اقتصادسرآمد- زهرا عسکری- در حالی که عمان در ماه‌های منتهی به جنگ ایران و آمریکا یکی از فعال‌ترین بازیگران منطقه‌ای برای جلوگیری از وقوع درگیری محسوب می‌شد، تحولات پس از جنگ نشان می‌دهد مسقط در حال تعریف نقش جدیدی برای خود در معادلات خلیج فارس و دریای عمان است. نقشی که دیگر تنها به میانجیگری سیاسی محدود نمی‌شود و مستقیماً با امنیت کشتیرانی، تجارت جهانی و آینده تنگه هرمز پیوند خورده است.

عمان در سال‌های گذشته همواره تلاش کرده است 
میان روابط راهبردی خود با کشورهای غربی و مناسبات تاریخی با ایران نوعی توازن برقرار کند. همین سیاست باعث شد مسقط در بسیاری از بحران‌های منطقه‌ای به کانال ارتباطی میان تهران و غرب تبدیل شود. در جریان تنش‌های اخیر نیز عمان تا آخرین روزهای پیش از آغاز جنگ تلاش کرد مسیر دیپلماسی را زنده نگه دارد.
بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، تنها ساعاتی پیش از آغاز حملات آمریکا اعلام کرده بود که طرفین به صلح نزدیک شده‌اند و هنوز فرصت برای توافق وجود دارد. با این حال تصمیم واشنگتن مسیر دیگری را رقم زد و منطقه را وارد بحرانی کرد که آثار آن همچنان بر اقتصاد و امنیت خلیج فارس سایه انداخته است.
پیش‌بینی‌هایی که به واقعیت نزدیک شد
موضع عمان از همان ابتدا بر این اصل استوار بود که هیچ‌یک از بازیگران منطقه‌ای از وقوع جنگ سود نخواهند برد. این ارزیابی امروز بیش از هر زمان دیگری قابل مشاهده است.
تنش‌های نظامی موجب افزایش ریسک
 سرمایه‌گذاری، رشد هزینه‌های بیمه دریایی، نوسان در بازار انرژی و نگرانی درباره امنیت مسیرهای تجاری شد. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس که طی سال‌های گذشته تلاش کرده بودند خود را به عنوان مراکز مالی و لجستیکی امن معرفی کنند، ناگهان با واقعیتی متفاوت روبه‌رو شدند؛ واقعیتی که نشان داد هیچ نقطه‌ای از منطقه از پیامدهای بحران مصون نیست.
امارات، قطر و بحرین به دلیل حضور تأسیسات و پایگاه‌های نظامی غربی در معرض نگرانی‌های امنیتی قرار گرفتند و بخشی از سرمایه‌گذاران خارجی نیز نسبت به آینده منطقه محتاط‌تر شدند. در چنین شرایطی، عمان توانست تا حد زیادی خود را از کانون مستقیم تنش دور نگه دارد.

چرا عمان هدف قرار نگرفت؟
یکی از مهم‌ترین پرسش‌های مطرح‌شده در طول جنگ این بود که چرا عمان برخلاف برخی دیگر از کشورهای منطقه وارد چرخه تنش نشد.
پاسخ را باید در روابط تاریخی تهران و مسقط جست‌وجو کرد. روابط دو کشور طی دهه‌های گذشته همواره از سطحی از اعتماد متقابل برخوردار بوده است. عمان در بسیاری از پرونده‌های حساس میان ایران و غرب نقش میانجی را ایفا کرده و تهران نیز این کشور را یکی از معدود کانال‌های قابل اتکای ارتباطی با جهان غرب می‌داند.
رزمایش‌های مشترک نظامی، همکاری‌های دریایی، توسعه خطوط کشتیرانی میان بنادر دو کشور و حضور فعال تجار ایرانی در عمان بخشی از پیوندهای شکل‌گرفته میان تهران و مسقط است. راه‌اندازی مسیر دریایی میان بندر شناص عمان و بندرعباس نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است.
از منظر ایران، ایجاد تنش با عمان نه توجیه امنیتی دارد و نه با منافع راهبردی کشور همخوانی دارد. به همین دلیل عمان در طول بحران اخیر جایگاهی متفاوت از سایر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس داشت.

چرخش به سمت ژئواکونومی دریایی
اما تحولات اخیر نشان می‌دهد عمان تنها به حفظ نقش سنتی میانجیگری بسنده نکرده است.
نشست‌های اخیر مسقط با کشورهای اروپایی، گسترش همکاری‌های دریایی با فرانسه و بریتانیا و تأکید بر استمرار آزادی کشتیرانی در آبراه‌های منطقه، بیانگر ورود عمان به مرحله جدیدی از سیاست‌گذاری دریایی است.
در همین چارچوب، مسقط پیام روشنی به جامعه جهانی دریانوردی ارسال کرده است؛ اینکه آب‌های تحت حاکمیت این کشور باید به عنوان مسیری امن برای تجارت بین‌المللی باقی بماند و جریان کشتیرانی جهانی نباید قربانی تنش‌های سیاسی شود.
همزمان گزارش‌های منتشر شده از رایزنی‌های عمان با سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) نیز نشان می‌دهد این کشور در تلاش است نقش فعال‌تری در تضمین آزادی ناوبری و تسهیل تردد کشتی‌ها ایفا کند.

تنگه هرمز؛ قلب تپنده تجارت انرژی جهان
اهمیت این رویکرد زمانی روشن‌تر می‌شود که جایگاه تنگه هرمز در اقتصاد جهانی مورد توجه قرار گیرد.
بخش قابل توجهی از صادرات نفت خام و گاز مایع جهان از این آبراه عبور می‌کند. هرگونه تنش یا محدودیت در این مسیر می‌تواند به سرعت بر قیمت انرژی، هزینه حمل‌ونقل و نرخ بیمه دریایی اثر بگذارد.
به همین دلیل، کشورهای مصرف‌کننده انرژی و قدرت‌های دریایی جهان همواره نسبت به امنیت کشتیرانی در هرمز حساس بوده‌اند.
عمان به خوبی می‌داند که موقعیت جغرافیایی‌اش در ورودی خلیج فارس می‌تواند به یک مزیت بزرگ اقتصادی تبدیل شود. از این رو تلاش می‌کند خود را به عنوان بازیگری معرفی کند که قادر است میان امنیت منطقه‌ای و الزامات تجارت جهانی توازن ایجاد کند.

دقم و صحار؛ دو برگ برنده عمان
در کنار تحرکات سیاسی، سرمایه‌گذاری‌های گسترده عمان در حوزه بنادر نیز بخشی از همین راهبرد است.
بندر دقم طی سال‌های اخیر به یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های توسعه‌ای عمان تبدیل شده و مسقط امیدوار است این بندر در آینده نقش مهمی در زنجیره تجارت اقیانوس هند ایفا کند.
در کنار دقم، بندر صحار نیز به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز صنعتی و لجستیکی منطقه در حال توسعه است. این دو بندر به عمان امکان می‌دهند بخشی از تجارت منطقه را بدون وابستگی مستقیم به تنگه هرمز مدیریت کند.
از منظر ژئواکونومیک، هرچه تنش در خلیج فارس افزایش یابد، اهمیت بنادر عمان برای شرکت‌های کشتیرانی و سرمایه‌گذاران بین‌المللی بیشتر خواهد شد.

جمع‌بندی اقتصادسرآمد
عمان در سال‌های گذشته به عنوان میانجی بحران‌های منطقه شناخته می‌شد، اما تحولات پس از جنگ نشان می‌دهد مسقط در حال عبور از این نقش سنتی است. تأکید بر آزادی کشتیرانی، گسترش همکاری‌های دریایی با اروپا، تعامل با سازمان بین‌المللی دریانوردی و توسعه بنادر اقیانوسی، همگی نشانه‌های راهبرد جدیدی هستند که عمان برای آینده خود ترسیم کرده است.
از نگاه اقتصادسرآمد، رقابت آینده خلیج فارس بیش از آنکه صرفاً نظامی یا سیاسی باشد، بر سر کنترل جریان تجارت، انرژی و کریدورهای دریایی خواهد بود. در این رقابت، عمان تلاش می‌کند از موقعیت جغرافیایی و اعتبار دیپلماتیک خود برای تبدیل شدن به یکی از بازیگران کلیدی اقتصاد دریایی منطقه بهره بگیرد.
در چنین شرایطی، تحولات مسقط صرفاً یک تغییر سیاست خارجی نیست؛ بلکه بخشی از بازآرایی ژئواکونومیک آبراهی است که همچنان مهم‌ترین گذرگاه انرژی و تجارت دریایی جهان به شمار می‌رود.