اقتصادسرآمد- سعید قلیچی-  هنوز تنش‌های نظامی در آبراه استراتژیک تنگه هرمز به پایان نرسیده و در اخبار نشانه‌ای از پایان جنگ یا آتش‌بس مشاهده نمی‌شود، اما آلودگی‌های زیست‌محیطی خود را به سواحل خلیج‌فارس رسانده‌اند. هرچند در روزهای گذشته گزارش‌هایی درباره مشاهده آلودگی‌های نفتی در سواحل جنوبی جزیره قشم در رسانه‌ها منتشر شده است، اما این پایان ماجرا نیست. همزمان با تلاش‌های دستگاه‌های مسئول و جامعه محلی برای رفع آلودگی نفتی در سواحل جزیره قشم، برخی رسانه‌ها از رسیدن آثار نشت نفت از یک نفتکش در سواحل کشور عمان گزارش می‌دهند. حالا به نظر می‌رسد که شمال و جنوب تنگه هرمز، میزبان آلودگی‌های نفتی هستند.
 به گزارش اقتصادسرآمد، پس از چند روز از مشاهده توده‌های سیاه و نفتی در سواحلی از مناطق جنوبی جزیره قشم، به نظر می‌رسد که تلاش‌های دستگاه‌های اجرایی و جامعه محلی برای مقابله با آلودگی‌های نفتی به نتیجه رسیده است. هفته گذشته بود که رسانه‌ها گزارش دادند در امتداد بخش‌هایی از ساحل شهر سوزا و روستاهای نقاشه و شیب‌دراز در جزیره قشم و همچنین در نقاطی از جزیره هنگام، توده‌های سیاه و قیرمانندی روی ماسه‌ها و سنگ‌های ساحلی، ظاهر شدند.عملیات پاکسازی سواحل جزیره قشم از آلودگی‌های نفتی طی روزهای گذشته با مشارکت دستگاه‌های اجرایی، جوامع محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد از روزهای اولیه مشاهده آلودگی آغاز شده و تا مراحل پایانی پیش رفته است. تا زمان تهیه این گزارش (بعد از ظهر روز جمعه ۲۳ مردادماه) عملیات پاک‌سازی سواحل جنوبی جزیره قشم همچنان ادامه دارد. از طرف دیگر تا این لحظه هنوز گزارشی از سوی دستگاه‌های مسئول درباره منشا آلودگی‌های نفتی اخیر منتشر نشده است.

گستردگی آلودگی نفتی
آلودگی نفتی نخست در سواحل سوزا، شیب‌دراز و روستای نقاشه در جنوب قشم مشاهده شد و سپس به بخش‌هایی از جزیره هنگام نیز رسید. آنطور که رسانه‌های رسمی از قول مقام‌های مسئول گزارش دادند؛ براساس برآوردهای اولیه، حدود ۳۲ هزار متر مربع (۳.۲ هکتار) از نوار ساحلی و حدود ۹۰ هزار متر مربع (۹ هکتار) از آب‌های ساحلی درگیر آلودگی نفتی شده است. براساس این گزارش‌ها، در مجموع حدود ۱۲۲ هزار مترمربع از پهنه ساحلی و دریایی تحت تأثیر قرار گرفته است.در همان ساعات ابتدایی پس از مشاهده لکه‌های نفتی در بخش‌هایی از سواحل سوزا، شیب‌دراز و نقاشه بود که عملیات میدانی مهار و پاکسازی آلودگی با دستور فوری دادستان شهرستان قشم و مشارکت دستگاه‌های مسئول آغاز شد. از همان ابتدا آغاز عملیات پاک‌سازی، جامعه محلی نیز همراه با دستگاه‌های اجرایی مسئول پای کار آمدند. از طرف دیگر طی روزهای گذشته بررسی‌های تخصصی برای شناسایی منشأ آلودگی، جلوگیری از تداوم نشت و حفاظت از آبزیان و زیست‌بوم‌های حساس دریایی ادامه داشته است.

سرعت پاک‌سازی سواحل قشم
پس از مشاهده آلودگی نفتی در سواحل قشم، تیم‌های تخصصی از سازمان بنادر و دریانوردی، حفاظت محیط زیست و سازمان منطقه آزاد قشم با حضور میدانی، پایش و ارزیابی مناطق آلوده را آغاز کردند. مدت کوتاهی بعد عبدالرزاق نریمانی، دادستان عمومی و انقلاب شهرستان قشم نیز با ورود فوری به موضوع، دستور ویژه‌ای خطاب به دستگاه‌های متولی صادر کرد تا گروه‌های تخصصی و عملیاتی نسبت به ارزیابی گستره آلودگی، مهار لکه‌های نفتی، جمع‌آوری پسماندها و پاک‌سازی کامل نوار ساحلی اقدام کنند.درباره شیوه جمع‌آوری لکه‌های نفتی رسانه‌ها گزارش دادند که که این لکه‌ها در مناطق آبی با استفاده از پد و جاذب‌های ویژه جمع‌آوری و به محل مناسب منتقل شدند. در بخش ساحلی نیز که آلودگی نفتی به شن‌ها نفوذ کرده بود، برداشت لایه شنی به عمق ۲ تا ۵ سانتی‌متر انجام شد. گزارش‌ها حاکی از این است که در منطقه سوزا حدود ۹۵۰ متر از نوار ساحلی با استفاده از تجهیزات موجود و به‌صورت دستی پاکسازی شده است.از طرف دیگر رسانه‌ها گزارش دادند که عملیات پاکسازی با مشارکت فعال جوامع محلی، سازمان‌های مردم‌نهاد، دهیاری‌ها و سازمان بنادر و دریانوردی و منطقه آزاد قشم انجام شده است. در انتهای روستای نقاشه که به یک محدوده جنگل حرای دست‌کاشت منتهی می‌شود، عملیات پاکسازی با کمک گروه‌های مردم‌نهاد اجرایی شده است. این همکاری نشان‌دهنده حساسیت بالای جامعه محلی نسبت به حفظ محیط زیست دریایی و ساحلی جزیره قشم است.

سایه آلودگی نفتی بر صیادی
بخش قابل توجهی از ساکنان روستاها و نقاط مختلف در جزیره قشم، معیشت خود را از طریق صیادی تامین می‌کنند. طی ماه‌های گذشته و با وجود شرایط جنگی در محدوده تنگه هرمز و آب‌های اطراف جزیره قشم، صیادی با مشکلاتی مواجه بوده است. هرچند صیادهای قشم بی‌کار نبوده‌اند. با این حال مشاهده شدن آلودگی نفتی در سواحل و آب‌های خلیج فارس، صید و صیادی را به‌طور موقت تعطیل کرده است.
رضوانی، یکی از صیادهای محلی جزیره قشم است. او در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» مشاهده خود از ساعت‌های ابتدایی رسیدن آلودگی نفتی به سواحل جزیره قشم در ساحل شهر سوزا را اینطور روایت می‌کند: «همراه با تعدادی از صیادهای دیگر در حال آماده شدن برای رفتن به دریا بودیم، اما بوی شدیدی از نفت در ساحل احساس می‌شد. به کنار دریا که رسیدیم، شن‌ها دیگر به رنگ طبیعی نبودند و با آلودگی نفتی کاملا به رنگ سیاه درآمده بودند. شن‌ها، صدف‌های کنار ساحل و حتی روی آب کاملا به رنگ تیره درآمده بود. با وجود این آلودگی چند روزی نمی‌توانیم برای صید به دریا برویم. صیادی یکی از فعالیت‌های اصلی اقتصادی جامعه محلی است، هرگونه محدودیت یا نگرانی درباره سلامت آبزیان مستقیماً به درآمد خانوارها منتقل می‌شود».خانم شب‌تاری، یکی از صیادهای جزیره هنگام نیز در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «صیادی برای بسیاری از زن‌ها در جزیره هنگام شغل خانوادگی آنهاست. ما این شغل را از مادر یا خاله خود آموزش می‌بینیم. سال‌هاست که درگیر مجوز صیادی هستیم. امسال وعده تشکیل تعاونی صیادی ویژه زنان جزیره هنگام را داده بودند، اما شرایط سختی را می‌گذارنیم. در این چند روز که لکه نفتی که در بخش‌هایی از ساحل یا دریا دیده شده، صیادی ممکن نیست. حتی امکان آلودگی تورها و لوازم صیادی هم وجود دارد که هزینه‌های زیادی خواهد داشت». 

تهدید چندباره گردشگری 
در طول بیش از پنج ماه گذشته و با افزایش تنش‌های نظامی در تنگه هرمز، گردشگری جزیره قشم با رکودی شدید مواجه شده است. تعدادی از فعالان حوزه‌های مختلف گردشگری فعال در اقامتگاه‌های جزیره قشم، ناخداها و راهنمایان گردشگری فعال در جزیره قشم پیش از این در گفتگوهایی با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» کاهش شدید درآمدهای حاصل از حضور گردشگران در جزیره قشم را به دلیل شرایط جنگی تایید کرده بودند. حالا و با مشاهده آلودگی نفتی در برخی سواحل جزیره قشم به نظر می‌رسد که این کاهش اقبال گردشگر می‌تواند ادامه‌دار باشد.
سلامی، یکی از گردانندگان و فعالان حوزه گردشگری در اقامتگاه‌های بومگردی در روستای شیب‌دراز در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «اقامتگاه‌های روستای شیب‌دراز در طول جنگ کاهش حضور گردشگری و درآمد هستند، اما در حال حاضر نگرانی درباره وجود آلودگی نفتی در ساحل این روستا و در محل تخم‌گذاری لاک‌پشت‌ها وجود دارد که باید حل شود. نگرانی اصلی ما ساحل لاک‌پشت‌هاست. اگر این آلودگی‌های نفتی روی شن‌ها بماند، نوزادان لاک‌پشت هنگام خروج از تخم یا ورود به آب آسیب می‌بینند».
ذاکری، ناخدای یکی از قایق‌های گردشگری جزیره قشم نیز درباره آلودگی نفتی مشاهده شده در سواحل و آب‌های اطراف جزیره قشم، می‌گوید: «هرسال گردشگران زیادی برای دیدن دلفین‌ها به جزیره قشم می‌آیند. مردم محلی با همکاری دستگاه‌های مسئول در حال پاک‌سازی آلودگی نفتی هستند. امیدوارم این آلودگی موجب از بین رفتن منابع درآمدی مردم جزیره قشم نشود. دریا خانه ماست و اگر آلوده شود، هم صیادی از دست می‌رود و هم دیگر کسی برای گردشگری به اینجا نمی‌آید».

منشا آلودگی نفتی در قشم
هنوز هیچ گزارش رسمی درباره منشا آلودگی نفتی مشاهده شده در سواحل جزیره قشم، اظهار نظر نکرده است. همان ساعت‌های ابتدایی مشاهده آلودگی نفتی بود که پایگاه خبری رصد تردد کشتی‌های تجاری در جهان «تانکر ترکرز» با انتشار خبر و عکس‌های ماهواره‌ای ادعا کرد که ممکن است آلودگی نفتی در سواحل جزیره قشم ناشی از حمله به کشتی فله بر «مینویان پایونیر» در آب‌های عمان باشد. مقام‌های مسئول ایران اما این آلودگی را ناشی از تردد کشتی‌های تجاری متخلف در تنگه هرمز می‌دانند. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران با انتشار پستی در شبکه‌های اجتماعی اعلام کرد که شواهد اولیه نشان می‌دهد که منشا این آلودگی یک کشتی فله‌بر خارجی بوده است.
مسئولان صنعت نفت نیز درباره منشا آلودگی نفتی سواحل جنوبی قشم و مناطق شیب‌دراز اعلام کردند که این آلودگی هیچ ارتباطی با فرآیندهای تولید، انتقال، ذخیره سازی و صادرات نفت ندارد و منشأ آن خارج از صنعت نفت جمهوری اسلامی ایران است. آنها تأکید کردند که تأسیسات، خطوط لوله و سکوهای فعال در محدوده خلیج فارس و دریای عمان در وضعیت مطلوب و تحت پایش پیوسته واحدهای HSE قرار دارند و هیچ نشانه ای از نشت یا اختلال عملیاتی در این حوزه ثبت نشده است. 

آلودگی سواحل فراتر از لکه نفتی
مشاهده آلودگی نفتی در سواحل جنوبی جزیره قشم بار دیگر آسیب‌پذیری اکوسیستم‌های حساس جنوب ایران را مورد توجه رسانه‌ها قرار داد. در این میان انتشار خبر رسیدن آلودگی نفتی به جنگل‌های حرا به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های ساحلی قشم و محل زیست و تکثیر گونه‌های مختلف آبزی و پرندگان نیز با واکنش‌هایی مواجه شد. از طرف دیگر  سواحل جنوبی جزیره همچنین از زیستگاه‌های لاک‌پشت پوزه‌عقابی، گونه‌ای در رده «به‌شدت در معرض خطر انقراض» در فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، به شمار می‌رود.در همین ارتباط احمد فتحی، کارشناس محیط زیست دریایی در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «آلودگی نفتی در سواحل و برای محیط زیست دریایی جنوب به‌طور بالقوه خطرناک است، اما زمانی خطرناک‌تر می‌شود که از سطح ساحل فراتر برود و وارد رسوبات، زنجیره غذایی و زیستگاه‌های حساس شود. آلودگی‌های نفتی به شکل مستقیم یا غیرمستقیم بر آبزیان اثر می‌گذارند و احتمال نفوذ آنها به زنجیره غذایی نیز وجود دارد».

جامعه محلی صف اول دفاع محیط‌زیست
طی روزهای گذشته گزارش‌های مختلفی از حضور پررنگ سازمان‌های مردم نهاد و جوامع محلی همسو با دستگاه‌های اجرایی مسئول برای مقابله با آلودگی نفتی در جزیره قشم منتشر شده است. حسینی یکی از ساکنان شهر قشم است که همراه با تعداد دیگری شهروندان برای پاک‌سازی سواحل محدوده شهر سوزا و روستای شیب‌دراز تلاش کرده است. او در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «دستگاه‌های مسئول و مردم تمام تلاش خود را برای پاک‌سازی هرچه سریع‌تر سواحل جزیره قشم از آلودگی نفتی انجام دادند. مردم در جزیره قشم با ساحل و دریا زندگی می‌کنند، نان و معیشت خود را از دریا تامین می‌کنند. اما اگر قرار باشد بعد از پاک‌سازی سواحل دیگر هیچ نگهداری و پایشی صورت نگیرد، این تلاش‌ها فقط زمان کوتاهی اثر خواهد داشت. سازمان حفاظت از محیط زیست، سازمان بنادر و حتی سازمان منطقه آزاد باید برنامه جامع و مشخصی برای ادامه پایش‌ها و مقابله با آلودگی‌ها داشته باشند تا مردم همچنان امیدوار بمانند».فتحی، کارشناس محیط زیست نیز در این رابطه در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «مشارکت جامعه محلی نباید به جمع‌آوری دستی تاربال‌های نفتی محدود باشد. غواص‌ها، راهنمایان گردشگری دریایی، صیادها و ساکنان بخش‌های ساحلی باید تغییرات روزانه دریا را رصد کنند و در صورت مشاهده آلودگی به دستگاه‌های مسئول گزارش دهند».این کارشناس محیط زیست دریایی با تاکید بر نقش‌آفرینی موثر جامعه محلی جزیره قشم برای مقابله با آلودگی‌های دریا و پاک‌سازی لکه نفتی، خاطرنشان کرد: «قشم در جریان پاک‌سازی آلودگی نفتی از سواحل و آب‌های خلیج فارس، همکاری و همراهی جامعه محلی را به‌عنوان یک سرمایه مهم در اختیار دارد. جامعه محلی قشم و صیادهایی که دریا را می‌شناسند. ساکنان بومی که که سال‌ها لاک‌پشت‌ها را در شیب‌دراز حفاظت کرده‌اند. با قایق‌های خود در آب‌های اطراف هنگام رفت‌وآمد کرده‌اند، منطقه را خوب می‌شناسند و با اثر جزر و مد و وضعیت سواحل آشنا هستند. اکنون این دانش محلی باید در کنار تجهیزات دستگاه‌های تخصصی قرار گرفته و توانسته در مدت زمانی کوتاه آلودگی نفتی را کنترل و پاک‌سازی را به مراحل پایانی برساند».