اقتصادسرآمد- سعید قلیچی - به فاصله یک روز پس از آنکه یک مقام مسئول در اداره کل بنادر و دریانوردی هرمزگان اعلام کرد که  عملیات پاکسازی لکه‌های نفتی و آلودگی دریایی در سواحل شهر «سوزا» و روستای «شیب‌دراز» جزیره قشم به پایان رسیده است؛ مقام مسئول دیگری از سازمان حفاظت از محیط زیست از بازگشت آلودگی نفتی به سواحل جزیره قشم گفت.
به گزارش اقتصادسرآمد، آخرین گزارش‌ها نیز حاکی از این است که عملیات میدانی پاکسازی لکه‌های نفتی از سواحل جزیره قشم همچنان با حضور نیروهایی از سوی دستگاه‌های مسئول و جامعه محلی در حال انجام است. اواسط هفته گذشته نیز دبیرکل انجمن کشتیرانی و خدمات وابسته در گفتگویی اعلام کرده بود که هنوز هیچ مدرک مستقلی در اختیار نیست که نشان دهد آلودگی‌های ایجاد شده در سواحل قشم دقیقاً از کدام منبع ایجاد شده است.
لکه‌های آلودگی نفتی که در هفته گذشته و روزهای میانی مردادماه به سواحل جنوبی قشم، بخشی از ساحل جزیره هنگام و بخش‌هایی از محدوده جنگل‌های حرا اطراف روستای نقاشه در جزیره قشم رسید، به باور برخی از کارشناسان فقط یک حادثه زیست‌محیطی ساده نیست؛ بلکه این رویداد نشانه‌ای از انتقال پیامدهای درگیری‌های دریایی ناشی از جنگ تحمیلی نیروهای نظامی ایالات متحده آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران در تنگه هرمز به زیست‌بوم، اقتصاد محلی و جوامع ساحلی است.

زیست‌بوم خلیج‌فارس در تهدید 
بحران ناشی از آلودگی لکه‌های نفتی که در نوار ساحلی شهر سوزا و روستاهای شیب‌دراز و نقاشه و حتی حاشیه جنگل‌های حرای دست‌کاشت پیرامون این روستا را درگیر کرده، از یک سو خطری جدی برای تنوع زیستی منطقه به شمار می‌رود و از سوی دیگر ابعاد حقوقی و بین‌المللی پیچیده‌ای را پیش روی مسئولان قرار داده است.
طبق گزارش‌های رسمی منتشر شده از سوی دستگاه‌های اجرایی مسئول، برآوردهای اولیه مقام‌های ایرانی از آلودگی حدود ۳۲ هزار مترمربع از نوار ساحلی و نزدیک به ۹۰ هزار مترمربع از آب‌های ساحلی حکایت دارد. در این میان تحلیل تصاویر ماهواره‌ای مورد استفاده خبرگزاری‌های بی‌بی‌سی، رویترز و همچنین پایگاه اطلاع‌رسانی و رصد کشتی‌ها، تانکر ترز در گزارش‌های خود از وجود  لکه‌ای به مساحت بیش از ۳۰۰ کیلومترمربع و حجمی دست‌کم بیش از ۳۸۰ هزار لیتر صحبت می‌کنند.
از سوی دیگر هفته گذشته بسیاری از رسانه‌ها از مشاهده آلودگی نفتی در آب‌های سرزمینی و برخی سواحل متعلق به کشور عمان در بخش جنوبی تنگه هرمز گزارش‌هایی را منتشر کردند. به نظر می‌رسد که تهدیدهای زیست‌محیطی و خطرات پیرامون زیست‌بوم خلیج‌فارس به واسطه تنش‌های نظامی منطقه در حال رسیدن به نقطه هشدار است.

آخرین وضعیت عملیات پاکسازی
سه‌شنبه گذشته حمیدرضا محمدحسینی تختی، سرپرست اداره‌کل بنادر و دریانوردی هرمزگان گفت: با تلاش شبانه‌روزی تیم‌های تخصصی و عملیاتی و مشارکت فعالانه محیط زیست، جوامع محلی، کمیته بحران استانداری و بخشداری‌ها و دستگاه‌های مربوط، عملیات عملیات پاکسازی لکه‌های نفتی و آلودگی دریایی در سواحل شهر «سوزا» و روستای «شیب‌دراز» جزیره قشم به پایان رسیده است. او خاطرنشان کرد: از ارزیابی اولیه، عملیات مهار لکه نفتی با استقرار بوم‌های نفتی و در محدوده آلوده آغاز شد و با پایش و جمع‌آوری پس‌مانده‌های نفتی تا پاکسازی کامل محدوده ادامه پیدا کرد.
با این حال تنها به فاصله یک‌روز پس از اعلام این خبر و در شامگاه چهارشنبه بود که احمدرضا لاهیجان‌زاده معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست در پایان بازدید از مناطق متاثر از آلودگی نفتی در جزیره قشم گفت: این حادثه در سه موج اتفاق افتاد که نخستین موج با شدت بیشتری سواحل سوزا، شیب‌دراز، هنگام و نقاشه را تحت تاثیر قرار داد. او همچنین گفت: پدیده جزر و مد در مراحل ابتدایی، موجب درگیر شدن بخش‌هایی از ساحل با آلودگی شد، اما موج ناشی از این فرآیند در ادامه به افزایش رقت آلودگی کمک کرد و شرایط را برای انجام عملیات پاکسازی تسهیل کرد.
به گفته این لاهیجان‌زاده؛ موج دوم آلودگی که ۲ روز پس از موج نخست از سمت دریا وارد منطقه شد، گستردگی چندانی نداشت، اما موج سوم موجب افزایش محدوده آلودگی و گسترش آن از سوزا تا منطقه سلخ شده بود. با این حال معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست، تاکید کرد: حدود ۸۰ درصد آلودگی نفتی ایجادشده در سواحل قشم با اجرای عملیات پاکسازی و جمع‌آوری فیزیکی لکه‌ها و با مشارکت دستگاه‌های اجرایی، گروه‌های محلی، شهرداری‌ها، دهیاری‌ها و داوطلبان مهار شده است.

اهمیت نقش‌آفرینی جامعه محلی
عملیات پاکسازی سواحل جزیره قشم از آلودگی‌های نفتی طی روزهای گذشته با مشارکت دستگاه‌های اجرایی مسئول در این حوزه و باهمراهی جوامع محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد از همان روزهای اولیه مشاهده آلودگی آغاز شده و تا مراحل پایانی پیش رفته است. گزارش‌های رسمی منتشر شده حاکی از این است که شهرداری‌ها، دهیاری‌ها، گروه‌های محلی و نیروهای داوطلب در کنار دستگاه‌های مسئول در فرآیند جمع‌آوری فیزیکی لکه‌های نفتی مشارکت کردند و این اقدام در کنار سایر فعالیت‌های انجام‌شده، روند کنترل آلودگی را سرعت بخشیده است.
درباره شیوه جمع‌آوری لکه‌های نفتی رسانه‌ها گزارش دادند که که این لکه‌ها در مناطق آبی با استفاده از پد و جاذب‌های ویژه جمع‌آوری و به محل مناسب منتقل شدند. در بخش ساحلی نیز که آلودگی نفتی به شن‌ها نفوذ کرده بود، برداشت لایه شنی به عمق ۲ تا ۵ سانتی‌متر انجام شد. گزارش‌ها حاکی از این است که در منطقه سوزا حدود ۹۵۰ متر از نوار ساحلی با استفاده از تجهیزات موجود و به‌صورت دستی پاکسازی شده است.
از طرف دیگر رسانه‌ها گزارش دادند که عملیات پاکسازی با مشارکت فعال جوامع محلی، سازمان‌های مردم‌نهاد، دهیاری‌ها و سازمان بنادر و دریانوردی و منطقه آزاد قشم انجام شده است. در انتهای روستای نقاشه که به یک محدوده جنگل حرای دست‌کاشت منتهی می‌شود، عملیات پاکسازی با کمک گروه‌های مردم‌نهاد اجرایی شده است. این همکاری نشان‌دهنده حساسیت بالای جامعه محلی نسبت به حفظ محیط زیست دریایی و ساحلی جزیره قشم است.
در طول بیش از پنج ماه گذشته و با افزایش تنش‌های نظامی در تنگه هرمز، گردشگری جزیره قشم با رکودی شدید مواجه شده است. تعدادی از فعالان حوزه‌های مختلف گردشگری، صیادی، جامعه محلی جزیره قشم در گفتگوهایی که با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» داشته‌اند؛ بارها درباره کاهش شدید درآمدهای حاصل از حضور نداشتن گردشگران در جزیره قشم، چالش‌های صیادی در دوران جنگ و به خطر افتادن معیشت جامعه محلی صحبت کرده‌اند.

چالش‌های آلودگی زیست‌بوم خلیج‌فارس
مشاهده آلودگی نفتی در سواحل جنوبی جزیره قشم بار دیگر آسیب‌پذیری اکوسیستم‌های حساس جنوب ایران را مورد توجه رسانه‌ها قرار داد. در این میان انتشار خبر رسیدن آلودگی نفتی به جنگل‌های حرا به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های ساحلی قشم و محل زیست و تکثیر گونه‌های مختلف آبزی و پرندگان نیز با واکنش‌هایی مواجه شد. از طرف دیگر  سواحل جنوبی جزیره همچنین از زیستگاه‌های لاک‌پشت پوزه‌عقابی، گونه‌ای در رده «به‌شدت در معرض خطر انقراض» در فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، به شمار می‌رود.
احمد فتحی، کارشناس محیط زیست دریایی پیش از این در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» گفته بود: «آلودگی نفتی در سواحل و برای محیط زیست دریایی جنوب به‌طور بالقوه خطرناک است، اما زمانی خطرناک‌تر می‌شود که از سطح ساحل فراتر برود و وارد رسوبات، زنجیره غذایی و زیستگاه‌های حساس شود. آلودگی‌های نفتی به شکل مستقیم یا غیرمستقیم بر آبزیان اثر می‌گذارند و احتمال نفوذ آنها به زنجیره غذایی نیز وجود دارد».
این کارشناس محیط زیست دریایی همچنین بر اهمیت نقش فعال جامعه محلی برای پاکسازی سواحل جزیره قشم تاکید کرد و ادامه داد: «مشارکت جامعه محلی نباید به جمع‌آوری دستی تاربال‌های نفتی محدود باشد. غواص‌ها، راهنمایان گردشگری دریایی، صیادها و ساکنان بخش‌های ساحلی باید تغییرات روزانه دریا را رصد کنند و در صورت مشاهده آلودگی به دستگاه‌های مسئول گزارش دهند».
براساس گزارش‌های موجود در جریان عملیات پاکسازی سواحل جزیره قشم از آلودگی لکه‌های نفتی، اقدامات لازم برای جمع‌آوری آلودگی‌های نفتی، حفاظت از زیستگاه‌های حساس ساحلی و مناطق مرتبط با زیست و تخم‌گذاری لاک‌پشت‌های دریایی انجام شده است. همچنین حفاظت از مناطق زیست آبزیان، صیانت از اکوسیستم ارزشمند جنگل‌های حرا و تنوع زیستی وابسته به آن و نیز مدیریت مسئولانه پسماندهای حاصل از پاکسازی، از دیگر محورهای اقدامات محیط‌زیستی در این عملیات بوده که با موفقیت انجام شده است.

شرایط ویژه آلودگی نفتی در قشم
پرونده آلودگی نفتی در سواحل جزیره که طی روزهای گذشته مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفته است، قشم یک تفاوت اساسی با بسیاری از حوادث معمول نفتی دارد: چراکه این آلودگی در بستر یک بحران نظامی رخ داده است. در این میان باید در خاطر داشت که مطابق کنوانسیونCLC  (مسئولیت مدنی خسارات آلودگی نفتی) مالکان کشتی‌ها مسئولیت محض در قبال آلودگی‌های نفتی ناشی از سوخت یا محموله خود دارند و ملزم به جبران خسارت هستند.
همچنین کنوانسیون Fund  (صندوق بین‌المللی جبران خسارت) در صورتی که خسارت وارده از سقف تعهدات مالک کشتی فراتر رود یا مالک ناشناخته باشد، این صندوق مکلف به پرداخت مابه‌التفاوت خسارت است. با این همه کنوانسیون راپمی؛ کنوانسیون منطقه‌ای کویت برای همکاری درباره حفاظت از محیط زیست دریایی در برابر آلودگی که کشورهای خلیج فارس را ملزم به همکاری مشترک در مواجهه با حوادث نفتی می‌کند.