‌تواند بخش قابل توجهی از جریان حمل‌ونقل را دچار وقفه یا افزایش شدید هزینه و زمان کند.
راهکار پیشنهادی، حرکت به سمت طراحی یک «سبد مسیرها و هاب‌های مکمل» است. در این رویکرد هیچ بندر یا کریدوری به‌تنهایی نقش نقطه شکست را ندارد؛ مسیرهای مختلف (دریا، ریل، جاده) به‌صورت مکمل و قابل جایگزینی نسبی طراحی می‌شوند؛ در صورت وقوع اختلال در یک مسیر، امکان انتقال بار به سایر مسیرها و هاب‌ها با حداقل توقف فراهم است. این رویکرد، اساس تاب‌آوری در سطح شبکه است و با منطق حرفه‌ای حمل‌ونقل بین‌المللی کاملا هم‌خوانی دارد.

-مسیرهای دریایی؛ تنوع‌بخشی به سواحل و هاب‌های منطقه‌ای
با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران، مسیرهای دریایی همچنان ستون اصلی تجارت خارجی باقی خواهند ماند، اما شکل استفاده از آن‌ها باید متنوع و منعطف شود. به عنوان مثال بنادری مانند چابهار، بوشهر، بنادر جزیره‌ای و سایر بنادر جنوبی می‌توانند با سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت، تجهیزات بندری، پایانه‌های کانتینری و خدماتی مانند سوخت‌رسانی به کشتی‌ها ، از نقش صرفاً عبوری به هاب‌های خدماتی و ارزش‌افزا ارتقا یابند.
ره‌آورد این سرمایه‌گذاری، کاهش وابستگی به واسطه‌های خارجی، افزایش سهم ارزش افزوده لجستیک در داخل کشور، فراهم شدن امکان پاسخ‌گویی سریع‌تر در شرایط بحران و استفاده مکمل از هاب‌ها و بنادر منطقه‌ای، شبکه هاب‌های منطقه‌ای در پیرامون ایران، این امکان را فراهم می‌کند که بخشی از واردات/صادرات از طریق بنادر منطقه‌ای با ریسک عملیاتی و بانکی کمتر انجام شود و خدماتی مانند صادرات مجدد، سوئیچ اسناد، انبارش و تجمیع/تفکیک محموله‌ها در نزدیک‌ترین نقطه ممکن به ایران انجام پذیرد.
همچنین برای کالاهای حساس یا اساسی، مسیرهای پشتیبان تعریف شود تا درصورت اختلال در یک هاب، جریان حمل متوقف نشود. ترکیب بنادر داخلی و هاب‌های خارجی، در قالب یک شبکه دریایی مکمل، به‌مراتب پایدارتر از اتکا به یک نقطه منفرد است.

- مسیرهای ریلی و زمینی: ستون فقرات تاب‌آوری در سناریوهای اختلال دریایی
در سناریوی تشدید ریسک‌ها یا محدودیت در برخی مسیرهای دریایی، مزیت نسبی ایران در کریدورهای ریلی و زمینی بیش از گذشته اهمیت پیدا می‌کند. چند محور کلیدی در این حوزه عبارتند از اتصال کامل بنادر جنوبی (به‌ویژه اقیانوسی) به شبکه ریلی سراسری این اتصال، امکان می‌دهد کالا پس از تخلیه در بنادر جنوبی، بدون وابستگی به مسیرهای محدود، از طریق ریل به مراکز مصرف و نیز به مرزهای غربی، شمال‌غربی و شمالی منتقل شود.
کریدورهای شرقی- غربی (نظیر ITI و مسیرهای مشابه)
فعال‌سازی و ارتقای کریدورهای ریلی و جاده‌ای که کشورهای آسیای جنوبی و جنوب‌شرقی را از طریق ایران به ترکیه و اروپا متصل می‌کنند، می‌تواند به تنوع‌بخشی به مبادی و مقاصد کمک کند؛ نقش ایران را به‌عنوان کشور ترانزیتی تقویت کرده و در شرایط محدودیت دریایی، یک مسیر جایگزین نسبی برای جریان کالا فراهم کند.

کریدورهای شمال- جنوب
تقویت مسیرهایی که ایران را از طریق ریلی و جاده‌ای به کشورهای حوزه خزر، آسیای میانه و روسیه وصل می‌کند، می‌تواند بخشی از بار تجاری را از مسیرهای حساس دریایی به مسیرهای زمینی پایدارتر منتقل کند.
به‌طور کلی، ریلی‌سازی بخش بیشتری از حمل‌ونقل ترانزیتی و صادراتی و اتصال آن به بنادر و مرزهای زمینی، محور اصلی افزایش تاب‌آوری است.

- مرزهای زمینی: تکمیل‌کننده حلقه شبکه
مرزهای زمینی ایران با همسایگان شرقی، غربی و شمال‌غربی، بخش مهمی از ظرفیت تاب‌آوری لجستیک هستند. در چارچوب شبکه پیشنهادی، برخی مرزها می‌توانند به‌عنوان درگاه ترانزیت منطقه‌ای عمل کرده و کالا را بین بنادر کشورهای منطقه و داخل ایران جابه‌جا کنند. برخی دیگر، ظرفیت اجرای طرح‌های تهاتر کالا در برابر انرژی و توسعه بازارهای مرزی را دارند و با ارتقای پایانه‌های مرزی، دیجیتالی‌سازی رویه‌های گمرکی و هماهنگی نهادی، می‌توان زمان توقف کامیون و واگن در مرزها را به‌طور ملموس کاهش داد.

- نقش شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی کالای ایرانی
نکته بسیار مهم این است که شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی کالای ایرانی، از نظر فنی و تجربی، ظرفیت کار با این شبکه متنوع را دارند. بسیاری از این شرکت‌ها در سال‌های اخیر، به‌صورت عملی با ترکیب مسیرهای دریایی، ریلی و جاده‌ای، با استفاده از هاب‌های مختلف منطقه‌ای و با طراحی راه‌حل‌های اختصاصی برای مشتریان توانسته‌اند حمل‌ونقل را حتی در شرایط محدودیت و تحریم، ادامه دهند.
آنچه اکنون نیاز است، بیشتر چارچوب‌مند کردن این تجربیات در قالب یک استراتژی ملی و شبکه طراحی‌شده است؛ به‌گونه‌ای که:
شرکت‌ها از قبل، سناریوهای جایگزین برای اختلال در مسیرهای اصلی داشته باشند؛ داده‌ها و تجربیات میدانی این شرکت‌ها، در سیاست‌گذاری حمل‌ونقل و توسعه زیرساخت لحاظ شود؛ ارتباط نزدیک‌تری میان بخش خصوصی و دستگاه‌های حاکمیتی حوزه حمل‌ونقل و گمرک برقرار شود.

ویژگی‌های یک شبکه لجستیک تاب‌آور برای ایران
با توجه به آنچه گفته شد، می‌توان ویژگی‌های یک شبکه لجستیک تاب‌آور برای ایران را به‌صورت زیر خلاصه کرد:
تنوع در مقاصد، مبادی و مدهای حمل‌ونقل (دریا، ریل، جاده) و پرهیز از هرگونه اتکای تک‌محور؛
تقویت بنادر داخلی و هاب‌های چندوجهی برای افزایش ارزش افزوده داخلی و کاهش وابستگی به واسطه‌ها؛
توسعه و اتصال کریدورهای ریلی و زمینی بین‌المللی به‌عنوان پشتوانه‌ای برای سناریوهای اختلال دریایی؛
به‌کارگیری نظام‌مند ظرفیت شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی ایرانی در طراحی و اجرای مسیرهای جایگزین؛
هماهنگی سیاستی و نهادی بین دستگاه‌های مسئول، برای پشتیبانی از این شبکه در سطح مقررات، زیرساخت و رویه‌ها.
چنین شبکه‌ای، در صورت استقرار و پایش مستمر، می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری کارشناسان حمل‌ونقل بین‌المللی قرار گیرد و در ارزیابی ریسک و طراحی راهکارهای عملیاتی برای شرایط مختلف منطقه‌ای، قابل استناد و اتکا باشد.